Adhyaya 49

Verse 1

श्रीसूत उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि रामनाथस्य शूलिनः । स्तोत्राध्यायं महापुण्यं शृणुत श्रद्धया द्विजाः

Śrī Sūta berkata: “Kini akan kuuraikan bab stotra yang amat berpahala bagi Rāmanātha, Sang Pemangku Triśūla. Dengarkanlah dengan śraddhā, wahai kaum dvija.”

Verse 2

रामः प्रतिष्ठिते लिंगे तुष्टाव परमेश्वरम् । लक्ष्मणो जानकी सीता सुग्रीवाद्याः कपीश्वराः

Setelah liṅga ditegakkan, Rāma memuji Parameśvara. Lakṣmaṇa, Jānakī Sītā, serta Sugrīva dan para penguasa kera lainnya pun hadir.

Verse 3

ब्रह्मप्रभृतयो देवाः कुम्भजाद्या महर्षयः । अस्तुवन्भक्तिसंयुक्ताः प्रत्येकं राघवेश्वरम्

Brahmā dan para dewa lainnya, bersama para maharsi mulai dari Kumbhaja (Agastya), dengan bhakti yang menyala, satu per satu memuji Rāghaveśvara.

Verse 4

तद्वक्ष्याम्यानुपूर्व्येण शृणुतादरपूर्वकम् । एतच्छ्रवणमात्रेण मुक्तः स्या न्मानवो द्विजाः

Akan kujelaskan itu menurut urutan yang semestinya—dengarkanlah dengan hormat. Wahai kaum dvija, hanya dengan mendengarnya saja, manusia dapat meraih mokṣa.

Verse 5

श्रीराम उवाच । नमो महात्मने तुभ्यं महामायाय शूलिने । स्वपदांबुजभक्तार्तिहारिणे सर्प हारिणे

Śrī Rāma bersabda: Sembah sujud kepada-Mu, Wahai Mahātmā; kepada Penguasa Mahāmāyā, pemegang triśūla. Sembah sujud kepada Dia yang melenyapkan duka para bhakta di padma-kaki-Nya, dan yang mengenakan ular sebagai hiasan.

Verse 6

नमो देवाधिदेवाय रामनाथाय साक्षिणे । नमो वेदांतवेद्याय योगिनां तत्त्वदायिने

Sembah sujud kepada Devādhideva, Rāmanātha, Sang Saksi batin. Sembah sujud kepada Dia yang dikenali melalui Vedānta, yang menganugerahkan tattva kepada para yogin.

Verse 7

सर्वदानंदपूर्णाय विश्वनाथाय शंभवे । नमो भक्तभयच्छेदहेतुपादाब्जरेणवे

Sembah sujud kepada Śambhu, Viśvanātha, yang senantiasa penuh ānanda. Sembah sujud kepada debu padma-kaki-Nya, yang menjadi sebab terputusnya rasa takut para bhakta.

Verse 8

नमस्तेऽखिलनाथाय नमः साक्षात्परात्मने । नमस्तेऽद्भुतवीर्याय महापातकनाशिने

Salam suci kepada-Mu, Tuhan segala; salam kepada-Mu, Sang Ātman Tertinggi yang nyata. Salam kepada-Mu yang berdaya ajaib, pemusnah dosa-dosa besar.

Verse 9

कालकालाय कालाय कालातीताय ते नमः । नमोऽविद्यानिहंत्रे ते नमः पापहराय च

Salam kepada-Mu, Maut bagi maut, Sang Kāla itu sendiri, dan Yang melampaui waktu. Salam kepada-Mu, pemusnah avidyā; salam pula kepada-Mu, penghapus dosa.

Verse 10

नमः संसारतप्तानां तापनाशैकहेतवे । नमो मद्ब्रह्महत्याविनाशिने च विषाशिने

Salam kepada-Mu, satu-satunya sebab yang melenyapkan bara derita mereka yang terbakar oleh saṃsāra. Salam kepada-Mu yang memusnahkan bahkan dosaku berupa brahmahatyā, dan yang meneguk racun.

Verse 11

नमस्ते पार्वतीनाथ कैलासनिलयाव्यय । गंगाधर विरूपाक्ष मां रक्ष सकलापदः

Salam kepada-Mu, Nātha Pārvatī, penghuni Kailāsa yang tak binasa. Wahai Gaṅgādhara, wahai Virūpākṣa—lindungilah aku dari segala mara bahaya.

Verse 12

तुभ्यं पिनाकहस्ताय नमो मदनहारिणे । भूयोभूयो नमस्तुभ्यं सर्वावस्थासु सर्वदा

Salam kepada-Mu yang bertangan memegang busur Pināka; salam kepada-Mu, penghancur Madana (Kāma). Berulang-ulang aku bersujud kepada-Mu—senantiasa, dalam segala keadaan.

Verse 13

लक्ष्मण उवाच । नमस्ते रामनाथाय त्रिपुरघ्नाय शंभवे । पार्वतीजीवितेशाय गणेशस्कन्दसूनवे

Lakṣmaṇa bersabda: Salam suci kepada Rāmanātha, kepada Śaṃbhu pemusnah Tripura. Salam suci kepada Dia, nyawa Pārvatī, ayah Gaṇeśa dan Skanda.

