Adhyaya 31

Verse 1

श्रीराम उवाच । भगवन्यानि तीर्थानि सेवितानि त्वया विभो । एतेषां परमं तीर्थं तन्ममाचक्ष्व मानद

Śrī Rāma berkata: Wahai Bhagavan, wahai Tuhan Yang Mahakuasa—engkau telah mengunjungi dan memuliakan banyak tīrtha; wahai pemberi kehormatan, mohon nyatakan kepadaku tīrtha yang paling utama di antara semuanya.

Verse 2

मया तु सीताहरणे निहता ब्रह्मराक्षसाः । तत्पापस्य विशुदयर्थं वद तीर्थोत्तमोत्तमम्

Namun pada saat penculikan Sītā, aku telah membunuh para Brahma-rākṣasa. Demi penyucian dosa itu, mohon katakan kepadaku tīrtha yang paling unggul di antara yang unggul.

Verse 3

वसिष्ठ उवाच । गंगा च नर्मदा तापी यमुना च सरस्वती । गंडकी गोमती पूर्णा एता नद्यः सुपावनाः

Vasiṣṭha berkata: Gaṅgā, Narmadā, Tāpī, Yamunā, dan Sarasvatī; juga Gaṇḍakī, Gomatī, serta Pūrṇā—semua sungai ini amat suci dan sangat menyucikan.

Verse 4

एतासां नर्मदा श्रेष्ठा गंगा त्रिपथगामिनी । दहते किल्बिषं सर्वं दर्शनादेव राघव

Di antara semuanya, Narmadā adalah yang utama; dan Gaṅgā adalah Tripathagāminī, yang mengalir di tiga loka. Wahai Rāghava, dengan sekadar memandangnya saja, segala dosa terbakar habis.

Verse 5

दृष्ट्वा जन्मशतं पापं गत्वा जन्मशतत्रयम् । स्नात्वा जन्मसहस्रं च हंति रेवा कलौ युगे

Pada zaman Kali, Revā (Narmadā) melenyapkan dosa seratus kelahiran dengan dipandang, tiga ratus kelahiran dengan didatangi, dan seribu kelahiran dengan mandi suci di dalamnya.

Verse 6

नर्मदातीरमाश्रित्य शाकमूलफलैरपि । एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटि भोजफलं लभेत

Bersandar pada tepi Sungai Narmadā, meski hanya dengan sayur sederhana, umbi dan buah; bila seseorang menjamu satu brāhmaṇa, ia memperoleh pahala setara memberi makan sepuluh juta orang.

Verse 7

गंगा गंगेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

Walau dari jarak seratus yojana, siapa yang mengucap “Gaṅgā, Gaṅgā” akan terbebas dari segala dosa dan menuju ke loka Viṣṇu.

Verse 8

फाल्गुनांते कुहूं प्राप्य तथा प्रौष्ठपदेऽसिते । पक्षे गंगामधि प्राप्य स्नानं च पितृतर्पणम्

Pada akhir bulan Phālguna, saat hari Kuhū (bulan baru), dan demikian pula pada paruh gelap bulan Prauṣṭhapada—setibanya di Gaṅgā hendaklah mandi suci dan mempersembahkan tarpaṇa bagi para leluhur.

Verse 9

कुरुते पिंडदानानि सोऽक्षयं फलमश्नुते । शुचौ मासे च संप्राप्ते स्नानं वाप्यां करोति यः

Barang siapa melakukan piṇḍa-dāna, ia menikmati buah yang tak binasa. Dan barang siapa, ketika bulan Śuci telah tiba, mandi di vāpī (telaga suci)…

Verse 10

चतुरशीतिनरकान्न पश्यति नरो नृप । तपत्याः स्मरणे राम महापातकिनामपि

Wahai raja—wahai Rāma—dengan mengingat Tapatī, seseorang tidak akan menyaksikan delapan puluh empat neraka, meski ia pun pelaku dosa besar.

Verse 11

उद्धरेत्सप्तगोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम् । यमुनायां नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

Dengan mandi suci di Sungai Yamunā, seseorang terbebas dari segala dosa; ia mengangkat tujuh gotra dan menebus seratus satu cabang keluarganya.

