Adhyaya 53

Verse 1

। सूत उवाच । तत्रैवोज्जयनीपीठमस्ति कामप्रदं नृणाम् । प्रभूताश्चर्यसंयुक्तं बहुसिद्धनिषेवितम्

Sūta berkata: Di sana juga terdapat pīṭha suci Ujjayinī, yang menganugerahkan tujuan yang diinginkan bagi manusia; penuh keajaiban melimpah dan sering diziarahi oleh banyak siddha.

Verse 2

यस्य मध्यगतो नित्यं स्वयमेव महेश्वरः । महाकालस्वरूपेण स तिष्ठति द्विजोत्तमाः

Di pusatnya, Maheśvara sendiri bersemayam abadi; dalam wujud Mahākāla Ia tegak dan mantap di sana, wahai yang terbaik di antara para dwija.

Verse 3

वैशाख्यां यो नरस्तत्र कृत्वा श्राद्धं समाहितः । ततः पश्यति देवेशं महाकाल इति स्मृतम् । पूजयेद्दक्षिणां मूर्तिं समाश्रित्य द्विजोत्तमाः

Barang siapa pada bulan Vaiśākha melakukan śrāddha di sana dengan pikiran terpusat, sesudah itu ia akan menyaksikan Dewa para dewa, yang dikenal sebagai Mahākāla. Wahai yang terbaik di antara para dwija, hendaknya ia memuja wujud yang menghadap ke selatan, dengan berlindung padanya.

Verse 4

दश पूर्वान्दशातीतानात्मानं च द्विजोत्तमाः । पुरुषान्स समुद्धृत्य शिवलोके महीयते

Wahai yang utama di antara para dwija! Ia mengangkat sepuluh generasi terdahulu dan sepuluh generasi sesudahnya—beserta dirinya—lalu dimuliakan di Śivaloka.

Verse 5

यो यं काममभिध्याय तत्र पीठं प्रपूजयेत् । संपूज्य योगिनीवृंदं कन्यकावृन्दमेव च

Dengan merenungkan apa pun hasratnya, bila seseorang memuja pīṭha itu di sana, serta memuja dengan semestinya rombongan Yoginī dan juga himpunan para gadis suci—

Verse 6

स तत्कृत्स्नमवाप्नोति यदपि स्यात्सुदुर्लभम् । तत्र वैशाखमासस्य पौर्णमास्यां समाहितः

Ia memperoleh semuanya—bahkan yang amat sukar didapat—terutama bila di sana, pada purnama bulan Vaiśākha, ia berdiam dengan batin terpusat dan teguh.

Verse 7

श्रद्धायुक्तो नरो यो वा उपवासपरः शुचिः । करोति जागरं तस्य पुरतः श्रद्धयान्वितः । स याति परमं स्थानं जरामरणवर्जितम्

Barangsiapa beriman, suci, dan tekun berpuasa, lalu berjaga semalam suntuk di hadapan-Nya dengan bhakti, ia mencapai kediaman tertinggi, bebas dari tua dan mati.

Verse 8

किं व्रतैः किं वृथा दानैः किं जपैर्नियमेन वा । महाकालस्य ते सर्वे कलां नार्हंति षोडशीम्

Apa guna segala vrata? Apa guna sedekah yang sia-sia? Apa guna japa dan niyama? Semuanya itu, sekalipun dihimpun, tak menyamai seperenam belas pun dari anugerah Mahākāla.

Verse 9

सूत उवाच । तत्रैवास्ति महाभागा भ्रूणगर्तेति विश्रुता । गर्ता सुविपुलाकारा सर्वपातकनाशिनी

Sūta berkata: Di sana juga ada tīrtha yang amat mulia, termasyhur dengan nama ‘Bhrūṇa-gartā’. Itulah lubang suci yang sangat luas, pemusnah segala dosa.

Verse 10

ब्रह्महत्याविनिर्मुक्तः सौदासो यत्र पार्थिवः । स्त्रीहत्यया विनिर्मुक्तः सुषेणो वसुधाधिपः

Di tempat suci itu, Raja Saudāsa terbebas dari dosa pembunuhan Brahmana; dan Raja Suṣeṇa, penguasa bumi, pun dilepaskan dari dosa membunuh seorang wanita.

Verse 11

ऋषय ऊचुः । ब्रह्महत्या कथं तस्य सौदासस्य महीपतेः । ब्रह्मण्यस्यापि संजाता तदस्माकं प्रकीर्तय

Para resi berkata: “Wahai Sūta, bagaimana dosa pembunuhan Brahmana timbul pada Raja Saudāsa, padahal ia seorang pemuja Brahmana? Mohon kisahkan itu kepada kami.”

Verse 12

श्रूयते स महीपालो ब्राह्मणानां हिते रतः । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्मघ्नः सोऽभवत्कथम्

Kami mendengar raja itu tekun demi kesejahteraan para Brahmana. Maka bagaimana ia menjadi ‘pembunuh Brahmana’—melalui perbuatan, pikiran, atau ucapan?