Verse 14

नमस्ते सूर्यचद्राग्निलोचनाय कपर्दिने । नमः शिवाय सोमाय मार्कंडेय भयच्छिदे

Salam suci kepada-Mu yang bermata Surya, Candra, dan Agni; kepada Tuhan berambut gimbal. Salam suci kepada Śiva, kepada Soma, pemutus rasa takut Mārkaṇḍeya.

Verse 15

नमः सर्वप्रपंचस्य सृष्टिस्थित्यंतहेतवे । नम उग्राय भीमाय महादेवाय साक्षिणे

Salam suci kepada sebab seluruh jagat yang termanifest—penciptaan, pemeliharaan, dan peleburan. Salam suci kepada Mahādeva yang dahsyat dan agung, Sang Saksi Kesadaran.

Verse 16

सर्वज्ञाय वरेण्याय वरदाय वराय ते । श्रीकण्ठाय नमस्तुभ्यं पंचपातकभेदिने

Salam suci kepada-Mu, Yang Mahatahu, Yang paling mulia, Pemberi anugerah, dan perlindungan tertinggi. Wahai Śrīkaṇṭha, pemusnah lima dosa besar, salam suci kepada-Mu.

Verse 17

नमस्तेऽस्तु परानंदसत्यविज्ञानरूपिणे । नमस्ते भवरोगघ्न स्नायूनां पतये नमः

Salam suci kepada-Mu yang hakikat-Nya adalah kebahagiaan tertinggi, kebenaran, dan pengetahuan yang tersadar. Salam suci kepada-Mu, pemusnah penyakit saṃsāra; salam suci kepada Tuhan penguasa snāyu (ikatan-ikatan vital).

Verse 18

पतये तस्कराणां ते वनानां पतये नमः । गणानां पतये तुभ्यं विश्वरूपायसाक्षिणे

Salam suci kepada-Mu sebagai Penguasa para pencuri; salam kepada-Mu sebagai Penguasa rimba. Salam kepada-Mu, Penguasa para Gaṇa—Wahai Saksi berwujud semesta.

Verse 19

कर्मणा प्रेरितः शम्भो जनिष्ये यत्रयत्र तु । तत्रतत्र पदद्वंद्वे भवतो भक्तिरस्तु मे

Wahai Śambhu, didorong oleh karmaku, di mana pun aku terlahir, di setiap tempat itu semoga bhakti-ku tetap pada sepasang kaki-Mu.

Verse 20

असन्मार्गे रतिर्मा भूद्भवतः कृपया मम । वैदिकाचारमार्गे च रतिः स्याद्भवते नमः

Dengan belas kasih-Mu, jangan biarkan aku bersenang pada jalan yang sesat. Semoga aku bersuka dalam jalan tata laku Weda—salam sujud kepada-Mu.

Verse 21

सीतोवाच । परमकारण शंकर धूर्जटे गिरिसुतास्तनकुंकुमशोभित । मम पतौ परिदेहि मतिं सदा न विषमां परपूरुषगोचराम्

Sītā berkata: Wahai Śaṅkara, sebab tertinggi; wahai Dhūrjaṭi, yang berhias oleh kumkuma dari dada putri gunung—teguhkanlah buddhi-ku selalu pada suamiku; jangan biarkan ia menyimpang dan memandang lelaki lain.

Verse 22

गंगाधर विरूपाक्ष नीललोहित शंकर । रामनाथ नमस्तुभ्यं रक्ष मा करुणाकर

Wahai Gaṅgādhara, wahai Virūpākṣa, wahai Nīlalohita, wahai Śaṅkara—wahai Rāmanātha, salam sujud kepada-Mu. Lindungilah aku, wahai samudra kasih.

Verse 23

नमस्ते देवदेवेश नमस्ते करुणालय । नमस्ते भवभीतानां भवभीतिविमर्दन

Salam suci kepada-Mu, wahai Dewa para dewa; salam suci kepada-Mu, wahai tempat bersemayamnya welas asih. Salam suci kepada-Mu, penghancur takut akan saṃsāra bagi mereka yang gentar akan kelahiran-ulang.

Verse 24

नाथ त्वदीयचरणांबुजचिंतनेन निर्द्धूय भास्करसुताद्भयमाशु शम्भो । नित्यत्वमाशु गतवान्स मृकंडुपुत्रः किं वा न सिध्यति तवाश्रयणात्परेश

Wahai Nātha, dengan merenungkan teratai kaki-Mu, wahai Śambhu, ketakutan kepada putra Sang Surya—Yama—segera tersapu. Putra Mṛkaṇḍu, Mārkaṇḍeya, cepat mencapai keabadian; wahai Parameśa, apa yang tak tercapai dengan berlindung pada-Mu?

Verse 25

परेशपरमानंद शरणागतपालक । पातिव्रत्यं मम सदा देहि तुभ्यं नमोनमः

Wahai Parameśvara, kebahagiaan tertinggi, pelindung para śaraṇāgata; anugerahkanlah kepadaku pātivratya—kesetiaan suci yang teguh—senantiasa. Berulang-ulang aku bersujud kepada-Mu.

Verse 26

हनूमानुवाच । देवदेव जगन्नाथ रामनाथ कृपानिधे । त्वत्पादांभोरुहगता निश्चला भक्तिरस्तु मे

Hanūmān berkata: Wahai Dewa para dewa, Jagannātha, Rāmanātha, samudra kasih—semoga bhakti-ku tak tergoyahkan, senantiasa bernaung pada teratai kaki-Mu.

