Adhyaya 27

Verse 1

लोमश उवाच । तथैव विष्णुना सर्वे पर्वताश्च प्रपूजिताः । सह्याचलश्च विंध्यश्च मैनाको गंधमादनः

Lomaśa berkata: Demikian pula, semua gunung dihormati dengan semestinya oleh Viṣṇu—Sahyācala, Vindhya, Maināka, dan Gandhamādana.

Verse 2

माल्यवान्मलयश्चैव महेंद्रो मंदरस्तथा । मेरुश्चैव प्रयत्नेन पूजितो विष्णुना तदा

Mālyavān dan Malaya, Mahendra dan Mandara—dan Meru juga—pada saat itu dipuja oleh Viṣṇu dengan sungguh-sungguh dan penuh kehati-hatian.

Verse 3

श्वेतः कृतः श्वेतगिरिर्निलाद्रिश्च तथैव च । उदयाद्रिश्च श्रृंगश्च अस्ताचलवरो महान्

Śveta dimuliakan; demikian pula Śvetagiri dan Nīlādri; juga Udayādri dan Śṛṅga, serta Astācala yang agung dan utama.

Verse 4

मानसाद्रिस्तथा शैलः कैलासः पर्वतोत्तमः । लोकालोकस्तथा शैलः पूजितः परमेष्ठिना

Mānasādri dimuliakan, dan gunung Kailāsa—yang terbaik di antara gunung-gunung. Demikian pula gunung Lokāloka dipuja oleh Parameṣṭhin (Brahmā).

Verse 5

एवं ते पर्वतश्रेष्ठाः पूजिताः सर्व एव हि । तथान्ये पूजितास्तेन सर्वे पर्वतवासिनः

Demikianlah semua gunung yang utama itu sungguh telah dipuja. Dan dengan cara yang sama, semua penghuni gunung lainnya pun dihormati olehnya.

Verse 6

विष्णुना ब्रह्मणा सार्द्धं कृतं सर्वं यथोचितम् । अन्येहनि च संप्राप्ते वरयात्रा कृता तथा

Dengan Brahmā menyertainya, Viṣṇu menata segala sesuatu sebagaimana patutnya. Lalu ketika hari berikutnya tiba, arak-arakan pengantin (varayātrā) pun digerakkan pula.

Verse 7

हिमाद्रिणा बंधुभिश्च पर्वतं गंधमादनम् । ययुः सर्वे सुरगणा गणाश्च बहवस्तथा

Bersama Himādri dan para kerabatnya, seluruh rombongan para dewa—serta banyak kelompok lainnya—berangkat menuju Gunung Gandhamādana.

Verse 8

प्रमथाश्च तथा सर्वे तथा चंडीगणाः परे । ये चान्ये बहवस्तत्र समायाता हिमालया

Semua Pramatha pun hadir di sana, demikian pula rombongan-rombongan Caṇḍī yang lain. Banyak yang lainnya juga berkumpul di sana, setelah datang dari Himālaya.

Verse 9

शिवस्योद्वहनं विप्राः शिवेन परिभाविताः । परं हर्षं समापन्ना दृष्ट्वा तौ दंपती तदा

Wahai para brāhmaṇa, menyaksikan arak-arakan pernikahan Śiva, dan batin mereka dipenuhi oleh kehadiran Śiva sendiri, mereka diliputi sukacita tertinggi ketika memandang pasangan ilahi itu.

Verse 10

पार्वतीसहितः शंभुः शंभुना सह पार्वती । पुष्पगन्धौ यथा स्यातां वागर्थाविव तत्त्वतः

Śambhu bersama Pārvatī, dan Pārvatī bersama Śambhu—dalam hakikat tak terpisahkan; laksana bunga dan keharumannya, laksana sabda dan maknanya.

Verse 11

तथा प्रकृतिपुंसौ च ऐकपद्येन नान्यथा । दंपती तौ गजारूढौ शुशुभाते महाप्रभौ

Demikian pula Prakṛti dan Puruṣa berdiri pada satu pijakan—tiada pernah selain itu. Pasangan agung nan bercahaya itu tampak bersinar, menunggang gajah dengan kemuliaan ilahi.

Verse 12

विमास्थस्तदा ब्रह्मा विष्णुश्च गरुडोपरि । ऐरावतगतश्चेंद्रः कुबेरः पुष्पकोपरि

Saat itu Brahmā duduk di wimāna surgawi; Viṣṇu di atas Garuḍa; Indra menunggang Airāvata; dan Kubera berada di atas Puṣpaka, kereta udara nan mulia.

Verse 13

पाशी च मकरा रूढो यमो महिषमेव च । प्रेतारूढो नैरृतः स्यादग्निर्बस्तगतो महान्

Varuṇa, pemegang pāśa (tali jerat), menunggang makara; Yama menunggang kerbau. Nairṛta menaiki preta, dan Agni yang agung melaju dengan menunggang kambing.

Verse 14

मृगारूढोऽथ पवन ईशो वृषभमेव च । इत्येवं लोकपालाश्च सग्रहाः परमेष्ठिनः

Kemudian Vāyu menunggang rusa, dan Īśāna menunggang lembu jantan. Demikianlah para Lokapāla datang bersama bala pengiring masing-masing, dipimpin oleh para luhur.

Verse 15

स्वैः स्वैर्बलैः परिक्रांतास्तथान्ये प्रमथादयः । हिमाद्रिश्च महाशैल ऋषभो गंधमादनः

Dikelilingi oleh kekuatan masing-masing, makhluk lain pun—seperti para Pramatha—maju datang. Himādri (Himalaya), gunung agung Mahāśaila, Ṛṣabha, dan Gandhamādana turut bergabung.