Verse 13

विमुक्तश्च कथं भूयो भ्रूणगर्तामुपाश्रितः । सापि गर्ता कथं जाता सर्वं नो वद विस्तरात्

Dan setelah terbebas, bagaimana ia kembali berlindung pada ‘Bhrūṇa-gartā’? Bagaimana pula lubang suci itu tercipta? Ceritakanlah semuanya kepada kami dengan rinci.

Verse 14

सूत उवाच । यदा लिंगस्य पातोऽभूद्देवदेवस्य शूलिनः । तदा स लज्जयाविष्टो लिंगाभावाद्द्विजोत्तमाः

Sūta berkata: “Ketika liṅga Śūlin, Dewa para dewa, jatuh, maka, wahai yang terbaik di antara para dvija, ia diliputi rasa malu karena ketiadaan liṅganya.”

Verse 15

कृत्वाऽतिविपुलां गर्तां प्रविवेश ततः परम् । न कस्यचित्तदात्मानं दर्शयामास शूलधृक्

Sesudah itu ia membuat sebuah lubang yang amat luas, lalu masuk ke dalamnya; setelahnya Sang Pemegang Trisula tidak menampakkan dirinya kepada siapa pun.

Verse 16

एवं सा तत्र संजाता गर्ता ब्राह्मणसत्तमाः । यथा तस्यां विपाप्माभूत्सौ दासस्तद्वदाम्यहम्

Demikianlah lubang itu terjadi di sana, wahai Brahmana yang utama. Kini akan kukisahkan bagaimana di tempat itu juga Saudāsa menjadi bebas dari dosa.

Verse 17

आसीन्मित्रसहोनाम राजा परमधार्मिकः । सौदासस्तत्सुतः साक्षात्सूर्यवंशसमुद्भवः

Ada seorang raja amat saleh bernama Mitrasaha. Saudāsa adalah putranya, yang lahir langsung dari wangsa Surya (Dinasti Matahari).

Verse 18

तेनेष्टं विपुलैर्यज्ञैः सुवर्णवरदक्षिणैः । असंख्यातानि दानानि प्रदत्तानि महात्मना

Raja berhati agung itu melaksanakan banyak yajña yang besar, menganugerahkan dakṣiṇā terbaik berupa emas; dan ia memberikan sedekah serta derma yang tak terhitung.

Verse 19

कस्यचित्त्वथ कालस्य सत्रे द्वादशवार्षिके । वर्तमाने यथान्यायं विधिदृष्टेन कर्मणा

Kemudian pada suatu waktu, ketika satra yajña dua belas tahun sedang berlangsung menurut adat yang semestinya, upacara dijalankan sesuai tata-aturan yang ditetapkan śāstra.

Verse 20

क्रूराक्षः क्रूरबुद्धिश्च राक्षसौ बलवत्तरौ । यज्ञविघ्नाय संप्राप्तौ संप्राप्ते रजनीमुखे

Saat senja tiba, dua rākṣasa yang amat perkasa—Krūrākṣa dan Krūrabuddhi—datang ke sana dengan niat menghalangi yajña.

Verse 21

राक्षसैर्बहुभिः सार्धं तथान्यैर्भूतसंज्ञितैः । पिशाचैश्च दुराधर्षैर्यज्ञविध्वंसतत्परैः

Bersama mereka hadir banyak rākṣasa, juga makhluk lain yang disebut bhūta; serta piśāca yang garang dan sukar ditundukkan, semuanya bertekad menghancurkan yajña.

Verse 22

अथ ते राक्षसाः सर्वे किंचिच्छिद्रमवेक्ष्य च । विविशुर्यज्ञवाटं तं प्रसर्पन्तः समंततः

Lalu semua rākṣasa itu, setelah melihat celah kecil, menyusup masuk ke pelataran yajña, merayap dari segala arah.

Verse 23

निघ्नन्तो ब्राह्मणश्रेष्ठान्भक्षयन्तो हवींषि च । तथा यानि विचित्राणि यज्ञार्थे कल्पितानि च

Mereka menumbangkan para brāhmaṇa utama, melahap havis (persembahan suci), dan juga memakan aneka persembahan serta perlengkapan yang telah disiapkan bagi yajña.

Verse 24

एतस्मिन्नंतरे तत्र हाहाकारो महानभूत् । भक्ष्यमाणेषु विप्रेषु राक्षसैर्बलवत्तरैः

Pada saat itu juga, di sana timbul jerit ratap yang besar, ketika para rākṣasa yang perkasa mulai melahap para resi brāhmaṇa.

Verse 25

ततो मैत्रसहिः क्रुद्धस्त्यक्त्वा दीक्षाव्रतं नृपः । आदाय सशरं चापं ध्वंसयामास वीक्ष्य तान्

Lalu raja Maitrasahi murka; ia menyingkirkan ikrar dīkṣā-vrata dan, mengangkat busur beserta anak panah, mulai membinasakan mereka ketika melihat kejadian itu.