Verse 27

यं विना न जगत्सत्ता तद्भानमपि नो भवेत् । नमः सद्भानरूपाय रामनाथाय शंभवे

Tanpa Dia, keberadaan jagat takkan ada, bahkan sinarnya pun takkan terbit. Salam suci kepada Śambhu, Rāmanātha, yang berwujud Satya—ada sejati dan cahaya sejati.

Verse 28

अंगद उवाच । यस्य भासा जगद्भानं यत्प्रकाशं विना जगत् । न भासते नमस्तस्मै रामनाथाय शंभवे

Aṅgada berkata: oleh sinar-Nya semesta bercahaya, dan tanpa cahaya-Nya dunia tak bersinar; sembah sujud kepada Śambhu, Rāmanātha.

Verse 29

जांबुवानुवाच । सर्वानंदो यदानंदो भासते परमार्थतः । नमो रामेश्वरायास्मै परमानंदरूपिणे

Jāmbavān berkata: Kebahagiaan yang menjadi kebahagiaan semua, yang bersinar sebagai kebenaran tertinggi—sembah sujud kepada Rāmeśvara, yang berwujud kebahagiaan tertinggi.

Verse 30

नील उवाच । यद्देशकालदिग्भेदैरभिन्नं सर्वदा द्वयम् । तस्मै रामेश्वरायास्मै नमोऽभिन्नस्व रूपिणे

Nīla berkata: Dia yang senantiasa tak-berbeda, tak terpisah oleh beda tempat, waktu, atau arah; sembah sujud kepada Rāmeśvara, yang hakikat-Nya adalah keesaan tak terbagi.

Verse 31

नल उवाच । ब्रह्मविष्णुमहेशाना यदविद्याविजृंभिताः । नमोऽविद्याविहीनाय तस्मै रामेश्वराय ते

Nala berkata: Dari-Nya, karena pengembangan avidyā, bahkan Brahmā, Viṣṇu, dan Maheśa tampak; sembah sujud kepada Rāmeśvara, kepada-Mu yang bebas dari avidyā.

Verse 32

कुमुद उवाच । यस्त्वरूपापरिज्ञानात्प्रधानं कारणत्वतः । कल्पितं कारणायास्मै रामनाथाय शंभवे

Kumuda berkata: Ketika hakikat-Mu yang tanpa rupa tidak dipahami, ‘Pradhāna’ dibayangkan sebagai sebab. Sembah sujud kepada Sebab sejati—Śambhu, Rāmanātha.

Verse 33

पनस उवाच । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादियदविद्याविजृंभितम् । जाग्रदादिविहीनाय नमोऽस्मै ज्ञानरूपिणे

Panasa berkata: Keadaan jaga, mimpi, dan tidur lelap hanyalah pengembangan avidyā (ketidaktahuan). Sembah sujudku kepada Dia yang bebas dari semua keadaan itu—yang hakikat-Nya adalah Jñāna murni, Kesadaran itu sendiri.

Verse 34

गज उवाच । यत्स्वरूपापरिज्ञानात्कार्याणां परमा णवः । कल्पिताः कारणत्वेन तार्किकापसदैर्वृथा

Gaja berkata: Karena hakikat wujud-Mu tidak dipahami, ‘atom-atom’ dari akibat dibayangkan sia-sia—oleh para pendebat yang rendah—seolah-olah merekalah sebab tertinggi.

Verse 35

तमहं परमानंदं रामनाथं महेश्वरम् । आत्मरूपतया नित्यमुपासे सर्वसाक्षिणम्

Aku senantiasa memuja Mahādeva, Rāmanātha—Kebahagiaan Tertinggi itu sendiri—Saksi segala sesuatu, yang abadi bersemayam sebagai Sang Diri (Ātman).

Verse 36

गवाक्ष उवाच । अज्ञानपाशबद्धानां पशूनां पाशमोचकम् । रामेश्वरं शिवं शांतमुपैमि शरणं सदा

Gavākṣa berkata: Bagi makhluk yang terbelenggu oleh jerat ketidaktahuan, Dialah pelepas ikatan. Aku senantiasa berlindung pada Rāmeśvara—Śiva, Yang Damai.

Verse 37

गवय उवाच । साध्वस्तजगदाधारं चंद्रचूडमुमापतिम् । रामनाथं शिवं वन्दे संसारामयभेषजम्

Gavaya berkata: Aku bersujud kepada Śiva, Rāmanātha—penopang jagat raya, Tuhan bermahkota bulan, suami Umā—obat bagi penyakit saṁsāra (kehidupan duniawi).

Verse 38

शरभ उवाच । अंतःकरणमात्मेति यदज्ञानाद्विमोहितैः । भण्यते रमनाथं तमात्मानं प्रणमाम्यहम्

Śarabha berkata: Karena terdelusi oleh kebodohan, sebagian orang menyangka batin (manas) itulah Ātman. Aku bersujud kepada Ātman sejati itu—Rāmanātha.

Verse 39

गन्धमादन उवाच । रामनाथमुमानाथं गणनाथं च त्र्यंबकम् । सर्वपातकशुद्ध्यर्थमुपासे जगदीश्वरम्

Gandhamādana berkata: Demi penyucian dari segala dosa, aku memuja Jagadīśvara—Rāmanātha, Tuhan Umā, Tuhan para Gaṇa, Triyambaka yang bermata tiga.