Verse 16

सह्याचलो नीलगिरिर्मंदरो मलयाचलः । कैलासो हि महातेजा मैनाकश्च महाप्रभः

Sahyācala, Nīlagiri, Mandara, dan Malayācala pun datang. Kailāsa yang bercahaya juga hadir, dan Maināka yang agung, berwibawa serta gemilang.

Verse 17

एते चान्ये च गिरयः क्षीमंतो हि महाप्रभाः । सकलत्राश्च ते सर्वे ससुताश्च मनोरमाः

Gunung-gunung ini dan yang lainnya—makmur dan sangat bercahaya—semuanya hadir di sana; bersama para permaisuri dan putra-putra mereka, elok dipandang.

Verse 18

बलिनो रूपिणः सर्वे मेर्वाद्यास्तत्र पर्वताः । वरयात्राप्रसंगेन शिवार्चनपराभवन्

Di sana semua gunung—bermula dari Meru—perkasa dan menampakkan diri dalam wujud nyata. Pada kesempatan arak-arakan pengantin, mereka menjadi tekun dalam pemujaan kepada Śiva.

Verse 19

नंदिना ह्युपविष्टास्ते मेर्वाद्यास्तत्र पर्वताः । वरयात्रा कृता ते यथोक्ता च हिमाद्रिणा । सर्वैस्तैर्बंधुभिः सार्द्धं पुनरागमनं कृतम्

Atas arahan Nandin, gunung-gunung yang dipimpin Meru duduk berkumpul di sana. Arak-arakan pengantin dilaksanakan tepat seperti yang ditetapkan Himādri; kemudian, bersama seluruh sanak-kerabat itu, perjalanan pulang pun dilakukan sebagaimana mestinya.

Verse 20

स्वकालयस्थो हिमवान्स रेजे हि महा यशा । शिवसंपर्कजेनैव महसा परमेम च । विख्यातो हि महाशैलस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

Bersemayam di kediamannya sendiri, Himavān yang mulia bersinar cemerlang oleh mahā-teja tertinggi yang lahir dari sentuhan dengan Śiva. Gunung agung itu pun termasyhur di tiga dunia.

Verse 21

कन्यादानेन महता तुष्टो यस्य च शंकरः । ते धन्यास्ते महात्मानः कृतकृतत्यास्तथैव च

Sungguh berbahagialah para mahatma yang dengan dāna putri (kanyā-dāna) yang luhur membuat Śaṅkara berkenan; merekalah yang benar-benar tuntas, kewajibannya telah sempurna.

Verse 22

द्व्यक्षरं नाम येषां च जिह्वाग्रे संस्थितं सदा । शिवेति द्व्यक्षरं नाम यैर्हृदीरितमद्य वै । ते वै मनुष्यरूपेण रुद्रा एव न संशयः

Mereka yang di ujung lidahnya senantiasa bersemayam Nama bersuku dua, dan yang dari hati melafalkan nama dua suku ‘Śiva’—mereka, meski berwujud manusia, sesungguhnya adalah Rudra; tiada keraguan.

Verse 23

किंचिद्दानेन संतुष्टः पत्रेणापि तथैव च । तोयेनापि हि संतुष्टो महादेवो निरन्तरम्

Mahādeva senantiasa berkenan—bahkan oleh dāna yang kecil, oleh sehelai daun saja, dan demikian pula oleh air.

Verse 24

पत्रेण पुष्पेण तथा जलेन प्रीतो भवत्येष सदाशिवो हि । तस्माच्च सर्वैः प्रतिपूजनीयः शिवो मद्दाभाग्यकरो नृणामिह

Dengan sehelai daun, dengan sekuntum bunga, dan juga dengan air, Sadāśiva ini berkenan. Maka hendaklah semua orang memuja Śiva dengan tata cara yang patut, sebab di dunia ini Ia menganugerahkan keberuntungan besar kepada manusia.

Verse 25

एको महाञ्ज्योतिरजः परेशः परापराणां परमो महात्मा । निरंतरो निर्विकारो निरीशो निराबाधो निर्विकल्पो निरीहः

Dia Esa—Cahaya agung yang bercahaya, Tuhan Tertinggi; Ātman tertinggi dari segala yang luhur maupun yang rendah. Senantiasa hadir, tanpa perubahan, tanpa sandaran, tanpa gangguan, melampaui segala pilihan, dan tanpa keinginan—demikianlah Dia.

Verse 26

निरंजनो नित्यरूपो निरोधो नित्यानन्दो नित्यमुक्ताः सदेव । एवंभूतो देवदेवोऽर्च्चितश्च तैर्देवाद्यर्विश्ववेद्यो भवश्च । स्तुतो ध्यातः पूजितश्चिंतितश्च सर्वज्ञोऽसौ सर्वदा सर्वदश्च

Ia Niranjana, berwujud kekal, Sang Pengendali; kebahagiaan abadi; senantiasa merdeka dan senantiasa ilahi. Demikianlah Dewa para dewa, Bhava, yang dipuja bahkan oleh para dewa dan dikenal di seluruh jagat. Dipuji, direnungkan, disembah, dan diingat—Ia Mahatahu, setiap saat dan dalam segala cara.

