Adhyaya 100

Verse 1

सूत उवाच । एवं भुक्त्वा स विप्रर्षिर्वांछया राममंदिरे । दत्ताशीर्निर्गतः पश्चादामंत्र्य रघुनंदनम्

Sūta berkata: Demikianlah, setelah makan sepuas kehendaknya di mandirā Rāma, sang resi brāhmaṇa menganugerahkan berkat, lalu berpamitan kepada Raghunandana (Rāma) dan berangkat pergi.

Verse 2

अथ याते मुनौ तस्मिन्दुर्वाससि तदंतिकात् । लक्ष्मणः खङ्गमादाय रामदेवमुवाच ह

Ketika sang muni Durvāsā telah pergi dari tempat itu, Lakṣmaṇa mengangkat pedang dan berkata kepada Dewa Rāma.

Verse 3

एतत्खङ्गं गृहीत्वाशु मां प्रभो विनिपातय । येन ते स्यादृतं वाक्यं प्रतिज्ञातं च यत्पुरा

“Ambillah pedang ini, wahai Prabhu, dan segeralah menebasku; agar sabda-Mu tetap benar, dan janji yang dahulu Engkau ikrarkan pun terpenuhi.”

Verse 4

ततो रामश्चिरात्स्मृत्वा तां प्रतिज्ञां स्वयं कृताम् । वधार्थं संप्रविष्टस्य समीपे पुरुषस्य च

Lalu Rāma, setelah beberapa saat, teringat akan ikrar yang dahulu dibuatnya sendiri: bahwa siapa pun yang memasuki hadirat-Nya dengan maksud untuk dibunuh, niscaya akan dijatuhi kematian.

Verse 5

ततोऽतिचिंतयामास व्याकुलेनांतरात्मना । बाष्पव्याकुलनेत्रश्च निःष्वसन्पन्नगो यथा

Lalu ia tenggelam dalam perenungan mendalam; batinnya gelisah. Matanya dipenuhi air mata, dan ia menghela napas panjang bagaikan ular.

Verse 6

तं दीनवदनं दृष्ट्वा निःष्वसंतं मुहुर्मुहुः । भूयः प्रोवाच सौमित्रिर्विनयावनतः स्थितः

Melihat wajahnya yang muram, yang berulang kali menghela napas, Saumitrī (Lakṣmaṇa), berdiri dengan tunduk hormat, berbicara lagi.

Verse 7

एष एव परो धर्मो भूपतीनां विशेषतः । यथात्मीयं वचस्तथ्यं क्रियते निर्विकल्पितम्

Inilah dharma tertinggi, terutama bagi para raja: bahwa kata sendiri, bila telah diucapkan sebagai kebenaran, dilaksanakan tanpa ragu dan tanpa pilihan lain.

Verse 9

तस्मात्त्वया प्रभो प्रोक्तं स्वयमेव ममाग्रतः । तस्यैव देवदूतस्य तारनादेन कोपतः

Karena itu, wahai tuanku, engkau sendiri telah mengatakannya di hadapanku—tentang utusan ilahi itu—yang dengan seruan tajamnya dalam murka (menggerakkan peristiwa ini).

Verse 10

तदहं चागतस्तात भयाद्दुर्वाससो मुनेः । निषिद्धोऽपि त्वयातीव तस्माच्छीघ्रं तु घातय

Maka aku datang, wahai ayahanda, karena takut kepada resi Durvāsas. Walau engkau sangat melarangnya, karena itu bunuhlah aku segera.

Verse 11

ततः संमंत्र्य सुचिरं मंत्रिभिः सहितो नृपः । ब्राह्मणैर्धर्मशास्त्रज्ञैस्तथान्यैर्वेदपारगैः

Kemudian sang raja, bersama para menterinya, bermusyawarah lama dengan para brāhmaṇa yang mahir dalam Dharmaśāstra, serta dengan yang lain yang telah menguasai Weda-Weda.