Verse 40

सुग्रीव उवाच । संसारांभोधि मध्ये मां जन्ममृत्युजले भये । पुत्रदारधनक्षेत्रवीचिमालासमाकुले

Sugrīva berkata: Di tengah samudra saṁsāra, aku gentar dalam air kelahiran dan kematian, terombang-ambing oleh rangkaian gelombang anak, istri, harta, dan ladang.

Verse 41

मज्जद्ब्रह्मांडखंडे च पतितं नाप्तपारकम् । क्रोशंतमवशं दीनं विषयव्या लकातरम्

Tenggelam dalam serpihan jagat raya yang luas ini, aku terjatuh tanpa menemukan sarana untuk menyeberang. Tak berdaya dan papa, aku meratap, gentar oleh ular-ular objek indria.

Verse 42

व्याधिनक्रसमुद्विग्नं तापत्रयझषार्तिदम् । मां रक्ष गिरिजानाथ रामनाथ नमोऽस्तु ते

Gelisah oleh buaya-buaya penyakit dan tersiksa oleh ikan-ikan tiga derita, lindungilah aku, wahai Girijānātha, wahai Rāmanātha; salam sujud kepada-Mu.

Verse 43

विभीषण उवाच । संसारवनमध्ये मां विनष्टनिजमार्गके । व्याधिचौरे क्रोधसिंहे जन्मव्याघ्रे लयोरगे

Vibhīṣaṇa berkata: Di rimba saṃsāra aku kehilangan jalan milikku sendiri. Di sana penyakit bagaikan pencuri merampas diriku, amarah berdiri laksana singa, kelahiran seperti harimau, dan peleburan (laya) melilit seperti ular.

Verse 44

बाल्ययौवनवार्धक्यमहाभीमांधकूपके । क्रोधेर्ष्या लोभवह्नौ च विषयक्रूरपर्वते

Dalam sumur buta yang amat mengerikan bernama masa kanak-kanak, muda, dan tua; dalam api amarah, iri, dan loba; serta di gunung kejam dari objek-objek indria—(aku terbelenggu).

Verse 45

त्रासभूकंटकाढ्ये च सीदंतमधुनांधकम् । शोभनां पदवीं शंभो नय रामेश्वराधुना

Di negeri yang dipenuhi duri ketakutan ini, kini aku tenggelam dalam kegelapan. Wahai Śambhu, tuntunlah aku segera ke jalan yang suci nan indah—bawalah aku sekarang juga ke Rāmeśvara.

Verse 46

सर्वे वानरा ऊचुः । निंद्यानिंद्येषु सर्वत्र जनित्वा योनिषु प्रभो । कुंभीपाकादिनरके पतित्वा च पुनस्तथा

Semua Vānara berkata: Wahai Tuhan, setelah lahir di mana-mana dalam rahim yang tak terhitung—baik yang tercela maupun tidak—dan setelah jatuh ke neraka seperti Kumbhīpāka, kami pun mengembara demikian itu berulang-ulang.

Verse 47

जनित्वा च पुनर्योनौ कर्मशेषेण कुत्सिते । संसारे पतितानस्मान्रामनाथ दयानिधे

Dan karena sisa karma, kami terlahir kembali dalam rahim yang hina, lalu jatuh ke dalam saṃsāra. Wahai Rāma-nātha, samudra kasih sayang—pandanglah kami dengan anugerah.

Verse 48

अनाथान्विवशान्दीनान्क्रोशतः पाहि शंकर । नमस्तेस्तु दयासिंधो रामनाथ महेश्वर

Wahai Śaṅkara, lindungilah kami yang tak bernaung, tak berdaya, dan papa, yang berseru memohon. Sembah sujud kepada-Mu, wahai samudra kasih, wahai Rāma-nātha, wahai Maheśvara.

Verse 49

ब्रह्मोवाच । नमस्ते लोकनाथाय रामनाथाय शंभवे । प्रसीद मम सर्वेश मदविद्यां विनाशय

Brahmā bersabda: Sembah sujud kepada-Mu, Tuhan segala alam—Rāma-nātha, Śambhu. Berkenanlah, wahai Penguasa semesta, dan lenyapkanlah avidyā (ketidaktahuanku).

Verse 50

इंद्र उवाच । यस्य शक्तिरुमा देवी जगन्माता त्रयीमयी । तमहं शंकरं वंदे रामनाथमुमापतिम्

Indra bersabda: Dia yang śakti-Nya adalah Dewi Umā—Ibu jagat raya, perwujudan Tri-Veda—kepada Śaṅkara itu aku bersujud; Rāma-nātha, Umā-pati.

Verse 51

यम उवाच । पुत्रौ गणेश्वरस्कंदौ वृषो यस्य च वाहनम् । तं वै रामेश्वरं सेवे सर्वाज्ञाननिवृत्तये

Yama bersabda: Dia yang putra-putra-Nya adalah Gaṇeśvara dan Skanda, dan wahana-Nya lembu jantan—kepada Rāmeśvara itu aku berseva, demi sirnanya segala ketidaktahuan.

Verse 52

वरुण उवाच । यस्य पूजाप्रभावेन जित मृत्युर्मृकंडुजः । मृत्युंजयमुपासेऽहं रामनाथं हृदा तु तम्

Varuṇa bersabda: Oleh daya pemujaan kepada-Nya, putra Mṛkaṇḍu menaklukkan maut—aku memuja Sang Mṛtyuñjaya, Rāma-nātha itu, dengan segenap hati.