Verse 27

यथा वरिष्ठो हिमवान्प्रसिद्धः सर्वैर्गुणैः सर्वगुणो महात्मा । विश्वेशवंद्यो हि तदा हिमालयो जातो गिरीणां प्रवरस्तदानीम्

Demikianlah Himavān termasyhur sebagai yang paling utama—berjiwa agung, berhias segala kebajikan. Maka Himālaya pun menjadi layak menerima penghormatan Viśveśvara, dan pada saat itu bangkit sebagai pemuka di antara gunung-gunung.

Verse 28

मेनया सह धर्मात्मा यथास्थानगतस्ततः । सर्वान्विसर्जयामास पर्वतान्पर्वतेश्वरः

Kemudian sang dharmātmā, penguasa gunung-gunung, bersama Menā kembali ke tempatnya yang semestinya. Lalu Parvateśvara memulangkan semua gunung, mengutus masing-masing ke kediamannya sendiri.

Verse 29

गतेषु तेषु हिमवान्पुत्रैः पौत्रैः प्रपौत्रकैः । राजा गिरीणां प्रवरो महादेवप्रसादतः

Setelah mereka pergi, Himavān—dikelilingi putra, cucu, dan cicitnya—oleh anugerah Mahādeva menjadi raja yang paling utama di antara gunung-gunung.

Verse 30

अथो गिरिजया सार्द्धं महेशो गन्धमादने । एकांते च मतिं चक्रे रमणार्थं स्वरूपवान्

Kemudian Maheśa, Tuhan yang bercahaya dan berwujud luhur, bersama Girijā, di kesunyian Gandhamādana meneguhkan niat untuk bersukaria dalam persatuan kasih.

Verse 31

सुरतेनैव महता तपसा हि समागमे । द्वयोः सुरतमारब्धं तद्द्वयोश्च तदाऽभवत्

Dalam persatuan mereka, laku cinta yang agung itu sendiri bagaikan tapa yang dahsyat; bagi keduanya upacara persatuan pun dimulai, dan saat itu juga sungguh terjadi di antara mereka.

Verse 32

अनिष्टं महदाश्चर्यं प्रलयोपममेव च । तस्मिन्महारते प्राप्ते नाविंदंत सुखं परम्

Muncullah peristiwa yang mengerikan dan menakjubkan, laksana pralaya (peleburan kosmis); dan ketika malapetaka besar itu datang, tiada seorang pun memperoleh damai atau bahagia tertinggi.

Verse 33

सर्वे ब्रह्मादयो देवाः कार्याकार्यव्यवस्थितौ । रेतसा च जगत्सर्वं नष्टं स्थावरजंगमम्

Semua dewa, mulai dari Brahmā, berdiri bingung tentang apa yang patut dan tidak patut dilakukan; dan oleh benih itu seluruh jagat—yang tak bergerak maupun yang bergerak—menjadi binasa.

Verse 34

सस्मार चाग्निं ब्रह्मा च विष्णुश्चाध्यात्मदायकः । मनसा संस्मृतः सद्यो जगामाग्निस्त्वरान्वितः

Lalu Brahmā mengingat Agni, dan Viṣṇu—penganugeraha kekuatan rohani batin—juga mengingatnya; Agni yang dipanggil dalam batin segera datang dengan tergesa.

Verse 35

ताभ्यां संप्रेषितोऽपश्यद्रुचिरं शिवमांदिरम् । द्वारि स्थितं नंदिनं च ददर्शाग्रे महाप्रभम्

Diutus oleh kedua-Nya, ia memandang istana-kuil Śiva yang elok; dan di ambang pintu ia melihat Nandin berdiri di depan—penjaga agung yang bercahaya mulia.

Verse 36

अग्निर्ह्रस्वस्तदा भूत्वा काश्मीरसदृशच्छविः । प्रविष्टोंतः पुरं शंभोर्नानाश्चर्यसमन्वितम्

Maka Agni pun menjadi kecil, berkilau laksana kunyit-safron; lalu ia memasuki kota batin Śambhu, yang dipenuhi aneka keajaiban.

Verse 37

अनेकरत्नसंवीतं प्रासादैश्च स्वलं कृतम् । तदंगणमनुप्राप्य उपविश्याह हव्यवाट्

Dihiasi aneka permata dan diperindah oleh istana-istana, ia mencapai pelataran itu; lalu duduk, Havyavāṭ (Agni) pun berkata.

Verse 38

पाणिपात्रस्य मे ह्यम्ब भिक्षां देह्यवरोधतः । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पाणिपात्रस्य बालिका

“Ibu, berilah sedekah untuk mangkuk di tanganku; aku tertahan di ambang pintu.” Mendengar kata-kata si pemegang mangkuk tangan itu, sang gadis muda…

Verse 39

यावद्दातुं च सारेभे भिक्षां तस्मै ततः स्वयम् । उत्थाय सुरतात्तस्माच्छिवो हि कुपितो भृशम्

Namun ketika ia menunda memberi sedekah kepada pengemis itu, Śiva sendiri bangkit dari persatuan ilahi itu dan murka dengan sangat.

Verse 40

रुद्रस्त्रिशूलमुद्यम्य भैरवो ह्यऽभवत्तदा । निवारितो गिरिजया वधात्तस्माच्छिवः स्वयम् । भिक्षां तस्मै ददौ वाचा अग्नये जातवेदसे

Rudra mengangkat trisula-Nya dan saat itu menjelma sebagai Bhairava. Namun Girijā menahan Śiva dari memukul. Lalu Śiva sendiri, dengan sabda-Nya, menganugerahkan sedekah kepada Agni, Jātavedas yang maha mengetahui.