Verse 12

प्रोवाच लक्ष्मणं पश्चाद्विनयावनतं स्थितम् । वाष्पक्लिन्नमुखो रामो गद्गदं निःश्वसन्मुहुः

Sesudah itu Rāma berbicara kepada Lakṣmaṇa yang berdiri menunduk penuh hormat. Wajah Rāma basah oleh air mata, suaranya tersendat, dan ia berulang kali menghela napas.

Verse 13

व्रज लक्ष्मण मुक्तस्त्वं मया देशातरं द्रुतम् । त्यागो वाथ वधो वाथ साधूनामुभयं समम्

Pergilah, Lakṣmaṇa—engkau kulepaskan—segeralah menuju negeri lain. Bagi para sādhū, demi dharma, baik ditinggalkan maupun mati, keduanya sama adanya.

Verse 14

न मया दर्शनं भूयस्तव कार्यं कथंचन । न स्थातव्यं च देशेऽपि यदि मे वांछसि प्रियम्

Janganlah engkau berusaha melihatku lagi dengan cara apa pun. Dan jangan pula tinggal di negeri ini—jika engkau menginginkan apa yang kucintai.

Verse 15

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्य ततः परम् । निर्ययौ नगरात्तस्मात्तत्क्षणादेव लक्ष्मणः

Mendengar sabdanya, Lakṣmaṇa bersujud hormat terlebih dahulu; lalu pada saat itu juga ia berangkat meninggalkan kota tersebut.

Verse 16

अकृत्वापि समालापं केनचिन्निजमंदिरे । मात्रा वा भार्यया वाथ सुतेन सुहृदाथवा

Tanpa berbincang sedikit pun dengan siapa pun di rumahnya sendiri—baik dengan ibunya, atau istrinya, atau putranya, ataupun seorang sahabat—

Verse 17

ततोऽसौ सरयूं गत्वाऽवगाह्याथ च तज्जलम् । शुचिर्भूत्वा निविष्टोथ तत्तीरे विजने शुभे

Lalu ia pergi ke Sungai Sarayū, menyelam dan mandi dalam airnya; setelah menjadi suci, ia duduk di tepi sungai yang sunyi lagi mulia itu.

Verse 18

पद्मासनं विधायाथ न्यस्यात्मानं तथात्मनि । ब्रह्मद्वारेण तं पश्चात्तेजोरूपं व्यसर्जयत्

Kemudian ia mengambil padmāsana, meneguhkan diri dalam Sang Diri; setelah itu ia melepaskan prāṇa yang bercahaya itu melalui Brahma-dvāra (ubun-ubun).

Verse 19

अथ तद्राघवो दृष्ट्वा महत्तेजो वियद्गतम् । विस्मयेन समायुक्तोऽचिन्तयत्किमिदं ततः

Melihat sinar agung itu naik ke angkasa, Rāghava pun dipenuhi keheranan dan berpikir, “Apakah gerangan ini?”

Verse 20

अथ मर्त्ये परित्यक्ते तेजसा तेन तत्क्षणात् । वैष्णवेन तुरीयेण भागेन द्विजसत्तमाः

Pada saat itu juga, ketika keadaan fana ditinggalkan oleh sinar itu—wahai yang terbaik di antara para dvija—melalui seperempat bagian milik Viṣṇu, yakni porsi ilahinya, ia pun melampaui segalanya.

Verse 21

पपात भूतले कायं काष्ठलोष्टोपमं द्रुतम् । लक्ष्मणस्य गतश्रीकं सरय्वाः पुलिने शुभे

Di tepi pasir suci Sungai Sarayū, tubuh Lakṣmaṇa—kehilangan sinar kemuliaannya—segera jatuh ke tanah, laksana sepotong kayu atau segumpal tanah.

Verse 22

ततस्तु राघवः श्रुत्वा लक्ष्मणं गतजीवितम् । पतितं सरितस्तीरे विललाप सुदुःखितः

Kemudian Rāghava, mendengar bahwa nyawa Lakṣmaṇa telah pergi dan ia jatuh di tepi sungai, meratap dalam duka yang amat dalam.