Verse 26

कृतरक्षो वसिष्ठेन स्वयमेव पुरोधसा । क्रूराक्षं सूदयामास राक्षसैर्बहुभिः सह

Setelah dilindungi secara ritual oleh Vasiṣṭha sendiri, sang purohita, raja pun menewaskan Krūrākṣa beserta banyak rākṣasa lainnya.

Verse 27

क्रूरबुद्धिरथो वीक्ष्य हतं श्रेष्ठं सहोदरम् । तं च पार्थिवशार्दूलमगम्यं ब्रह्मतेजसा

Kemudian Krūrabuddhi, melihat kakak sulungnya yang mulia telah terbunuh, dan melihat sang ‘harimau di antara raja’ itu tak terjangkau oleh sinar brahmanik—

Verse 28

हतशेषान्समादाय राक्षसान्बलसंयुतः । पलायनं भयाच्चक्रे क्षतांगस्तस्य सायकैः

Menghimpun rākṣasa yang tersisa, ia—masih kuat—melarikan diri karena takut, dengan tubuh terluka oleh anak panah sang raja itu.

Verse 29

ततस्तद्वैरमाश्रित्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य राक्षसः । छिद्रमन्वेषयामास तद्वधाय दिवानिशम्

Kemudian, berpegang pada permusuhan itu terhadap kakaknya, sang rākṣasa siang dan malam mencari-cari celah untuk membunuhnya.

Verse 30

एवं सवीक्षमाणस्य तस्य च्छिद्रं महात्मनः । समाप्तिमगमद्विप्राः सत्रं तद्द्वादशाब्दिकम्

Demikianlah, meski sang mahatma diawasi dengan saksama untuk mencari cela, wahai para vipra, para brāhmaṇa menuntaskan satra selama dua belas tahun itu dan menutupnya sesuai tata-vidhi.

Verse 31

न सूक्ष्ममपि संप्राप्तं छिद्रं तेन दुरात्मना । वसिष्ठविहिता रक्षा सत्रे तस्य महीपतेः

Si durātmā itu tidak menemukan celah sedikit pun, sebab perlindungan yang ditetapkan Vasiṣṭha menjaga satra sang raja.

Verse 32

अथासौ ब्राह्मणान्सर्वान्विसृज्याहितदक्षिणान् । कृतांजलिपुटो भूत्वा वसिष्ठमिदमब्रवीत्

Lalu ia mempersilakan semua brāhmaṇa pulang setelah memberikan dakṣiṇā sebagaimana mestinya; kemudian, dengan kedua telapak tangan terkatup, ia berkata kepada Vasiṣṭha demikian.

Verse 33

स्वहस्तेन गुरोद्याहं त्वां भोजयितुमुत्सहे । क्रियतां तत्प्रसादो मे भुक्त्वाद्य मम मन्दिरे

“Wahai Gurudeva, hari ini aku ingin menjamu Anda dengan tanganku sendiri. Anugerahkanlah prasāda kepadaku—berkenanlah menyantap hidangan hari ini di rumahku.”

Verse 34

सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय वसिष्ठो मुनिसत्तमः । क्षालितांघ्रिः स्वयं तेन निविष्टो भोजनाय वै

Sūta berkata: “Vasiṣṭha, yang utama di antara para resi, menyanggupi dengan berkata, ‘Demikianlah.’ Setelah kakinya dibasuh oleh raja sendiri, ia pun duduk untuk menyantap hidangan.”

Verse 35

कूरबुद्धिरथो वीक्ष्य तदर्थं चामिषं शुभम् । सुसंस्कृतं विधानेन सूपकारैर्द्विजोत्तमाः

Wahai yang utama di antara para Dvija, si tumpul budi itu melihat daging yang baik telah disiapkan untuk maksud itu—dimasak rapi menurut tata-aturan oleh para juru masak terampil—lalu melanjutkan siasatnya.

Verse 36

उखां कृत्वा ततस्तादृक्तत्प्रमाणामतर्किताम् । महामांसाभृतां कृत्वा तां जहारामिषान्विताम्

Kemudian ia menyuruh dibuat sebuah periuk dengan ukuran yang sama, tanpa menimbulkan kecurigaan siapa pun. Setelah diisinya dengan daging dalam jumlah besar, ia membawanya pergi, sarat oleh daging itu.

Verse 37

अथासौ मुनिशार्दूलो भुंजानो बुबुधे हि तत् । महामांसमिति क्रुद्धस्तत्र प्रोवाच मन्युमान्

Lalu sang “harimau di antara para resi” itu, ketika sedang makan, menyadarinya: “Ini daging yang besar!” Murka dan dipenuhi amarah, ia pun berkata di sana.

Verse 38

महामांसाशनं यस्मात्कारितोऽहं त्वयाधम । रक्षोवद्राक्षसस्तस्मात्त्वमद्यैव भविष्यसि

“Wahai hina! Karena engkau membuatku memakan daging yang besar, maka pada hari ini juga engkau akan menjadi seorang Rākṣasa, berwatak rākṣasa.”