Verse 41

पाणौ भिक्षां गृहीत्वाथ प्रत्यक्षं तेन चाग्निना । भिक्षिता कुपिता तं वै शशाप गिरिजा ततः

Setelah menerima sedekah di telapak tangannya—di sana ia tampak nyata sebagai Agni—Girijā murka kepada pengemis itu, lalu mengucapkan kutukan kepadanya.

Verse 42

रे भिक्षो भविता शापात्सर्वभक्षो ममाशु वै । अनेन रेतसा सद्यः पीडां प्राप्स्यसि सर्वतः

“Wahai pengemis! Oleh kutukanku engkau segera menjadi pemakan segala sesuatu. Dan oleh retas (benih) ini engkau seketika akan menderita dari segala arah.”

Verse 43

इत्युक्तो भक्षयित्वाग्नी रेत ईशस्य हव्यवाट् । यत्र देवाः स्थिताः सर्वे ब्रह्माद्याश्चैव सर्वशः

Demikian ditegur, Agni sang pembawa persembahan (havyavāha) pun memakan benih Sang Īśa, lalu pergi ke tempat semua dewa—bermula dari Brahmā—berkumpul.

Verse 44

आगत्याकथयत्सर्वं तद्रेतोभक्षणादिकम् । सर्वे सगर्भा ह्यभवन्निन्द्राद्या देवतागणाः

Setibanya di sana, ia menceritakan semuanya—mulai dari peristiwa memakan benih itu dan seterusnya. Maka segenap golongan dewa, Indra dan lainnya, menjadi mengandung.

Verse 45

अग्नेर्यथा हविश्चैव सर्वेषामुपतिष्ठति । अग्नेर्मुखोद्भवेनैव रेतसा ते सुरेश्वराः

Sebagaimana persembahan (havis) yang dipersembahkan ke dalam Agni menjangkau semua dewa, demikian pula—oleh benih yang keluar dari mulut Agni—para penguasa para dewa itu pun terkena pengaruhnya.

Verse 46

सगर्भाह्यभवन्सर्वे चिंतया चप्रपीडिताः । विष्णुं शरणमाजग्मुर्द्देवदेवेश्वरं प्रभुम्

Mereka semua menjadi hamil dan tersiksa oleh kegelisahan. Maka mereka berlindung kepada Viṣṇu, Tuhan para dewa, Penguasa para dewa, Sang Prabhu.

Verse 47

देवा ऊचुः । त्वं त्राता सर्वदेवानां लोकानां प्रभुरेव च । तस्माद्रक्षा विधातव्या शरणागतवत्सल

Para dewa berkata: “Engkaulah penyelamat semua dewa dan Tuhan sejati bagi segala loka. Maka lindungilah kami, wahai Pengasih para pencari suaka.”

Verse 48

वयं सर्वे मर्तुकामा रेतसानेन पीडिताः । असुरेभ्यः परित्रस्ता वयं सर्वे दिवौकसः

“Kami semua, para penghuni surga, tersiksa oleh benih/energi ini dan merasa seakan hendak mati. Kami pun gentar terhadap para asura.”

Verse 49

शरणं शंकरं याताः परित्रातुं कृतोद्वहाः । यदा पुत्रो हि रुद्रस्य भविष्यति तदा वयम् । सुखिनः स्याम सर्वे निर्भयाश्च त्रिविष्टपे

Setelah berlindung kepada Śaṅkara dengan tekad untuk diselamatkan, (para dewa berkata): “Bila putra Rudra lahir, maka kami semua akan berbahagia dan tanpa takut di Triviṣṭapa (surga).”

Verse 50

एवं विष्टभ्यमानानां सर्वेषां भयमागतम् । अनेन रेतसा विष्णो जीवितुं शक्यते कथम्

Demikian, ketika semuanya ditekan dan tertahan, rasa takut menyelimuti semua. “Wahai Viṣṇu, dengan benih/energi ini, bagaimana mungkin tetap hidup?”

Verse 51

त्रिवर्गो हि यथा पुंसां कृतो हि सुपरिष्कृतः । विपरीतो भवत्येव विना देवेन नान्यथा

Tiga tujuan hidup manusia—dharma, artha, kāma—meski tersusun rapi, tanpa Dewa (Tuhan Ilahi) niscaya berbalik menjadi kebalikannya; tidak mungkin selain demikian.

Verse 52

तस्मात्तद्वै बलं मत्वा सर्वेषामपि देहिनाम् । कार्याकार्यव्यवस्थायां सर्वे मन्यामहे वयम्

Karena itu, dengan mengakui kuasa ilahi itu sebagai kekuatan sejati semua makhluk berjasad, kami semua berpendapat bahwa dialah penentu dalam membedakan yang patut dan yang tidak patut dilakukan.

Verse 53

तथा निशम्य देवानां परेशः परिदेवनम् । उवाच प्रहसन्वाक्यं देवानां देवतारिहा

Mendengar ratapan para dewa demikian, Sang Penguasa Tertinggi—penghapus duka para dewa—berkata sambil tersenyum, menyampaikan sabda bagi para dewa.

Verse 54

स्तूयतां वै महादेवो महेशः कार्यगौरवात्

“Karena beratnya tugas ini, hendaklah Mahādeva, Maheśa, sungguh dipuji.”

Verse 55

तथेति गत्वा ते सर्वे देवा विष्णुपुरोगमाः । तथा ब्रह्मादयः सर्व ईडिरे ऋषयो हरम्

Sambil berkata “Tathāstu—demikianlah,” semua dewa itu—dipimpin oleh Viṣṇu—berangkat; demikian pula Brahmā dan yang lainnya, serta para ṛṣi, memuji Hara (Śiva).