Verse 23

स्वयं गत्वा तमुद्देशं सामात्यः ससुहृज्जनः । लक्ष्मणं पतितं दृष्ट्वा करुणं पर्यदेवयत्

Ia sendiri pergi ke tempat itu, bersama para menteri dan sahabat; melihat Lakṣmaṇa tergeletak jatuh, ia meratap dengan belas kasih.

Verse 24

हा वत्स मां परित्यज्य किं त्वं संप्रस्थितो दिवम् । प्राणेष्टं भ्रातरं श्रेष्ठं सदा तव मते स्थितम्

“Aduhai, wahai kekasihku! Mengapa engkau meninggalkanku dan berangkat ke surga? Wahai saudara terbaik, terkasih laksana nyawaku, yang senantiasa teguh pada tekadmu!”

Verse 25

तस्मिन्नपि महारण्ये गच्छमानः पुरादहम् । । अपि संधार्यमाणेन अनुयातस्त्वया तदा

“Bahkan di rimba raya itu, ketika aku berangkat meninggalkan kota, engkau pun mengikutiku saat itu, menanggung derita serta menopang dan menguatkanku.”

Verse 26

संप्राप्तेऽपि कबंधाख्ये राक्षसे बलवत्तरे । त्वया रात्रिमुखे घोरे सभार्योऽहं प्ररक्षितः

Bahkan ketika rākṣasa perkasa bernama Kabandha menghadang, pada awal malam yang mengerikan engkau melindungi aku—bersama istriku.

Verse 28

येन शूर्पणखा ध्वस्ता राक्षसी सा च दारुणा । लीलयापि ममादेशात्सोयमेवंविधः स्थितः

Dengan kekuatan yang olehnya Śūrpaṇakhā—rākṣasī yang garang itu—dibinasakan, kini ia terbaring demikian, seakan hanya permainan, semata-mata karena perintahku.

Verse 29

यद्बाहुबलमाश्रित्य मया ध्वस्ता निशाचराः । सोऽयं निपतितः शेते मम भ्राता ह्यनाथवत् ।

Bersandar pada kekuatan lengan siapa aku membinasakan para musuh pengembara malam; kini saudara kandungku itu terjatuh dan terbaring, seakan tanpa pelindung.

Verse 30

हा वत्स क्व गतो मां त्वं विमुच्य भ्रातरं निजम् । ज्येष्ठं प्राणसमं किं ते स्नेहोऽद्य विगतः क्वचित्

Aduhai, anakku, ke manakah engkau pergi, meninggalkan aku—saudaramu sendiri, yang sulung, yang kucintai laksana nyawa? Apakah kasihmu hari ini lenyap entah ke mana?

Verse 31

सूत उवाच । एवं बहुविधान्कृत्वा प्रलापान्रघुनन्दनः । मातृभिः सहितो दीनः शोकेन महतान्वितः

Sūta berkata: Setelah melantunkan banyak ratapan demikian, Raghunandana tetap bersama para ibu, hancur oleh duka dan diliputi kesedihan yang besar.

Verse 32

ततस्ते मंत्रिणस्तस्य प्रोचुस्तं वीक्ष्य दुःखितम् । विलपंतं रघुश्रेष्ठं स्त्रीजनेन समन्वितम्

Kemudian para menterinya, melihat beliau diliputi duka—yang terbaik dari keturunan Raghu, meratap dikelilingi kaum wanita—menyapanya dengan nasihat.

Verse 33

मंत्रिण ऊचुः । मा शोकं कुरु राजेन्द्र यथान्यः प्राकृतः स्थितः । कुरुष्व च यथेदं स्यात्सांप्रतं चौर्ध्वदैहिकम्

Para menteri berkata: “Wahai raja di atas para raja, jangan bersedih seperti orang kebanyakan. Bertindaklah kini agar upacara ūrdhvadaihika (ritus pascakematian) terlaksana dengan semestinya.”