Verse 53

कुबेर उवाच । ईश्वराय लसत्कर्णकुंडलाभरणाय ते । लाक्षारुणशरीराय नमो रामेश्वराय वै

Kubera berkata: Sembah sujud kepada Tuhan yang anting-kundalanya berkilau cemerlang; kepada Dia yang tubuh-Nya bersinar merah laksana lak—kepada Rāmeśvara, hamba bersujud.

Verse 54

आदित्य उवाच । नमस्तेऽस्तु महादेव रामनाथ त्रियंबक । दक्षाध्वरविनाशाय नमस्ते पाहि मां शिव

Āditya berkata: Hormat kepada-Mu, wahai Mahādeva, wahai Rāmanātha, wahai Triyambaka yang bermata tiga. Wahai pemusnah yajña Dakṣa, sembahku; lindungilah aku, wahai Śiva.

Verse 55

सोम उवाच । नमस्ते भस्मदिग्धाय शूलिने सर्पमालिने । रामनाथ दयांभोधे स्मशाननिलयाय ते

Soma berkata: Sembah kepada-Mu yang berlumur abu suci, sang pemegang triśūla, yang berkalungkan ular. Wahai Rāmanātha, samudra welas asih, penghuni tanah kremasi—hamba bersujud kepada-Mu.

Verse 56

अग्निरुवाच । इन्द्राद्यखिलदिक्पालसंसेवितपदांबुज । रामनाथाय शुद्धाय नमो दिग्वाससे सदा

Agni berkata: Sembah kepada Dia yang teratai kaki-Nya dilayani Indra dan semua penjaga penjuru. Kepada Rāmanātha yang suci—hormat senantiasa kepada Tuhan Digvāsa, yang berselimut langit.

Verse 57

वायुरुवाच । हराय हरिरूपाय व्याघ्रचर्मांबराय च । रामनाथ नमस्तुभ्यं ममाभीष्टप्रदो भव

Vāyu berkata: Sembah kepada Hara, yang juga berwujud Hari, dan yang mengenakan busana kulit harimau. Wahai Rāmanātha, hamba bersujud kepada-Mu—jadilah pemberi segala cita-citaku.

Verse 58

बृहस्पतिरुवाच । अहंतासाक्षिणे नित्यं प्रत्यगद्वयवस्तुने । रामनाथ ममाज्ञानमाशु नाशय ते नमः

Bṛhaspati berkata: Sembah sujud kepada-Mu, Saksi abadi atas ke-aku-an, Hakikat batin yang non-dual. Wahai Rāmanātha, segeralah lenyapkan kebodohanku—hormatku kepada-Mu.

Verse 59

शुक्र उवाच । वंचकानामलभ्याय महामंत्रार्थरूपिणे । नमो द्वैतविहीनाय रामनाथाय शंभवे

Śukra berkata: Hormat kepada-Mu yang tak terjangkau oleh para penipu, yang menjadi wujud makna mantra agung. Salam kepada-Mu yang bebas dari dualitas—kepada Rāmanātha, kepada Śambhu.

Verse 60

अश्विनावूचतुः । आत्मरूपतया नित्यं योगिनां भासते हृदि । अनन्य भानवेद्याय नमस्ते राघवेश्वर

Para Aśvin berkata: Senantiasa sebagai Sang Diri, Engkau bersinar di hati para yogin. Wahai Tuhan yang hanya dapat dikenal oleh cahaya batin yang tak menyimpang, O Rāghaveśvara—sembah sujud kepada-Mu.

Verse 61

अगस्त्य उवाच । आदिदेव महादेव विश्वेश्वर शिवाव्यय । रामनाथांबिकानाथ प्रसीद वृष भध्वज

Agastya berkata: Wahai Ādideva, Mahādeva, Viśveśvara, Śiva yang tak binasa. Wahai Rāmanātha, Tuan Ambikā, berkenanlah—wahai Dia yang panjinya bergambar lembu jantan.

Verse 62

अपराधसहस्रं मे क्षमस्व विधुशेखर । ममाहमिति पुत्रादावहंतां मम मोचय

Wahai Vidhusekhara, ampunilah ribuan pelanggaranku. Dari rasa “milikku” dan “aku”—bermula dari keterikatan pada anak dan lainnya—bebaskanlah aku dari keakuan.

Verse 63

सुतीक्ष्ण उवाच । क्षेत्राणि रत्नानि धनानि दारा मित्राणि वस्त्राणि गवाश्वपुत्राः । नैवोपकाराय हि रामनाथ मह्यं प्रयच्छ त्वमतो विरक्तिम्

Sutīkṣṇa berkata: ladang, permata, harta, istri, sahabat, pakaian, sapi, kuda, dan putra—wahai Rāmanātha, tiada satu pun sungguh menolongku. Maka anugerahkanlah kepadaku vairāgya, ketidakterikatan dari semuanya itu.

Verse 64

विश्वामित्र उवाच । श्रुतानि शास्त्राण्यपि निष्फलानि त्रय्यप्यधीता विफलैव नूनम् । त्वयीश्वरे चेन्न भवेद्धि भक्तिः श्रीरामनाथे शिव मानुषस्य

Viśvāmitra berkata: bahkan śāstra yang telah didengar pun menjadi tanpa buah; bahkan mempelajari Tri-Veda sungguh sia-sia, wahai Śiva, bila dalam diri manusia tidak tumbuh bhakti kepada-Mu, Śrī Rāmanātha.