Verse 56

ओंनमो भर्गाय देवाय नीलकंठाय मीढुषे । त्रिनेत्राय त्रिवेदाय लोकत्रितयधारिणे

Oṁ, hormat suci kepada Dewa yang bercahaya; kepada Nīlakaṇṭha, sang pemberi anugerah; kepada Yang Bermata Tiga; kepada Penguasa tiga Weda; kepada Dia yang menopang tiga dunia.

Verse 57

त्रिस्वराय त्रिमात्राय त्रिवेदाय त्रिमूर्त्तये । त्रिवर्गाय त्रिधामाय त्रिपदाय त्रिशूलिने

Hormat suci kepada Dia yang berwujud tiga nada suci; kepada Dia yang bertakaran tiga; kepada Penguasa tiga Weda; kepada Yang bertiga-wujud (Trimūrti); kepada sumber tiga tujuan hidup; kepada Dia yang memiliki tiga kediaman; kepada Yang bertiga-langkah; kepada pemegang trisula.

Verse 58

त्राहित्राहि महादेव रेतसो जगतः पते

Lindungilah, lindungilah kami, wahai Mahādeva, wahai Penguasa jagat; dari kedahsyatan daya ilahi (retas) ini, naungilah kami.

Verse 59

ब्रह्मणा तु स्तुतो यावत्तावद्देवो वृषध्वजः । प्रादुर्बभूव तत्रैव सुराणां कार्यसिद्धये

Selama Brahmā melantunkan pujian, selama itu pula Tuhan berpanji lembu, Śiva, menampakkan diri di sana juga, demi menyempurnakan tugas para dewa.

Verse 60

दृष्टस्तदानीं जगदेकबंधुर्महात्मभिर्देववरैः सुपूजितः । संस्तूयमानो विविधैर्वचोभिः प्रत्यग्रूपैः श्रुतिसंमतैश्च

Saat itu tampaklah Sahabat Tunggal jagat—dihormati dengan pemujaan luhur oleh para dewa utama yang berhati mulia—dipuja dengan beragam ucapan, indah dan segar, serta selaras dengan Weda.

Verse 61

स्तुवतां चैव देवानामुवाच परमेश्वरः । त्रासं कुर्वंतु मा सर्वे रेतसानेन पीडिताः

Ketika para dewa memuji-Nya, Parameśvara bersabda: “Janganlah seorang pun di antara kalian takut, meski terhimpit oleh penderitaan karena retas ini.”

Verse 62

वमनं वै भवद्भिश्च कार्यमद्यैव भोःसुराः । तथेति मत्वा ते सर्व इंद्राद्या देवतागणाः । वेमुः सर्वे तदा विप्रास्तद्रेतः शंकरस्य च

Beliau bersabda: “Wahai para dewa, hari ini juga kalian harus melakukan pengeluaran (muntah) ini.” Mereka pun berkata, “Demikianlah,” lalu seluruh rombongan dewa—dipimpin Indra—mengeluarkannya; dan para resi menyaksikan retas milik Śaṅkara itu.

Verse 63

ऐकपद्येन तद्रेतो महापर्वतसन्निभम् । तप्तचामीकरप्रख्यं बभूव परमाद्भुतम्

Dalam sekejap, retas itu menjadi laksana gunung besar; bercahaya seperti emas yang meleleh, sungguh menakjubkan.

Verse 64

सर्वे च सुखिनो जाता इंद्राद्या देवतागणाः । विना ह्यग्निं च ते सर्वे परितुष्टास्तदाऽभवन्

Maka seluruh rombongan dewa—dipimpin Indra—menjadi bahagia; dan bahkan tanpa Agni pun, mereka semua saat itu merasa puas sepenuhnya.

Verse 65

तेनाग्निनापि चोक्तस्तु शंकरो लोकशंकरः । किं मयाद्य महा देव कर्तव्यं देवतावर

Lalu Agni pun berkata kepada Śaṅkara, penyejahtera dunia: “Wahai Mahādeva, yang terbaik di antara para dewa, apakah tugas yang harus kulakukan hari ini?”

Verse 66

तद्ब्रूहि मे प्रभोऽद्य त्वं येनाहं सर्वदा सुखी । भविष्यामि च येनाहं देवानां हव्यवाहकः

Wahai Tuhan, katakanlah kepadaku hari ini jalan yang membuatku senantiasa tenteram, dan yang menjadikanku pengangkut persembahan suci para dewa (havyavāhaka).

Verse 67

तदोवाच शिवः साक्षाद्देवानामिह श्रृण्वताम् । रेतो विसृज्यतां योनौ तदाग्निः प्रहसन्नवि

Lalu Śiva sendiri berbicara, sementara para dewa mendengarkan di sana: “Biarkan retas dilepaskan ke dalam rahim.” Mendengar itu, Agni pun tertawa.

Verse 68

उवाच शंकरं देवं भवत्तेजो दुरासदम् । इदमुल्बणवत्तेजो धार्यते प्राकृतैः कथम्

Ia berkata kepada Dewa Śaṅkara: “Pancaran-Mu tak terjangkau. Bagaimana tejas yang dahsyat dan meluap ini dapat ditanggung oleh makhluk biasa?”

Verse 69

ततः प्रोवाच भगवानग्निं प्रति महेश्वरः । मासिमासि प्रतप्तानां देहे तेजो विसृज्यताम्

Kemudian Bhagavān Maheśvara berkata kepada Agni: “Bulan demi bulan, lepaskanlah pancaran api itu ke dalam tubuh mereka yang telah tersengat oleh tapa dan derita.”