Verse 34

नष्टं मृतमतीतं च ये शोचन्ति कुबुद्धयः । धीराणां तु पुरा राजन्नष्टं नष्टं मृतं मृतम्

“Orang yang budi-nya tumpul meratapi yang hilang, yang mati, dan yang telah berlalu. Namun bagi yang teguh, wahai raja, yang hilang tetaplah hilang, dan yang mati tetaplah mati.”

Verse 35

एवं ते मन्त्रिणः प्रोच्य ततस्तस्य कलेवरम् । लक्ष्मणस्य विलप्यौच्चैश्चन्दनोशीरकुंकुमैः

Setelah berkata demikian, para menteri itu kemudian mendatangi jasad Lakṣmaṇa; sambil meratap keras mereka mengolesinya dengan cendana, uśīra, dan kuṅkuma.

Verse 36

कर्पूरागुरुमिश्रैश्च तथान्यैः सुसुगन्धिभिः । परिवेष्ट्य शुभैर्वस्त्रैः पुष्पैः संभूष्य शोभनैः

Dengan campuran kapur barus dan aguru serta wewangian lain yang harum; mereka membalutnya dengan kain suci dan menghiasinya dengan bunga-bunga indah.

Verse 37

चन्दनागुरुकाष्ठैश्च चितिं कृत्वा सुविस्तराम् । न्यदधुस्तस्य तद्गात्रं तत्र दक्षिणदिङ्मुखम्

Dengan membuat api unggun pemakaman yang luas dari kayu cendana dan gaharu, mereka membaringkan jenazahnya di atasnya, dengan wajah menghadap ke arah selatan.

Verse 38

एतस्मिन्नंतरे जातं तत्राश्चर्यं द्विजोत्तमाः । तन्मे निगदतः सर्वं शृण्वंतु सकलं द्विजाः

Sementara itu, Wahai yang terbaik di antara kaum dwija, sebuah peristiwa ajaib terjadi di sana. Sekarang dengarkanlah dariku, Wahai para Brahmana, seluruh kisah sebagaimana aku menceritakannya.

Verse 39

यावत्तेंऽतः समारोप्य चितां तस्य कलेवरम् । प्रयच्छंति हविर्वाहं तावन्नष्टं कलेवरम्

Tepat ketika mereka mengangkat jenazahnya ke atas api unggun dan hendak mempersembahkannya kepada api—sang pembawa persembahan—pada saat itu juga jenazah tersebut lenyap.

Verse 40

एतस्मिन्नंतरे वाणी निर्गता गगनांगणात् । नादयंती दिशः सर्वाः पुष्पवर्षादनंतरम्

Pada selang waktu itu, sebuah suara surgawi terdengar dari hamparan langit, bergema ke segala arah, segera setelah hujan bunga.

Verse 41

रामराम महाबाहो मा त्वं शोकपरो भव । न चास्य युज्यते वह्निर्दातुं चैव कथंचन

'Rama, Rama, Wahai yang berlengan perkasa—janganlah engkau diliputi kesedihan. Tidaklah pantas dengan cara apa pun untuk menyerahkannya ke api pemakaman.'

Verse 42

ब्रह्मज्ञानप्रयुक्तस्य संन्यस्तस्य विशेषतः । अग्निदानं न युक्तं स्यात्सर्वेषामपि योगिनाम्

Bagi dia yang teguh dalam pengetahuan Brahman, terlebih bagi seorang sannyāsin, persembahan-dana kepada api tidaklah patut; bahkan bagi para yogin pada umumnya pun hal itu tidak dianggap layak.

Verse 43

तवायं बांधवो राम ब्रह्मणः सदनं गतः । ब्रह्मद्वारेण चात्मानं निष्क्रम्य सुमहायशाः

‘Wahai Rāma, kerabatmu ini telah pergi ke kediaman Brahmā. Ia yang termasyhur itu berangkat, melepaskan dirinya melalui “gerbang Brahman”.’