Verse 39

ततः संशोधयामास तस्य मांसस्य चागमम् । निपुणं सूपकारांस्तान्दृष्ट्वा राजा पृथक्पृथक्

Kemudian sang raja menyelidiki asal-usul daging itu; dan melihat para juru masak yang mahir, ia memeriksa mereka satu per satu.

Verse 40

तेऽब्रुवन्नैतदस्माभिः श्रपितं मांसमीदृशम् । श्रद्धीयतां महीपाल नान्येन मनुजेन वा

Mereka berkata, “Daging masak seperti ini bukan kami yang memasaknya. Percayalah, wahai raja—tiada manusia lain selain kami yang melakukan ini.”

Verse 41

राक्षसं वा पिशाचं वा दानवं वा विना विभो । एतज्ज्ञात्वा ततो नाथ यद्युक्तं तत्समाचर

“Wahai yang perkasa, ini tidak mungkin terjadi tanpa rākṣasa, piśāca, atau dānava. Mengetahui hal ini, wahai tuan, lakukanlah yang patut.”

Verse 42

एतस्मिन्नंतरे तस्य नारदो मुनिसत्तमः । समागत्याब्रवीत्सर्वं तद्राक्षसविचेष्टितम्

Pada saat itu juga, Nārada, yang terbaik di antara para resi, datang dan menjelaskan semuanya—bahwa semua itu adalah tipu daya seorang rākṣasa.

Verse 43

तच्छ्रुत्वा कोपमापन्नः स राजा शप्तुमुद्यतः । वसिष्ठं स्वकरे कृत्वा जलं सौदासभूपतिः । शापोद्यतं च तं दृष्ट्वा नारदो वाक्यमब्रवीत्

Mendengar itu, sang raja diliputi murka dan bersiap mengucap kutuk. Raja Saudāsa, dengan Vasiṣṭha dalam ingatan, mengambil air di tangannya dan berdiri siap melontarkan kutukan; melihatnya demikian, Nārada pun berkata kepadanya.

Verse 44

निघ्नन्तो वा शपन्तो वा द्विषन्तो वा द्विजातयः । नमस्कार्या महीपाल तथापि स्वहितेच्छुना । गुरुरेष पुनर्मान्यस्तव पार्थिवसत्तम

Sekalipun para dwija memukul, mengutuk, atau bahkan membenci, tetaplah mereka patut diberi namaskāra, wahai raja—terutama oleh dia yang menghendaki kesejahteraan dirinya. Guru ini harus kembali engkau muliakan, wahai penguasa terbaik.

Verse 45

तस्मान्नार्हसि शप्तुं त्वं प्रतिशापेन सन्मुनिम् । निषिद्धः स तथा भूपस्ततस्तत्सलिलं करात् । पादयोः कृत्स्नमुपरि प्रमुमोच ततः परम्

Karena itu, engkau tidak patut mengutuk sang resi suci dengan kutukan balasan. Maka raja, setelah ditahan demikian, melepaskan air itu dari tangannya, lalu menumpahkannya seluruhnya ke atas kedua kakinya sendiri.

Verse 46

अथ तौ चरणौ तस्य तप्त शापोदकप्लुतौ । दग्धौ कृष्णत्वमापन्नौ तत्क्षणाद्द्विजसत्तमाः

Lalu kedua kakinya, yang tersiram air kutukan yang panas membara, menjadi hangus dan seketika berubah hitam, wahai yang utama di antara para dwija.

Verse 47

कल्माषपाद इत्युक्तस्ततःप्रभृति स क्षितौ । भूपालो द्विजशार्दूला ना्म्ना तेन विशेषतः

Sejak saat itu di bumi sang raja disebut “Kalmāṣapāda” (Si Berkaki Hitam), wahai para dwija laksana harimau; dan oleh nama itulah ia dikenal secara khusus.

Verse 48

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे विप्रो वसिष्ठो लज्जयान्वितः । ज्ञात्वा दत्तं वृथा शापं तस्य भूमिपतेस्तदा

Sūta berkata: Sementara itu brāhmaṇa Vasiṣṭha, dipenuhi rasa malu, menyadari saat itu bahwa kutukan yang ia berikan kepada sang raja ternyata sia-sia belaka.

Verse 49

उवाच व्यर्थः शापोऽयं तव दत्तो मया नृप । न च मे जायते वाक्यमसत्यं हि कथंचन

Ia berkata, “Wahai raja, kutuk yang kuberikan kepadamu ternyata sia-sia. Namun dari diriku tak pernah lahir ucapan palsu, dengan cara apa pun.”

Verse 50

तस्मात्त्वं राक्षसो भूत्वा कञ्चित्कालं नृपो त्तम । स्वरूपं लप्स्यसे भूयो यस्मिन्काले शृणुष्व तम्

Karena itu, wahai raja termulia, engkau akan menjadi rākṣasa untuk beberapa waktu. Namun engkau akan memperoleh kembali wujud sejati—dengarkan dariku kapan dan dengan syarat apa itu terjadi.