Verse 70

तथेति मत्वा वचनं महाप्रभः स जातवेदाः परमेण वर्चसा । समुज्ज्वलंस्तत्र महाप्रभावो ब्राह्मे मुहूर्त्ते हि सचोपविष्टः

Menerima titah itu dengan “Demikianlah,” Jātavedas (Agni) yang perkasa, dengan kemilau tertinggi, menyala terang di sana dengan daya agung; dan pada brāhma-muhūrta ia pun duduk untuk menunaikan ketetapan itu.

Verse 71

तदा प्रातः समुत्थाय प्रातः स्नानपराः स्त्रियः । ययुः सदा ऋषीणां च सत्यस्ता जातवेदसम्

Kemudian, bangun pada dini hari, para istri resi yang setia pada kaul dan tekun mandi pagi itu pergi kepada Jātavedas, yakni Dewa Agni.

Verse 72

दृष्ट्वा प्रज्वलितं तत्र सर्वास्ताः शीतकर्षिताः । तप्तुकामास्तदा सर्व्वा ह्यरुधत्या निवारिताः

Melihat api menyala-nyala di sana, mereka semua yang digigilkan dingin ingin menghangatkan diri; namun semuanya ditahan oleh Arundhatī.

Verse 73

तया निवारिताश्चापि तास्तेपुः कृत्तिकाः स्वयम् । यावत्तेपुश्च ताः सर्व्वा रेतसः परमाणवः । विविशू रोमकूपेषु तासां तत्रैव सत्वरम्

Walau ditahan olehnya, para Kṛttikā sendiri pun melakukan tapa. Dan ketika mereka semua tekun dalam laku itu, partikel-partikel halus dari benih itu segera masuk ke pori-pori kulit mereka, di tempat itu juga.

Verse 74

नीरेतोग्निस्तदा जातो विश्रांतः स्वयमेव हि

Saat itu muncullah ‘api tanpa benih’, dan sungguh ia pun menjadi tenang dengan sendirinya.

Verse 75

ततस्ता ऋषिभार्या हि ययुः स्वभवनं प्रति । ऋषिभिस्तु तदा शप्ताः कृत्तिकाः खेचराभवन्

Sesudah itu, para istri resi kembali ke kediaman masing-masing. Namun para Kṛttikā, karena kutukan para ṛṣi, menjadi makhluk yang dapat melayang di angkasa.

Verse 76

तदानीमेव ताः सर्वा व्यभिचारेण दुःखिताः । तत्ससर्जुस्तदा रेतः पृष्ठे हिमवतो गिरेः

Pada saat itu juga, mereka semua bersedih karena tuduhan pelanggaran; lalu mereka melepaskan benih suci itu di punggung Gunung Himavat.

Verse 77

एकपद्येन तद्रेतस्तप्तचामीकरप्रभम् । गंगायां च तदा क्षिप्रं कीचकैः परिवेष्टितम्

Dalam satu langkah saja, benih itu—berkilau laksana emas yang dipanaskan—segera dilemparkan ke Sungai Gaṅgā, dan di sana dikelilingi oleh rumpun ilalang.

Verse 78

षण्मुखं बालकं ज्ञात्वा सर्वे देवा मुदान्विताः । गर्गेणोक्तास्तदंते वै सुखेन ह्रियतामिति

Mengenali sang bayi sebagai Ṣaṇmukha, semua dewa dipenuhi sukacita. Dan pada akhirnya, sebagaimana dinyatakan oleh Garga, dikatakan: “Biarlah ia dibawa pergi dengan selamat dan mudah.”

Verse 79

शंभोः पुत्रः प्रसादेन सर्वो भवति शाश्वतः । गंगायाः पुलिने जातः कार्त्तिकेयो महाबलः

Dengan anugerah Śambhu, segala sesuatu menjadi lestari dan membawa keberkahan. Di tepi berpasir Sungai Gaṅgā lahirlah Kārttikeya yang maha perkasa.

Verse 80

उपविष्टोथ गांगेयो ह्यहोरात्रोषितस्तदा । शाखो विशाखोऽतिबलः षण्मुखोऽसौ महाबलः

Kemudian putra Gaṅgā itu duduk di sana dan tinggal sepanjang siang dan malam. Dialah yang amat kuat—Śākha dan Viśākha—Tuhan bermuka enam, Mahābala.

Verse 81

जातो यदाथ गंगायां षण्मुखः शंकरात्मजः । तदानीमेव गिरिजा संजाता प्रस्नुतस्तनी

Ketika Ṣaṇmukha, putra Śaṅkara, lahir di Sungai Gaṅgā, pada saat itu juga Girijā dipenuhi aliran susu pada payudaranya.

Verse 82

शिवं निरीक्ष्य सा प्राह हे शंभो प्रस्नवो महान् । संजातो मे महादेव किमर्थस्तन्निरीक्ष्यताम् । सर्वज्ञोऽपि महादेवो ह्यब्रवीत्तामथाज्ञवत्

Menatap Śiva, ia berkata: “Wahai Śambhu, dalam diriku timbul aliran susu yang besar; wahai Mahādeva, apakah maksudnya? Hendaklah ini dipertimbangkan.” Walau Mahādeva Mahatahu, beliau menjawabnya seakan tidak mengetahui.