Verse 44

अथ ते मंत्रिणः प्रोचुस्तच्छ्रुत्वाऽकाशगं वचः । अशोच्यो यं महाराज संसिद्धिं परमां गतः । लक्ष्मणो गम्यतां शीघ्रं तस्मात्स्वभवने विभो

Kemudian para menteri, setelah mendengar sabda dari angkasa itu, berkata: ‘Wahai Mahārāja, ia tidak patut diratapi—ia telah mencapai kesempurnaan tertinggi. Karena itu, wahai tuan, bawalah Lakṣmaṇa segera dari sini ke kediamannya sendiri.’

Verse 45

चिन्त्यन्तां राजकार्याणि तथा यच्चौर्ध्वदैहिकम् । कुरु स्नेहोचितं तस्य पृष्ट्वा ब्राह्मणसत्तमान्

‘Hendaklah urusan kerajaan dipikirkan dan ditangani, demikian pula segala yang diperlukan dalam upacara pascakematian (ūrdhva-daīhika). Setelah bertanya kepada para brāhmaṇa terbaik, lakukan baginya tindakan yang selaras dengan kasih dan dharma.’

Verse 46

राम उवाच । नाहं गृहं गमिष्यामि लक्ष्मणेन विनाऽधुना । प्राणानत्र विहास्यामि यथा तेन महात्मना

Rāma berkata: ‘Kini aku tidak akan pulang tanpa Lakṣmaṇa. Aku akan melepaskan nyawaku di sini, sebagaimana sang mahātmā itu telah melakukannya.’

Verse 47

एष पुत्रो मया दत्तः कुशाख्यो मम संमतः । युष्मभ्यं क्रियतां राज्ये मदीये यदि रोचते

Putra ini—bernama Kuśa dan berkenan di hatiku—kuserahkan kepada kalian. Jika kalian berkenan, tegakkanlah ia di singgasana kerajaanku.

Verse 48

एवमुक्त्वा ततो रामो गन्तुकामो दिवालयम् । चिन्तयामास भूयोऽपि स्मृत्वा मित्रं विभीषणम्

Setelah berkata demikian, Rāma—berhasrat berangkat ke kediaman para dewa—merenung sekali lagi, seraya mengingat sahabatnya, Vibhīṣaṇa.

Verse 49

मया तस्य तदा दत्तं लंकायां राज्यमक्षयम् । बहुभक्तिप्रतुष्टेन यावच्चन्द्रार्कतारकाः

Pada waktu itu aku menganugerahkan kepadanya kerajaan yang tak binasa di Laṅkā; karena amat berkenan oleh bhaktinya yang melimpah—selama bulan, matahari, dan bintang-bintang bertahan.

Verse 50

अतिक्रूरतरा जाती राक्षसानां यतः स्मृता । विशेषाद्वरपुष्टानां जायतेऽत्र धरातले

Sebab bangsa Rākṣasa dikenang sebagai amat ganas; terlebih lagi mereka yang dikuatkan oleh anugerah-anugerah (vara) muncul di bumi ini.

Verse 51

तच्चेद्राक्षसभावेन स महात्मा विभीषणः । करिष्यति सुरैः सार्धं विरोधं रावणो यथा

Namun jika Vibhīṣaṇa yang berhati luhur itu, karena watak Rākṣasa, bertindak memusuhi para dewa—sebagaimana Rāvaṇa dahulu—

Verse 52

तं देवाः सूदयिष्यंति उपायैः सामपूर्वकैः । त्रैलोक्यकण्टको यद्वत्तस्य भ्राता दशाननः

Para dewa akan membinasakannya dengan siasat yang bermula dari upaya pendamaian—sebagaimana dahulu mereka menumpas saudaranya Daśānana, duri bagi tiga dunia.