Verse 12

महापातकयुक्तोऽपि स गच्छेत्परमां गतिम् । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे सरस्वत्यां निमज्जयेत्

Sekalipun dipenuhi mahāpātaka (dosa besar), ia dapat mencapai keadaan tertinggi—bila pada bulan Kārttika, saat pertemuan suci Kṛttikā, ia menyelam di Sungai Sarasvatī.

Verse 13

गच्छेत्स गरुडारूढः स्तूयमानः सुरोत्तमैः । स्नात्वा यः कार्तिके मासि यत्र प्राची सरस्वती

Barangsiapa mandi pada bulan Kārttika di tempat Sarasvatī Prācī yang mengalir ke timur, ia berangkat seakan menunggang Garuḍa, dipuji oleh para dewa yang utama.

Verse 14

प्राचीं माधवमास्तूय स गच्छेत्परमां गतिम् । गंडकीपुण्यतीर्थे हि स्नानं यः कुरुते नरः

Setelah memuji Mādhava di Prācī, ia mencapai tujuan tertinggi. Sungguh, orang yang melakukan mandi suci di tīrtha mulia Gaṇḍakī memperoleh pahala ini.

Verse 15

शालग्रामशिलामर्च्य न भूयः स्तनपो भवेत् । गोमतीजलकल्लोलैर्मज्जयेत्कृष्णसन्निधौ

Setelah memuja batu suci Śālagrāma, seseorang tidak lahir kembali untuk menyusu (yakni tidak terlahir ulang). Di hadirat Kṛṣṇa, hendaknya ia berendam di riak air Sungai Gomatī.

Verse 16

चतुर्भुजो नरो भूत्वा वैकुण्ठे मोदते चिरम् । चर्मण्वतीं नमस्कृत्य अपः स्पृशति यो नरः

Menjadi manusia berlengan empat, ia bersukacita lama di Vaikuṇṭha. Barangsiapa bersujud hormat kepada Carmaṇvatī lalu menyentuh airnya, memperoleh buah pahala ini.

Verse 17

स तारयति पूर्वजान्दश पूर्वान्दशापरान् । द्वयोश्च संगमं दृष्ट्वा श्रुत्वा वा सागरध्वनिम्

Ia menyelamatkan sepuluh generasi leluhur dan sepuluh generasi yang akan datang. Dengan melihat pertemuan dua arus itu, atau bahkan mendengar gemuruh samudra, kebajikan demikian pun timbul.

Verse 18

ब्रह्महत्यायुतो वापि पूतो गच्छेत्परां गतिम् । माघमासे प्रयागे तु मज्जनं कुरुते नरः

Sekalipun ternoda oleh dosa brahmahatyā, ia menjadi suci dan mencapai keadaan tertinggi, bila pada bulan Māgha ia melakukan mandi selam (snāna) di Prayāga.

Verse 19

इह लोके सुखं भुक्त्वा अन्ते विष्णुपदं व्रजेत् । प्रभासे ये नरा राम त्रिरात्रं ब्रह्मचारिणः

Setelah menikmati kebahagiaan di dunia ini, pada akhirnya ia menuju pada kaki (pada) Viṣṇu. Wahai Rāma, mereka yang di Prabhāsa menjalankan brahmacarya selama tiga malam memperoleh buah ini.

Verse 20

यमलोकं न पश्येयुः कुंभीपाकादिकं तथा । नैमिषारण्यवासी यो नरो देवत्वमाप्नुयात्

Mereka tidak akan melihat alam Yama, juga siksaan seperti Kumbhīpāka. Orang yang tinggal di Naimiṣāraṇya mencapai kedewataan (status ilahi).

Verse 21

देवानामालयं यस्मात्तदेव भुवि दुर्लभम् । कुरुक्षेत्रे नरो राम ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः

Wahai Rāma, karena wilayah ini adalah kediaman para dewa, tempat suci seperti ini sungguh langka di bumi. Di Kurukṣetra, terutama pada saat gerhana bulan atau gerhana matahari, manusia memperoleh pahala besar.

Verse 22

हेमदानाच्च राजेंद्र न भूयः स्तनपो भवेत् । श्रीस्थले दर्शनं कृत्वा नरः पापात्प्रमुच्यते

Wahai raja terbaik, dengan dana emas seseorang tidak lahir kembali sebagai bayi yang menyusu (bergantung). Dan dengan melakukan darśana di Śrīsthāla, manusia terbebas dari dosa.