Verse 51

यदा त्वं क्रूरबुद्धिं तं राक्षसं निहनिष्यसि । तदा त्वं लप्स्यसे मोक्षं राक्षसत्वात्सुदारुणात्

Ketika engkau membunuh rākṣasa yang berniat kejam itu, saat itulah engkau akan meraih mokṣa—terbebas dari keadaan rākṣasa-hood yang amat mengerikan.

Verse 52

सूत उवाच । एतस्मिन्नन्तरे राजा यातुधानो बभूव सः । ऊर्ध्वकेशो महाकायः कृष्णदन्तो भया नकः

Sūta berkata: Sementara itu raja itu menjadi yātudhāna (rākṣasa). Rambutnya berdiri tegak; tubuhnya besar, bergigi hitam—mengerikan dipandang.

Verse 53

ततो जघान विप्रेन्द्रान्राक्षसं भावमाश्रितः । यज्ञान्विध्वंसयामास मुनीनामाश्रमानपि

Lalu, dengan mengambil tabiat rākṣasa, ia membunuh para brāhmaṇa terkemuka. Ia merusak yajña-yajña dan bahkan menghancurkan āśrama para muni.

Verse 54

कस्यचित्त्वथ कालस्य क्रूर बुद्धिः स राक्षसः । ज्ञात्वा तं राक्षसीभूतमेकदाऽयुधवर्जितम्

Setelah beberapa waktu, raksasa yang berpikiran kejam itu, mengetahui bahwa raja telah menjadi raksasa dan sedang tidak bersenjata, mengambil kesempatan itu.

Verse 55

भ्रातुर्वधकृतं वैरं स्मरमाणस्ततः परम् । तद्वधार्थं समायातो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः

Mengingat permusuhan yang lahir dari pembunuhan saudaranya, ia kemudian datang untuk membunuhnya—dikelilingi oleh banyak raksasa.

Verse 56

ततस्तं वेष्टयित्वापि समंताद्राक्षसो नृपम् । प्रोवाच वचनं क्रुद्धो नादेनापूरयन्दिशः

Kemudian raksasa itu, setelah mengepung raja dari segala sisi, berbicara dengan marah—aumannya memenuhi segala penjuru.

Verse 57

त्वया यो निहतोऽस्माकं ज्येष्ठो भ्राता सुदुर्मते । वसिष्ठस्य बलाद्यज्ञे तस्याद्य फलमाप्नुहि

Wahai engkau yang berpikiran jahat, engkau telah membunuh kakak tertua kami melalui kekuatan Vasiṣṭha saat upacara kurban. Sekarang, terimalah buah dari perbuatan itu hari ini!

Verse 58

राजोवाच । यद्ब्रवीषि दुराचार कर्मणा तत्समाचर । शारदस्येव मेघस्य गर्जितं तव निष्फलम्

Raja berkata: 'Wahai orang jahat, apa pun yang engkau sombongkan—lakukanlah dengan tindakan. Aumanmu itu sia-sia, seperti guruh awan musim gugur.'

Verse 59

एवमुक्त्वा समादाय ततो वृक्षं स पार्थिवः । प्राद्रवत्संमुखं तस्य गर्जमानो यथा घनः

Setelah berkata demikian, sang raja meraih sebatang pohon dan melesat lurus ke arahnya, mengaum bagaikan awan guntur yang menggelegar.

Verse 60

सोऽपि वृक्षं समुत्पाट्य क्रोधसंरक्तलोचनः । त्रिशंखां भृकुटीं कृत्वा तस्याप्यभिमुखं ययौ

Ia pun mencabut sebatang pohon, matanya memerah oleh amarah; dengan kening berkerut tiga lipatan dalam, ia maju lurus menghadapnya.

Verse 61

कृतवन्तौ वने तत्र बहुवृक्षक्षयावहम्

Di hutan itu, keduanya menimbulkan kehancuran besar, hingga banyak pohon tumbang.

Verse 62

अथ तं श्रांतमालोक्य कूरबुद्धिं महीपतिः । प्रगृह्य पादयोर्वेगाद्भ्रामयामास पुष्करे

Lalu, melihat si dungu itu telah letih, sang raja mencengkeram kedua kakinya dan dengan kuat memutarnya di dalam air yang dipenuhi teratai.

Verse 63

ततश्चास्फोटयामास भूमौ कोपसमन्वितः । चक्रे चामिषखण्डं स पिष्ट्वापिष्ट्वा मुहुर्मुहुः

Kemudian, diliputi murka, ia membantingnya ke tanah; dan berulang kali menghancurkannya hingga menjadi gumpalan-gumpalan daging.

Verse 64

तस्मिंस्तु निहते शूरे राक्षसे स महीपतिः । राक्षसत्वाद्विनिर्मुक्तो लेभे कायं नृपोद्भवम्

Ketika rākṣasa yang gagah itu terbunuh, sang raja—terbebas dari keadaan rākṣasa—kembali memperoleh raga yang layak bagi keturunan wangsa raja.