Verse 53

ततो मे स्यान्मृषा वाणी तस्माद्गत्वा तदंतिकम् । शिक्षां ददामि तस्याहं यथा देवान्न दूषयेत्

Maka ucapanku sendiri akan menjadi dusta. Karena itu aku akan mendatanginya dan memberinya ajaran, agar ia tidak mencelakai para dewa.

Verse 54

तथा मे परमं मित्रं द्वितीयं वानरः स्थितः । सुग्रीवाख्यो महाभागो जांबवांश्च तथाऽपरः

Demikian pula, sahabatku yang kedua dan teramat kukasihi berdiri di antara para Vānara—Sugrīva yang amat mulia; dan Jāmbavān juga, sahabat teguh yang lain.

Verse 55

सभृत्यो वायुपुत्रश्च वालिपुत्रसमन्वितः । कुमुदाख्यश्च तारश्च तथान्येऽपि च वानराः

Ada pula putra Vāyu, Hanumān, beserta para pengiringnya, ditemani putra Vāli; juga Kumuda dan Tārā, serta para Vānara lainnya.

Verse 56

तस्मात्तानपि संभाष्य सर्वान्संमंत्र्य सादरम् । ततो गच्छामि देवानां कृतकृत्यो गृहं प्रति

Karena itu, setelah berbicara dengan mereka juga dan dengan hormat bermusyawarah dengan semuanya, kemudian aku akan pergi ke kediaman para dewa, setelah tugas ini tuntas.

Verse 57

एवं संचिन्त्य सुचिरं समाहूय च पुष्पकम् । तत्रारुह्य ययौ तूर्णं किष्किन्धाख्यां पुरीं प्रति

Demikian ia merenung lama, lalu memanggil Puṣpaka Wimana. Naik ke atasnya, ia segera melaju cepat menuju kota bernama Kiṣkindhā.

Verse 58

अथ ते वानरा दृष्ट्वा प्रोद्द्योतं पुष्पकोद्भवम् । विज्ञाय राघवं प्राप्तं सत्वरं सम्मुखा ययुः

Kemudian para pahlawan Vānara itu, melihat Puṣpaka Wimana memancar cemerlang, mengetahui bahwa Rāghava telah tiba; seketika mereka bergegas maju untuk menyongsongnya.

Verse 59

ततः प्रणम्य ते दूराज्जानुभ्यामवनिं गताः । जयेति शब्दमादाय मुहुर्मुहुरितस्ततः

Lalu mereka bersujud dari kejauhan, berlutut menyentuh bumi. Dari sana mereka berulang-ulang menyerukan, “Jaya! Kemenangan!”

Verse 60

ततस्तेनैव संयुक्ताः किष्किन्धां तां महापुरीम् । विविशुः सत्पताकाभिः समंतात्समलंकृताम्

Sesudah itu, bersama beliau, mereka memasuki kota agung Kiṣkindhā, yang di segala penjuru berhias panji-panji mulia.

Verse 61

अथोत्तीर्य विमानाग्र्यात्सुग्रीवभवने शुभे । प्रविवेश द्रुतं रामः सर्वतः सुविभूषिते

Kemudian, turun dari wimana yang utama, Rāma segera memasuki kediaman Sugrīva yang suci dan mujur, yang berhias indah di segala sisi.

Verse 62

तत्र रामं निविष्टं ते विश्रांतं वीक्ष्य वानराः । अर्घ्यादिभिश्च संपूज्य पप्रच्छुस्तदनन्तरम्

Di sana, melihat Rāma duduk dan beristirahat, para Vānara memuja beliau dengan arghya dan persembahan lainnya; seketika itu juga mereka mengajukan pertanyaan kepadanya.

Verse 63

वानरा ऊचुः । तेजसा त्वं विनिर्मुक्तो दृश्यसे रघुनन्दन । कृशोऽस्यतीव चोद्विग्नः कच्चित्क्षेमं गृहे तव

Para Vānara berkata: “Wahai kebanggaan wangsa Raghu, engkau tampak kehilangan sinar kemuliaanmu; engkau sangat kurus dan gelisah. Apakah semuanya sejahtera di rumah dan keluargamu?”