Verse 23

सर्वदुःखविनाशे च विष्णुलोके महीयते । काश्यपीं स्पर्शयेद्यो गां मानवो भुवि राघव

Wahai Rāghava, siapa pun di bumi yang menyentuh sapi bernama Kāśyapī, ia melenyapkan segala duka dan dimuliakan di alam Viṣṇu.

Verse 24

सर्वकामदुघावासमृषिलोकं स गच्छति । उज्जयिन्यां तु वैशाखे शिप्रायां स्नानमाचरेत्

Ia mencapai dunia para ṛṣi—sebuah kediaman yang menganugerahkan segala tujuan yang diinginkan. Hendaknya pada bulan Vaiśākha melakukan mandi suci di Sungai Shiprā di Ujjayinī.

Verse 25

मोचयेद्रौरवाद्घोरात्पूर्वजांश्च सहस्रशः । सिंधुस्नानं नरो राम प्रकरोति दिनत्रयम्

Wahai Rāma, seorang yang melakukan mandi suci di Sungai Sindhu selama tiga hari membebaskan bahkan ribuan leluhurnya dari Raurava yang mengerikan (neraka).

Verse 26

सर्वपापविशुद्धात्मा कैलासे मोदते नरः । कोटितीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कोटीश्वरं शिवम्

Setelah jiwanya disucikan dari segala dosa, seorang manusia bersukacita di Kailāsa. Setelah mandi suci di Koṭitīrtha dan memandang Śiva sebagai Koṭīśvara, ia mencapai keadaan itu.

Verse 27

ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्लिप्यते न च स क्वचित् । अज्ञानामपि जंतूनां महाऽमेध्ये तु गच्छताम्

Ia tidak pernah ternoda di mana pun oleh dosa-dosa seperti pembunuhan brāhmaṇa. Bahkan makhluk yang bodoh sekalipun, ketika mendatangi tīrtha pemurni agung ini, menjadi bersih.

Verse 28

पादोद्भूतं पयः पीत्वा सर्वपापं प्रणश्यति । वेदवत्यां नरो यस्तु स्नाति सूर्योदये शुभे

Dengan meminum air yang timbul dari pembasuhan kaki, segala dosa lenyap. Dan orang yang mandi di sungai Vedavatī pada saat matahari terbit yang suci pun memperoleh penyucian.

Verse 29

सर्वरोगात्प्रमुच्येत परं सुखमवाप्नुयात् । तीर्थानि राम सर्वत्र स्नानपानावगाहनैः

Wahai Rāma, seseorang akan terbebas dari segala penyakit dan meraih kebahagiaan tertinggi; sebab tīrtha di mana-mana menganugerahkan buah itu melalui mandi suci, meminum airnya, dan berendam/menyelam di dalamnya.

Verse 30

नाशयंति मनुष्याणां सर्वपापानि लीलया । तीर्थानां परमं तीर्थं धर्मारण्यं प्रचक्षते

Tīrtha-tīrtha itu melenyapkan semua dosa manusia seakan-akan dengan mudahnya. Di antara segala tīrtha, Dharmāraṇya diproklamasikan sebagai tīrtha yang paling utama.

Verse 31

ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैर्यदादौ संस्थापितं पुरा । अरण्यानां च सर्वेषां तीर्थानां च विशेषतः

Yang sejak dahulu kala, pada permulaan zaman, ditegakkan oleh Brahmā, Viṣṇu, Śiva dan para dewa lainnya—Dharmāraṇya ini adalah yang utama di antara segala rimba, dan terlebih lagi di antara semua tīrtha (tempat suci penyeberangan).

Verse 32

धर्मारण्यात्परं नास्ति भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्मारण्यनिवासिनः

Tiada yang melampaui Dharmāraṇya sebagai penganugerah kenikmatan duniawi (bhukti) dan pembebasan (mukti). Bahkan di surga pun para dewa memuji para penghuni Dharmāraṇya.