Verse 65

गालव उवाच । दानानि यज्ञा नियमास्तपांसि गंगादितीर्थेषु निमज्जनानि । रामेश्वरं त्वां न नमंति ये तु व्यर्थानि तेषामिति निश्चयोऽत्र

Gālava berkata: sedekah, yajña, niyama, tapa, dan juga berendam di Gaṅgā serta tīrtha lainnya—bila orang tidak bersujud kepada-Mu, wahai Rāmeśvara, maka semuanya itu sia-sia; inilah kesimpulan di sini.

Verse 66

वसिष्ठ उवाच । कृत्वापि पापान्यखिलानि लोकस्त्वामेत्य रामेश्वर भक्तियुक्तः । नमेत चेत्तानि लयं व्रजेयुर्यथांधकारो रवितेजसाऽद्धा

Vasiṣṭha berkata: sekalipun seseorang telah melakukan segala dosa, bila ia datang kepada-Mu, wahai Rāmeśvara, dengan bhakti dan bersujud, maka dosa-dosa itu luluh—sebagaimana kegelapan pasti lenyap oleh sinar matahari.

Verse 67

अत्रिरुवाच । दृष्ट्वा तु रामेश्वरमेकदापि स्पृष्ट्वा नमस्कृत्य भवंतमीशम् । पुनर्न गर्भं स नरः प्रयायात्किं त्वद्वयं ते लभतं स्वरूपम्

Atri berkata: barangsiapa walau sekali melihat Rāmeśvara, menyentuh kehadiran suci itu, dan bersujud kepada-Mu, Sang Īśa—ia tidak masuk ke rahim lagi. Apa keheranannya? Ia meraih hakikat-Mu yang advaita, non-dual.

Verse 68

अंगिरा उवाच । यो रामनाथं मनुजो भवंतमुपेत्य बंधून्प्रणमन्स्मरेत । संतारयेत्तानपि सर्वपापात्किम द्भुतं तस्य कृतार्थतायाम्

Aṅgiras bersabda: “Wahai Rāmanātha, siapa pun yang datang mendekat kepadamu dan sambil bersujud mengingat sanak-keluarganya, ia mampu menyeberangkan mereka juga dari segala dosa. Apa yang mengherankan dalam keberhasilannya yang sempurna?”

Verse 69

गौतम उवाच । श्रीरामनाथेश्वर गूढमेत्तद्रहस्यभूतं परमं विशोकम् । त्वत्पादमूलं भजतां नृणां ये सेवां प्रकुर्वंति हि तेऽपि धन्याः

Gautama bersabda: “Wahai Śrī Rāmanātheśvara, ini ajaran yang tersembunyi, rahasia—tertinggi dan bebas duka. Mereka yang berbhakti di pangkal kaki-Mu, dan mereka yang melayani para pemuja itu, mereka pun sungguh berbahagia.”

Verse 70

शतानंद उवाच । वेदांतविज्ञानरहस्यविद्भिर्विज्ञेयमेतद्धि मुमुक्षुभिस्तु । शास्त्राणि सर्वाणि विहाय देव त्वत्सेवनं यद्रघुवीरनाथ

Śatānanda bersabda: “Ini hendaknya dipahami oleh mereka yang mengetahui rahasia kebijaksanaan Vedānta—terutama para pencari mokṣa. Wahai Deva, dengan meninggalkan segala perdebatan kitab-kitab, wahai Nātha dari pahlawan Raghu (Rāma), bertekunlah dalam pelayanan kepada-Mu.”

Verse 71

भृगुरुवाच । रामनाथ तव पादपंकजं द्वंद्वचिंतनविधूतकल्मषः । निर्भयं व्रजति सत्सुखा द्वयं सुप्रभं त्वथ अमोघचिद्धनम्

Bhṛgu bersabda: “Wahai Rāmanātha, ia yang kekotorannya tersapu oleh perenungan atas pasangan-pasangan pertentangan, lalu berlindung pada padma-kaki-Mu, berjalan tanpa takut menuju kekayaan kesadaran-Mu yang cemerlang dan tak pernah gagal—kebahagiaan suci sejati melampaui dualitas.”

Verse 72

कुत्स उवाच । रामनाथ तव पादसेवनं भोगमोक्षवरदं नृणां सदा । रौरवादिनरकप्रणाशनं कः पुमान्न भजते रसग्रहः

Kutsa bersabda: “Wahai Rāmanātha, pelayanan pada kaki-Mu senantiasa menganugerahkan kepada manusia bhoga dan mokṣa, serta memusnahkan neraka-neraka seperti Raurava. Siapakah yang telah mengecap manisnya, namun tidak berbhakti?”

Verse 73

काश्यप उवाच । रामनाथ तव पादसेविनां किं व्रतैरुत तपोभिरध्वरैः । वेदशास्त्र जपचिन्तया च किं स्वर्गसिन्धुपयसापि किं फलम्

Kāśyapa berkata: “Wahai Rāmanātha, bagi mereka yang melayani kaki-Mu, apa perlunya vrata, tapa, atau upacara yajña? Apa perlunya kajian Weda dan śāstra, japa serta meditasi? Buah apa lagi yang bahkan air sungai surgawi dapat anugerahkan?”