Verse 65

ततस्ते राक्षसाः शेषाः समंतात्तं महीपतिम् । परिवार्य महावृक्षैर्जघ्नुः पाषाणवृष्टिभिः

Lalu rākṣasa-rākṣasa yang tersisa mengepung sang raja dari segala arah, memukulnya dengan melempar pohon-pohon besar dan menghujaninya dengan batu.

Verse 66

ततस्तानपि भूपालो जघान प्रहसन्निव । वृक्षहस्तस्तु विश्रब्धो लीलया द्विजसत्तमाः

Kemudian sang raja pun menumbangkan mereka juga seakan-akan sambil tertawa; dengan sebatang pohon di tangan, tenang tanpa gentar, ia melakukannya laksana sebuah līlā—wahai yang terbaik di antara para dvija.

Verse 67

ततश्च स्वपुरं प्राप्तः संप्रहृष्टतनूरुहः । राक्षसानां वधं कृत्वा लब्ध्वा देहं पुरातनम्

Kemudian ia kembali ke kotanya sendiri, tubuhnya meremang karena sukacita; setelah membinasakan para rākṣasa dan memperoleh kembali raga lamanya.

Verse 68

ततस्तं तेजसा हीनं दुर्गंधेन समावृतम् । ब्रह्महत्योद्भवैश्चिह्नैरन्यैरपि पृथग्विधैः

Kemudian mereka melihatnya—kehilangan sinar, diselubungi bau busuk, dan bertanda berbagai ciri yang timbul dari brahma-hatyā, beserta noda-noda lain yang beraneka.

Verse 69

दृष्ट्वा ते मंत्रिणस्तस्य पुत्र पौत्रास्तथा परे । नोपसर्पंति भूपालं पापस्पर्शभयान्विताः

Melihatnya demikian, para menterinya, putra-putranya, cucu-cucunya, dan yang lain pun tidak mendekati sang raja, karena takut tersentuh noda dosa.

Verse 70

ऊचुश्च पार्थिवश्रेष्ठ न त्वमर्हसि संगमम् । कर्तुं सार्धमिहास्माभिर्ब्रह्महत्या न्वितो यतः

Mereka berkata: “Wahai raja terbaik, engkau tidak layak bergaul dan bercampur dengan kami di sini, sebab engkau ternoda oleh dosa pembunuhan brāhmaṇa (brahmahatyā).”

Verse 71

तस्माद्वसिष्ठमाहूय प्रायश्चित्तं समाचर । अशुद्धं शुद्धिमायाति येन गात्रमिदं तव

“Karena itu, panggillah Vasiṣṭha dan lakukan prāyaścitta (penebusan), agar tubuhmu yang tak suci ini mencapai kesucian.”

Verse 72

ततः स पार्थिवस्तूर्णं वसिष्ठं मुनिपुंगवम् । समाहूयाब्रवीद्वाक्यं दूरस्थो विनयान्वितः

Kemudian sang raja segera memanggil Vasiṣṭha, yang utama di antara para resi; berdiri dari kejauhan dengan penuh hormat, ia mengucapkan kata-kata ini.

Verse 73

तव प्रसादतो विप्र स हतो राक्षसो मया । मुक्तशापोऽस्मि संजातः परं शृणु वचो मुने

“Wahai Vipra (Brāhmaṇa), berkat anugerahmu rākṣasa itu telah kubunuh. Aku kini terbebas dari kutuk; maka, wahai muni, dengarkanlah kata-kataku selanjutnya.”

Verse 74

मम गात्रात्सुदुर्गंधः समुद्गच्छति सर्वतः । भाराक्रांतानि गात्राणि सर्वाण्येवाचलानि च

Dari tubuhku timbul bau busuk ke segala arah; anggota-anggota badanku tertindih beban berat, dan semuanya seakan tak bergerak.

Verse 75

तत्किमेतद्द्विजश्रेष्ठ तेजो हानिरतीव मे । मंत्रिणोऽपि तथा पुत्रा न स्पृशंति यतोऽद्य माम्

Apakah ini, wahai yang terbaik di antara kaum dwija? Cahaya kewibawaanku sangat meredup. Hari ini bahkan para menteriku dan putra-putraku pun tidak menyentuhku.

Verse 76

वसिष्ठ उवाच । राक्षसत्वं प्रपन्नेन त्वया पार्थिवसत्तम । ब्राह्मणा बहवो ध्वस्तास्तथा विध्वंसिता मखाः । तेषां त्वं पार्थिवश्रेष्ठ संस्पृष्टो ब्रह्महत्यया

Vasiṣṭha berkata: “Wahai raja termulia, ketika engkau jatuh ke dalam keadaan rākṣasa, banyak Brāhmaṇa telah binasa olehmu, dan upacara yajña pun turut dihancurkan. Karena itu, wahai penguasa utama, engkau tersentuh dosa brahmahatyā (membunuh brāhmaṇa).”