Verse 83

नारदस्तत्र चागत्य प्रोक्तवाञ्जन्म तस्य तत् । शिवाय च शिवायै च पुत्रो जातो हि सुंदरः

Lalu Nārada datang ke sana dan mengabarkan kelahiran itu: “Bagi Śiva dan Śivā, sungguh telah lahir seorang putra yang elok.”

Verse 84

तदाकर्ण्य वचो विप्रा हर्षनिर्भरमानसाः । बभूवुः प्रमथाः सर्वे गंधर्वा गीततत्पराः

Mendengar kata-kata itu, wahai para resi, hati mereka dipenuhi sukacita. Semua Pramatha berkumpul, dan para Gandharva pun tekun melantunkan nyanyian.

Verse 85

अनेकाभिः पताकाभिश्चैलपल्लवतोरणैः । तथा विमानैर्बहुभिर्बभौ प्रज्वलितो महान् । पर्वतः पुत्रजननाच्छंकरस्य महात्मनः

Dihiasi banyak panji, rangkaian gerbang dari kain dan daun, serta banyak vimāna, gunung agung itu tampak bersinar laksana menyala—merayakan kelahiran putra Śaṅkara yang mulia.

Verse 86

तदा सर्वे सुरगणा ऋषयः सिद्धचारणाः रक्षोगंधर्वयक्षाश्च अप्सरोगणसेविताः

Saat itu seluruh bala para dewa—bersama para resi, para Siddha dan Cāraṇa, juga Rākṣasa, Gandharva, dan Yakṣa—hadir, diiringi rombongan para Apsarā.

Verse 87

एकपद्येन ते सर्वे सहिताः शंकरेण तु । द्रष्टुं गांगेयमधिकं जग्मुः पुलिनसंस्थितम्

Dengan satu langkah saja, mereka semua—bersama Śaṅkara—berangkat untuk memandang putra Gaṅgā yang mulia, yang berdiri di tepi sungai.

Verse 88

ततो वृषभमारुह्य ययौ गिरिजया सह । अन्यैः समेतो भगवान्सुरैरिंद्रादिभिस्तथा

Kemudian Bhagavān menaiki lembu jantannya dan berangkat bersama Girijā; serta diiringi para dewa lainnya, dipimpin oleh Indra.

Verse 89

तदा शंखाश्च भेर्यश्च नेदुस्तूर्यीण्यनेकशः

Saat itu sangkakala dan genderang besar bergema; berbagai terompet serta alat musik perayaan pun berbunyi dari segala arah.

Verse 90

तदानीमेव सर्वेशं वीरभद्रादयो गणाः । अन्वयुः केलिसंरब्धा नानावादित्रवादकाः । वादयन्तश्च वाद्यानि ततानि विततानि च

Pada saat itu juga, Vīrabhadra dan para gaṇa lainnya mengikuti Tuhan semesta, bergairah untuk perayaan yang riang; para pemusik dengan aneka alat bunyi terus memainkan alat-alat yang direntang dan dipukul, sambil berjalan.

Verse 91

केचिन्नृत्यपरास्तत्र गायकाश्च तथा परे । स्तावकाः स्तूयमानाश्च चक्रुस्ते गुणकीर्तनम्

Di sana ada yang tekun menari, yang lain bernyanyi. Ada pula pelantun stotra, dan ada yang sedang dipuji—demikianlah mereka melantunkan pemuliaan atas kebajikan-Nya.

Verse 92

एवंविधास्ते सुरसिद्धयक्षा गंधर्वविद्याधरपन्नगा ह्यमी । शिवेन सार्द्धं परिहृष्टचित्ता द्रष्टुं ययुस्तं वरदं च शांकरिम्

Demikianlah mereka—para dewa, siddha, yakṣa, gandharva, vidyādhara, dan nāga. Bersama Śiva, dengan hati yang meluap gembira, mereka pergi untuk menyaksikan Sang Putra Ilahi pemberi anugerah itu, serta Śāṅkarī juga.

Verse 93

यावत्समीक्षयामासुर्गांगेयं शंकरोपमम् । ददृशुस्ते महत्तेजो व्याप्तमासीज्जगत्त्रयम्

Ketika mereka memandang Gaṅgeya yang serupa Śaṅkara, mereka menyaksikan cahaya agung yang telah meresapi tiga dunia.

Verse 94

तत्तोजसावृतं बालं तप्तचामीकरप्रभम् । सुमुखं सुश्रिया युक्तं सुनसं सुस्मितेक्षणम्

Mereka melihat sang anak terselubung oleh cahaya itu, berkilau laksana emas yang dipanaskan—berwajah elok, berhias keindahan mulia, berhidung indah, dan bermata yang tersenyum lembut.

Verse 95

चारुप्रसन्न वदनं तथा सर्वागसुंदरम् । तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं गांगेयं प्रथितात्मकम्

Wajahnya elok dan tenteram, dan keindahan memancar dari segenap anggota tubuhnya. Melihat Gaṅgeya yang termasyhur itu, mereka diliputi rasa takjub yang besar.

Verse 96

ववंदिरे तदा बालं कुमारं सूर्यवर्चसम् । प्रमथाश्च गणाः सर्वे वीरभद्रादयस्तथा

Saat itu semua Pramatha dan para gaṇa—Vīrabhadra dan yang lainnya—bersujud hormat kepada Kumāra kecil yang bercahaya laksana matahari.

Verse 97

परिवार्योपतस्थुस्ते वामदक्षिणभागतः । तथा ब्रह्मा च विष्णुश्च इंद्रश्चापि सुरैर्वृतः

Mereka berdiri melayani-Nya, mengelilingi dari sisi kiri dan kanan. Brahmā dan Viṣṇu pun hadir, demikian pula Indra yang dikelilingi para dewa.