Verse 74

श्रीरामनाथ त्वमागत्य शीघ्रं ममोत्क्रांतिकाले भवान्या च साकम् । मां प्रापय स्वात्मपादारविन्दं विशोकं विमोहं सुखं चित्स्वरूपम्

“Wahai Śrī Rāmanātha, datanglah segera pada saat aku meninggalkan raga; datanglah bersama Bhavānī. Antarkanlah aku ke padma-kaki-Mu sendiri—ke keadaan tanpa duka dan tanpa kebingungan, ke kebahagiaan, hakikat kesadaran murni.”

Verse 75

गन्धर्वा ऊचुः । रामनाथ त्वमस्माकं भजतां भवसागरे । अपारे दुःखकल्लोले न त्वत्तोन्या गतिर्हि नः

Para Gandharva berkata: “Wahai Rāmanātha, bagi kami yang memuja-Mu di tengah samudra saṁsāra—tak bertepi dan bergelora oleh ombak duka—tiada perlindungan lain selain Engkau.”

Verse 76

किन्नरा ऊचुः । रामनाथ भवारण्ये व्याधिव्याघ्रभयानके । त्वामंतरेण नास्माकं पदवीदर्शको भवेत्

Para Kinnara berkata: “Wahai Rāmanātha, di rimba bhava ini—mengerikan oleh harimau penyakit—tanpa Engkau, tiada siapa pun yang dapat menunjukkan jalan bagi kami.”

Verse 77

यक्षा ऊचुः । रामनाथेंद्रियारातिबाधा नो दुःसहा सदा । तान्विजेतुं सहायस्त्वमस्माकं भव धूर्जटे

Para Yakṣa berkata: “Wahai Rāmanātha, siksaan dari musuh-musuh indria senantiasa tak tertahankan bagi kami. Untuk menaklukkannya, jadilah penolong kami, wahai Dhūrjaṭi.”

Verse 78

नागा ऊचुः । अचिन्त्यमहिमानं त्वा रामनाथ वयं कथम् । स्तोतुमल्पधियः शक्ता भविष्यामोंऽबिकापते

Para Nāga berkata: “Wahai Rāmanātha, kemuliaan-Mu tak terbayangkan. Bagaimana kami yang berakal kecil mampu memuji-Mu, wahai Pati Ambikā?”

Verse 79

किंपुरुषा ऊचुः । नानायोनौ च जननं मरणं चाप्यनेकशः । विनाशय तथाऽज्ञानं रामनाथ नमोऽस्तु ते

Para Kiṃpuruṣa berkata: “Dalam banyak rahim ada kelahiran, dan berulang kali ada kematian. Hancurkanlah kebodohan itu, wahai Rāmanātha—sembah sujud bagi-Mu.”

Verse 80

विद्याधरा ऊचुः । अंबिकापतये तुभ्यमसंगाय महात्मने । नमस्ते रामनाथाय प्रसीद वृषभध्वज

Para Vidyādhara berkata: “Salam suci bagi-Mu, wahai Pati Ambikā, Mahātman yang tak melekat. O Rāmanātha, berkenanlah; wahai pemilik panji lembu!”

Verse 81

वसव ऊचुः । रामनाथगणेशाय गणवृंदार्चितांघ्रये । गंगाधराय गुह्याय नमस्ते पाहि नः सदा

Para Vasu berkata: “Salam bagi-Mu, Rāmanātha, penguasa para Gaṇa, yang kaki-Nya dipuja oleh rombongan Gaṇa; pemangku Gaṅgā, Yang Gaib. Lindungilah kami selalu.”

Verse 82

विश्वेदेवा ऊचुः । ज्ञप्तिमात्रैकनिष्ठानां मुक्तिदाय सुयोगिनाम् । रामनाथाय सांबाय नमोऽस्मान्रक्ष शंकर

Para Viśvedeva berkata: “Sembah sujud kepada Rāmanātha, kepada Sāṃba, pemberi mokṣa bagi para yogin sejati yang teguh satu-titik dalam kesadaran murni semata. O Śaṅkara, lindungilah kami.”

Verse 83

मरुत ऊचुः । परतत्त्वाय तत्त्वानां तत्त्वभूताय वस्तुतः । नमस्ते रामनाथाय स्वयंभानाय शंभवे

Para Marut berkata: Salam sujud kepada-Mu, wahai Rāmanātha—Śambhu yang menampakkan diri sendiri; Engkaulah Realitas Tertinggi melampaui segala tattva, dan sesungguhnya inti dari semua tattva.

Verse 84

साध्या ऊचुः । स्वातिरिक्तविहीनाय जगत्सत्ताप्रदायिने । रामेश्वराय देवाय नमोऽविद्या विभेदिने

Para Sādhya berkata: Salam sujud kepada Dewa Rāmeśvara; tiada sesuatu pun di luar Diri-Mu sendiri. Engkaulah pemberi keberadaan bagi jagat, dan pemutus kebodohan (avidyā).

Verse 85

सर्वे देवा ऊचुः । सच्चिदानंदसंपूर्णं द्वैतवस्तुविवर्जितम् । ब्रह्मात्मानं स्वयंभानमादिमध्यांतवर्जितम्

Semua dewa berkata: Engkau sempurna sebagai Sat-Cit-Ānanda; bebas dari ‘kebendaan’ dualitas. Engkaulah Ātman dari Brahman, menampakkan diri sendiri, tanpa awal, tengah, dan akhir.