Verse 77

राजोवाच । तदर्थं देहि मे विप्र प्रायश्चित्तं विशुद्धये । येन निर्मुक्तपापोऽहं राज्यं प्राप्नोमि चात्मनः

Raja berkata: “Karena itu, wahai Brāhmaṇa, anugerahkanlah kepadaku prāyaścitta demi penyucian, agar aku terbebas dari dosa dan memperoleh kembali kerajaanku yang semestinya serta kesejahteraan diriku.”

Verse 78

वसिष्ठ उवाच । अत्रार्थे तीर्थयात्रां त्वं कुरु पार्थिव सत्तम । निर्ममो निरहंकारस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि

Vasiṣṭha berkata: “Untuk tujuan ini, wahai raja termulia, lakukanlah tīrtha-yātrā (ziarah ke tempat suci). Dengan bebas dari kemelekatan dan keakuan, engkau akan meraih siddhi—kesucian dan keberhasilan rohani.”

Verse 79

ततः स पार्थिवश्रेष्ठः संयतात्मा जितेंद्रियः । प्रयागादिषु तीर्थेषु स्नानं चक्रे समा हितः

Kemudian raja utama itu—berjiwa terkendali dan menaklukkan indria—melakukan mandi suci di tīrtha-tīrtha mulai dari Prayāga, dengan batin tenang dan terpusat.

Verse 80

न नश्यति स दुर्गंधो न च तेजः प्रवर्धते । न कायो लघुतां याति नालस्येन विमुच्यते

Bau busuk itu tidak lenyap, dan tejas (cahaya rohani) pun tidak bertambah; tubuh tidak menjadi ringan, dan seseorang tidak terbebas dari kemalasan.

Verse 81

ततः संभ्रममाणश्च कदाचि द्द्विजसत्तमाः । चमत्कारपुरे क्षेत्रे स्नानार्थं समुपागतः

Kemudian, wahai para brāhmaṇa terbaik, pada suatu waktu ia—gelisah dan terguncang—tiba di kṣetra suci Camatkārapura untuk mandi suci.

Verse 82

सुश्रांतः क्षुत्पिपासार्तो निशीथे तमसावृते । गर्तायां पतितोऽकस्मात्पूर्णायां पयसा नृपः

Sangat letih, tersiksa oleh lapar dan dahaga, pada tengah malam yang diselimuti gelap, sang raja tiba-tiba jatuh ke dalam lubang yang penuh air.

Verse 83

कृच्छ्रात्ततो विनिष्क्रांतस्तीर्थात्तस्मान्महीपतिः । यावत्पश्यति चात्मानं द्वादशार्कसमप्रभम्

Lalu dengan susah payah sang raja keluar dari tīrtha itu; kemudian ia memandang dirinya sendiri bercahaya, setara sinarnya dengan dua belas matahari.

Verse 84

दुर्गंधेन परित्यक्तं सोद्यमं लघुतां गतम् । दृष्ट्वा च चिंतयामास नूनं मुक्तोऽस्मि पातकात्

Melihat dirinya terbebas dari bau busuk, penuh semangat, dan menjadi ringan, ia merenung: “Sungguh, aku telah dilepaskan dari dosa.”

Verse 85

एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी । हर्षयन्ती महीपालं विमुक्तं ब्रह्महत्यया

Pada saat itu juga, terdengarlah suara tanpa raga, yang menggembirakan sang raja—karena ia telah bebas dari dosa brahmahatyā.

Verse 86

विमुक्तोऽसि महाराज सांप्रतं पूर्वपातकैः । तीर्थस्यास्य प्रभावेन तस्माद्गच्छ निजं गृहम्

“Wahai Maharaja, kini engkau terbebas dari dosa-dosa terdahulu oleh daya tīrtha ini. Karena itu, pulanglah ke rumahmu.”

Verse 87

अत्र संनिहितो नित्यं भ्रूणरूपेण शंकरः । कृष्णपक्षे विशेषेण चतुर्दश्यां महीपते

“Di sini Śaṅkara senantiasa hadir dalam wujud janin; dan terutama, wahai raja, pada caturdaśī di paruh gelap bulan.”

Verse 88

यदा प्रपतितं लिंगं देवदेवस्य शूलिनः । द्विजशापेन गर्तैषा तदानेन विनिर्मिता

“Ketika liṅga Sang Dewa para dewa, Tuhan pemegang triśūla, jatuh karena kutukan seorang brāhmaṇa, pada saat itulah lubang ini tercipta.”

Verse 89

लज्जितेन स्ववासार्थं महद्दुःखयुतेन च । सतीवियोगयुक्तेन भ्रूणत्वं प्रगतेन च

Diliputi rasa malu, mencari tempat bernaung, terbebani duka yang besar; tersiksa oleh perpisahan dari Satī, dan telah memasuki keadaan sebagai janin…

Verse 90

सर्वपापहरा तेन गर्तेयं पृथि वीपते । भ्रूणगर्तेति विख्याता तस्य नामा जगत्त्रये

Maka, wahai penguasa bumi, lubang ini menjadi penghapus segala dosa. Namanya termasyhur di tiga dunia sebagai “Bhrūṇagarta”.