Verse 64

काये वाऽनुगतो नित्यं तथा ते लक्ष्मणोऽनुजः । न दृश्यते समीपस्थः किमद्य तव राघव

Dan adikmu Lakṣmaṇa—yang senantiasa mengikuti engkau laksana tubuhmu sendiri—tidak tampak di dekatmu. Apakah sebabnya hari ini, wahai Rāghava?

Verse 65

तथा प्राणसमाऽभीष्टा सीता तव प्रभो । दृश्यते किं न पार्श्वस्था एतन्नः कौतुकं परम्

Demikian pula, wahai Prabhu, Sītā yang lebih engkau kasihi daripada nyawamu sendiri—mengapa tidak tampak berdiri di sisimu? Inilah keheranan terbesar bagi kami.

Verse 66

सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चिरं निःश्वस्य राघवः । वाष्पपूर्णेक्षणो भूत्वा सर्वं तेषां न्यवेदयत्

Sūta berkata: Mendengar ucapan mereka, Rāghava lama menghela napas dalam; lalu dengan mata penuh air mata, beliau menyampaikan segala hal kepada mereka.

Verse 67

अथ सीता परित्यक्ता तथा भ्राता स लक्ष्मणः । यदर्थं तत्र संप्राप्तः स्वयमेव द्विजोत्तमाः

Demikianlah Sītā telah disingkirkan, dan saudaraku Lakṣmaṇa pun demikian. Untuk maksud itulah aku sendiri datang ke sini, wahai yang utama di antara para dwija.

Verse 68

तच्छ्रुत्वा वानराः सर्वे सुग्रीवप्रमुखास्ततः । रुरुदुस्ते सुदुःखार्ताः समालिंग्य ततः परम्

Mendengar itu, semua Vānara yang dipimpin Sugrīva diliputi duka yang amat dalam. Mereka menangis, lalu saling (atau kepadanya) berpelukan dan tetap tenggelam dalam kesedihan.

Verse 69

एवं चिरं प्रलप्योच्चैस्ततः प्रोचू रघूत्तमम् । आदेशो दीयतां राजन्योऽस्माभिरिह सिध्यति

Setelah lama meratap dengan suara nyaring, mereka pun berkata kepada Raghūttama: “Wahai Raja, berikanlah titah; apa pun yang harus diselesaikan di sini akan kami tuntaskan.”

Verse 70

धन्या वयं धरापृष्ठे येषां त्वं रघुसत्तम । ईदृक्स्नेहसमायुक्तः समागच्छसि मंदिरे

Berbahagialah kami di muka bumi ini, wahai Raghusattama, sebab engkau—penuh kasih sayang demikian—berkenan datang ke kediaman kami.

Verse 71

राम उवाच । उषित्वा रजनीमेकां सुग्रीव तव मंदिरे । प्रातर्लंकां गमिष्यामि यत्रास्ते स विभीषणः

Rāma bersabda: “Wahai Sugrīva, setelah bermalam satu malam di kediamanmu, esok pagi aku akan pergi ke Laṅkā, tempat Vibhīṣaṇa bersemayam.”

Verse 72

प्रधानामात्ययुक्तेन त्वयापि कपिसत्तम । आगंतव्यं मया सार्धं विभीषणगृहं प्रति

Wahai kera terbaik, engkau pun—bersama para menteri utamamu—hendaklah datang bersamaku menuju rumah Vibhīṣaṇa.

Verse 97

येनेन्द्रजिद्धतो युद्धे तादृग्रूपो निशाचरः । स एष पतितः शेते गतासुर्धरणीतले

Raksasa pengembara malam yang berwujud dahsyat, yang telah menewaskan Indrajit di medan perang—kini tergeletak jatuh di bumi, nyawanya telah pergi.