Verse 86

अविक्रियमसंगं च परिशुद्धं सनातनम् । आकाशादिप्रपंचानां साक्षिभूतं परामृतम्

Engkau tak berubah, tak melekat, maha suci, dan kekal; Engkaulah Saksi atas hamparan manifestasi yang bermula dari ākāśa, dan Engkaulah amṛta tertinggi—nektar keabadian.

Verse 87

प्रमातीतं प्रमाणानामपि बोधप्रदायिनम् । आविर्भावतिरोभाव संकोचरहितं सदा

Engkau melampaui bahkan pramāṇa (alat pengetahuan), namun menganugerahkan pencerahan; senantiasa tanpa penyempitan oleh muncul dan lenyapnya penampakan.

Verse 88

स्वस्मिन्नध्यस्तरूपस्य प्रपंचस्यास्य साक्षिणम् । निर्लेपं परमानंदं निरस्तसकलक्रियम्

Engkau adalah saksi dari penampakan dunia yang terhampar pada diri-Mu sendiri—tanpa noda, berbahagia tertinggi, dan segala dorongan tindakan telah padam.

Verse 89

भूमानंदं महात्मानं चिद्रूपं भोगवर्जितम् । रामनाथं वयं सर्वे स्वपातकविशुद्धये

Kami semua berlindung pada Rāmanātha demi penyucian dosa kami—kebahagiaan yang maha luas, Mahātman, berwujud kesadaran murni, melampaui kenikmatan indria.

Verse 91

रामनाथाय रुद्राय नमः संसारहारिणे । ब्रह्मविष्ण्वादिरूपेण विभिन्नाय स्वमायया

Sembah sujud kepada Rāmanātha, kepada Rudra sang penghapus saṃsāra; yang oleh māyā-Nya sendiri tampak beraneka rupa sebagai Brahmā, Viṣṇu, dan lainnya.

Verse 92

विभीषणसचिवा ऊचुः । वरदाय वरेण्याय त्रिनेत्राय त्रिशूलिने । योगिध्येयाय नित्याय रामनाथाय ते नमः

Para menteri Vibhīṣaṇa berkata: Salam hormat kepada-Mu, wahai Rāmanātha—pemberi anugerah, yang paling mulia dipuja, bermata tiga, pemegang triśūla, yang senantiasa direnungkan para yogin, dan kekal adanya.

Verse 93

सूत उवाच । इति रामादिभिः सर्वैः स्तुतो रामेश्वरः शिवः । प्राह सर्वान्समाहूय रामादीन्द्विजसत्तमाः

Sūta berkata: Demikianlah Śiva, Rāmeśvara, dipuji oleh semua, mulai dari Rāma. Lalu, setelah memanggil semuanya, ia berbicara kepada Rāma dan yang lain, wahai terbaik di antara para dvija.

Verse 94

रामराम महाभाग जानकीरमण प्रभो । सौमित्रे जानकि शुभे हे सुग्रीव मुखास्तथा

Rāma, Rāma—wahai Tuhan yang amat mulia dan berbahagia, kekasih Jānakī! Wahai Saumitrī (Lakṣmaṇa)! Wahai Jānakī yang suci dan membawa berkah! Dan engkau, Sugrīva, yang terdepan dalam tutur kata—dengarkan!

Verse 95

अन्ये ब्रह्ममुखा यूयं शृणुध्वं सुसमास्थिताः । स्तोत्राध्यायमिमं पुण्यं युष्माभिः कृतमादरात्

Dan kalian yang lain—para mulia di antara para dewa, dipimpin oleh Brahmā—dengarkan dengan khusyuk, dalam keteguhan batin. Bab pujian yang suci ini telah kalian susun dengan penuh bhakti dan hormat.

Verse 96

ये पठंति च शृण्वंति श्रावयंति च मानवाः । मदर्चनफलं तेषां भविष्यति न संशयः

Orang-orang yang melantunkannya, yang mendengarkannya, dan yang membuat orang lain mendengarnya—tanpa ragu mereka memperoleh buah pahala pemujaan kepada-Ku.

Verse 97

रामचंद्रधनुष्कोटिस्नानपुण्यं च वै भवेत् । वर्षमेकं रामसेतौ वासपुण्यं भविष्यति

Sungguh, diperoleh pahala seperti mandi suci di ‘ujung busur Rāmacandra’. Dan dengan tinggal di Rāmasetu selama satu tahun pun, pahala kediaman itu pasti terkumpul.

Verse 98

गन्धमादनमध्यस्थसर्वर्तीर्थाभिमज्जनात् । यत्पुण्यं तद्भवेत्तेन नात्र संशयकारणम्

Segala pahala yang timbul dari berendam di semua tīrtha suci yang berada di tengah Gandhamādana—pahala itu juga diperoleh di sini; tiada alasan untuk ragu.

Verse 99

उक्त्वैवं रामनाथोऽपि स्वात्मलिंगे तिरोदधे । स्तोत्राध्यायमिमं पुण्यं नित्यं संकीर्तयन्नरः

Setelah berkata demikian, Rāmanātha pun lenyap ke dalam liṅga-Nya sendiri. Barangsiapa setiap hari melagukan bab stotra yang suci ini…

Verse 100

जरामरणनिर्मुक्तो जन्मदुःखविवर्जितः । रामनाथस्य सायुज्यमुक्तिं प्राप्नोत्यसंशयः

Ia terbebas dari tua dan mati, bebas dari duka kelahiran berulang, dan tanpa ragu meraih mokṣa sāyujya—penyatuan dengan Rāmanātha.