Verse 91

सूत उवाच । एवमुक्त्वाथ सा वाणी विररामांऽतरिक्षगा । सोऽपि पार्थिवशार्दूलः प्रहृष्टः स्वपुरं ययौ

Sūta berkata: Setelah berkata demikian, suara di angkasa itu pun terdiam. Dan sang harimau di antara raja-raja, bersukacita, kembali ke kotanya sendiri.

Verse 92

ततस्तं पापनिर्मुक्तं तेजसा भास्करोपमम् । दृष्ट्वा पुत्रास्तथा मर्त्याः प्रणेमुस्तुष्टिसंयुताः

Kemudian, melihatnya terbebas dari dosa dan bercahaya laksana matahari, putra-putranya serta rakyat menunduk bersujud hormat, dipenuhi puas dan gembira.

Verse 93

सोऽपि ब्राह्मणशार्दूलो वसिष्ठस्तं महीपतिम् । समभ्येत्य ततः प्राह हर्षगद्गदया गिरा

Lalu Vasiṣṭha, sang harimau di antara para brāhmaṇa, mendekati raja itu dan berkata dengan suara bergetar karena sukacita.

Verse 94

दिष्ट्या मुक्तोसि राजेंद्र पापाद्ब्रह्मवधोद्भवात् । दिष्ट्या त्वं तेजसा युक्तः पुनः प्राप्तो निजं पुरम्

Berkat anugerah, wahai raja para raja, engkau telah terbebas dari dosa yang lahir dari brahmahatyā. Berkat anugerah pula, bersinar kembali dengan tejas, engkau kembali ke kotamu sendiri.

Verse 95

तस्मात्कीर्तय भूपाल कस्मिंस्तीर्थे समागतः । त्वं मुक्तः पातकाद्घोराद्ब्रह्महत्यासमुद्भवात्

Karena itu, wahai pelindung bumi, nyatakanlah di tirtha mana engkau tiba; oleh tirtha itulah engkau dibebaskan dari dosa mengerikan yang timbul dari brahmahatyā.

Verse 96

ततः स कथयामास भ्रूणगर्तासमुद्भवम् । वृत्तांतं तस्य विप्रर्षेरनुभूतं यथा तथा

Lalu ia menuturkan kisah asal-mula Bhrūṇagarta, sebagaimana dialami; riwayat itu disampaikan oleh sang brāhmaṇa-ṛṣi persis demikian adanya.

Verse 97

ततस्ते मंत्रिणो वृद्धाः स च राजा मुनीश्वरः । पुत्रं प्रतर्दनंनाम राज्ये संस्थाप्य तत्क्षणात्

Kemudian para menteri yang telah lanjut usia dan sang raja—unggul laksana muni dalam kebijaksanaan—seketika menobatkan putranya bernama Pratardana di atas takhta kerajaan.

Verse 98

भ्रूणगर्तां समासाद्य तामेव द्विजसत्तमाः । तपश्चेरुर्महादेवं ध्यायमाना दिवा निशम्

Setibanya di Bhrūṇagarta itu juga, para dvija terbaik menjalankan tapa, bermeditasi pada Mahādeva siang dan malam.

Verse 99

गताश्च परमां सिद्धिं कालेनाल्पेन दुर्लभाम् । भ्रूणरूपधरं देवं पूजयित्वा महेश्वरम्

Setelah memuja Maheśvara, Tuhan yang mengambil rupa Bhrūṇa (janin), mereka dalam waktu singkat mencapai siddhi tertinggi yang sukar diraih.

Verse 100

ततःप्रभृति सा गर्ता प्रख्याता धरणीतले । भ्रूणगर्तेति विप्रेंद्राः सर्वपातकनाशिनी

Sejak saat itu, wahai para brāhmaṇa utama, lubang suci itu termasyhur di bumi sebagai “Bhrūṇagarta”, pemusnah segala dosa.

Verse 101

तत्र कृष्णचतुर्दश्यां यः श्राद्धं कुरुते नरः । स पितॄंस्तारयेन्नूनं दश पूर्वान्दशा परान्

Barang siapa melakukan śrāddha di sana pada Kṛṣṇa Caturdaśī, ia sungguh menyelamatkan para leluhur—sepuluh generasi sebelum dan sepuluh generasi sesudah.

Verse 102

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र श्राद्धं समाचरेत् । स्नानं च ब्राह्मणश्रेष्ठा दानं वापि स्वशक्तितः

Karena itu, dengan segenap upaya hendaknya orang melakukan śrāddha di sana menurut tata-vidhi; juga mandi suci, wahai brāhmaṇa terbaik, serta sedekah sesuai kemampuan.