Verse 98

ऋषयो यक्षगंधर्वाः परिवार्य कुमारकम् । दंडवत्पितिता भूमौ केचिच्च नतकंधराः

Para ṛṣi, yakṣa, dan gandharva mengelilingi Kumāra muda. Sebagian tersungkur ke bumi dalam sujud penuh, dan sebagian menunduk dengan leher tertunduk dalam kerendahan hati.

Verse 99

प्रणेमुः शिरसा चान्ये मत्वा स्वामिनमव्ययम् । अवाद्यंत विचित्राणि वादित्राणि महोत्सवे । एवमभ्युदये तस्मिन्नृषयः शांतिमापठम्

Yang lain menundukkan kepala, mengenal-Nya sebagai Tuhan yang tak binasa. Dalam mahotsava itu, berbagai alat musik yang menakjubkan pun dibunyikan. Demikian, di tengah perayaan yang suci itu, para ṛṣi melantunkan bacaan-bacaan kedamaian.

Verse 100

एतस्मिन्नंतरे यातः शंकरो गिरिजापतिः । अवतीर्य वृषाच्छीघ्रं पार्वत्या सहसुव्रताः

Sementara itu Śaṅkara—Tuan Girijā—tiba; Ia segera turun dari lembu jantan, bersama Pārvatī, sang mulia dalam tapa dan nazar suci.

Verse 101

पुत्रं निरैक्षत तदा जगदेकबंधुः प्रीत्या युतः परमया सह वै भवान्या । स्नेहान्वितो भुजगभोगयुतो हि साक्षात्सर्वेश्वरः परिवृतः प्रमथैः प्रहृष्टः

Saat itu Sahabat tunggal seluruh jagat, Mahādewa, memandang putranya bersama Bhavānī dengan sukacita tertinggi. Sang Penguasa segala—berhias lilitan ular—penuh kasih sayang, dikelilingi Pramatha yang bersorak gembira, tampak bersinar nyata.

Verse 102

उपगुह्य गुहं तत्र पार्वती जातसंभ्रमा । प्रस्नुतं पाययामास स्तनं स्नेहपरिप्लुता

Di sana Pārvatī, diliputi getaran kasih yang lembut, memeluk Guha; dan karena cinta keibuan yang meluap, ia menyusui dia dari payudaranya yang telah mengalirkan susu.

Verse 103

तदा नीराजितो देवैः सकलत्रैर्मुदान्वितैः । जयशब्देन महता व्याप्तमासीन्नभस्तलम्

Kemudian para dewa, bersama segenap keluarga mereka dalam sukacita, mempersembahkan nīrājana (ārati) baginya; dan seluruh angkasa dipenuhi pekik agung, “Jaya! Jaya!”

Verse 104

ऋषयो ब्रह्मगोषेण गीतेनैव च गायकाः । वाद्यैश्च वादकाश्चैव उपतस्थुः कुमारकम्

Para resi hadir melayani sang Kumāra dengan brahma-ghoṣa, seruan Weda; para penyanyi dengan kidung; dan para pemusik dengan alat musik serta irama, semuanya berbakti di hadapannya.

Verse 105

स्वमंकमारेप्य तदा गिरीशः कुमारकं तं प्रभया महाप्रभम् । बभौ भवानीपतिरेव साक्षाच्छ्रिया युतः पुत्रवतां वरिष्ठः

Lalu Girīśa menempatkan sang Kumāra yang bercahaya agung itu di pangkuannya sendiri. Sang Suami Bhavānī tampak bersinar nyata dalam kemuliaan, termulia di antara mereka yang dianugerahi putra.

Verse 106

दंपती तौ तदा तत्र ऐकपद्येन नंदतुः । अभिषिच्यमान ऋषिभिरावृतः सुरसत्तमैः

Saat itu di sana pasangan ilahi bersukacita dalam keselarasan sempurna. Sang anak sedang diabhiseka oleh para resi dan dikelilingi para dewa yang paling utama.

Verse 107

कुमारः क्रीडयामास उत्संगे शंकरस्य च । कंठे स्थितं वासुकिं च पाणिभ्यां समपीडयत्

Sang Kumāra bermain di pangkuan Śaṅkara; dengan tangan kecilnya ia meremas Vāsuki yang bersemayam di leher Sang Bhagavān.

Verse 108

मुखं प्रपीडयित्वाऽसौ पाणीनगणयत्तदा । एकं त्रीणिदशाष्टौ च विपरीतक्रमेण च

Dalam permainan kanak-kanak, ia menekan mulutnya lalu menghitung pada jari-jarinya: ‘satu, tiga, sepuluh, delapan’, bahkan dengan urutan terbalik pula.

Verse 109

प्रहस्य भगवाञ्छंभुरुवाच गिरिजां तदा

Lalu Bhagavān Śambhu, sambil tersenyum, berkata kepada Girijā.

Verse 110

मंदस्मितेन च तदा भगवान्महेशः प्राप्तो मुदंच परमां गिरिजासमेतः । प्रेम्णा सगद्गदगिरा जगदेकबंधुर्नोवाच किंचन तदा भुवनैकभर्ता

Saat itu Bhagavān Maheśa, dengan senyum lembut dan bersama Girijā, mencapai sukacita tertinggi. Namun sang satu-satunya kerabat dunia, penguasa tunggal jagat raya, meski suaranya bergetar oleh cinta, pada saat itu tidak mengucapkan apa pun.