Verse 33

ते पुण्यास्ते पुण्यकृतो ये वसंति कलौ नराः । धर्मारण्ये रामदेव सर्वकिल्बिषनाशने

Sungguh berbahagia—para pelaku kebajikan—mereka yang pada zaman Kali berdiam di Dharmāraṇya, wahai Rāmadeva, pemusnah segala dosa.

Verse 34

ब्रह्महत्यादिपापानि सर्वस्तेयकृतानि च । परदारप्रसंगादि अभक्ष्यभक्षणादि वै

Dosa seperti pembunuhan brāhmaṇa dan sejenisnya, segala perbuatan mencuri; keterlibatan terlarang dengan pasangan orang lain, serta memakan yang tidak patut dimakan—semua pelanggaran itu…

Verse 35

अगम्यागमना यानि अस्पर्शस्पर्शनादि च । भस्मीभवंति लोकानां धर्मारण्यावगाहनात्

Dosa seperti mendekati yang terlarang, dan menyentuh yang tidak patut disentuh, menjadi abu bagi manusia melalui avagāhana—berendam/mandi suci—di Dharmāraṇya.

Verse 36

ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च बालघ्नोऽनृतभाषणः । स्त्रीगोघ्नश्चैव ग्रामघ्रो धर्मारण्ये विमुच्यते

Pembunuh brāhmaṇa, orang tak tahu budi, pembunuh anak, pengucap dusta; pembunuh perempuan atau sapi, bahkan perusak desa—di Dharmāraṇya ia dilepaskan dari dosa.

Verse 37

नातः परं पावनं हि पापिनां प्राणिनां भुवि । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं वांछितार्थप्रदं शुभम्

Bagi makhluk berdosa di bumi, tiada yang lebih menyucikan daripada ini. Ia menganugerahkan surga, kemasyhuran, umur panjang, tercapainya tujuan yang diingini, serta keberkahan.

Verse 38

कामिनां कामदं क्षेत्रं यतीनां मुक्तिदायकम् । सिद्धानां सिद्धिदं प्रोक्तं धर्मारण्यं युगेयुगे

Bagi mereka yang dikuasai hasrat, ia adalah kṣetra yang mengabulkan keinginan; bagi para yati, ia menganugerahkan mokṣa. Bagi para siddha, ia disebut pemberi siddhi—Dharmāraṇya dari yuga ke yuga.

Verse 39

ब्रह्मोवाच । वसिष्ठवचनं श्रुत्वा रामो धर्मभृतां वरः । परं हर्षमनुप्राप्य हृदयानंदकारकम्

Brahmā bersabda: Mendengar sabda Vasiṣṭha, Rāma—yang terbaik di antara para penegak dharma—dipenuhi sukacita tertinggi yang membahagiakan hatinya.

Verse 40

प्रोत्फुल्लहृदयो रामो रोमाचिंततनूरुहः । गमनाय मतिं चक्रे धर्मारण्ये शुभव्रतः

Hati Rāma pun mekar, dan bulu roma di tubuhnya berdiri karena ekstasi. Rāma yang berkaul suci menetapkan niat untuk berangkat menuju Dharmāraṇya.

Verse 41

यस्मिन्कीटपतंगादिमानुषाः पशवस्तथा । त्रिरात्रसेवनेनैव मुच्यन्ते सर्वपातकैः

Di tempat suci itu, bahkan serangga dan burung, juga manusia serta hewan, hanya dengan menjalankan seva/vrata tiga malam semata dibebaskan dari segala dosa.

Verse 42

कुशस्थली यथा काशी शूलपाणिश्च भैरवः । यथा वै मुक्तिदो राम धर्मारण्यं तथोत्तमम्

Sebagaimana Kuśasthalī bagaikan Kāśī, dan Śūlapāṇi hadir sebagai Bhairava; dan sebagaimana tempat suci itu sungguh pemberi mokṣa—demikian pula, wahai Rāma, Dharmāraṇya adalah yang paling utama.

Verse 43

ततो रामो महेष्वासो मुदा परमया युतः । प्रस्थितस्तीर्थयात्रायां सीतया भ्रातृभिः सह

Kemudian Rāma, sang pemanah agung, dipenuhi sukacita tertinggi, berangkat menunaikan tirtha-yātrā bersama Sītā dan para saudaranya.

Verse 44

अनुजग्मुस्तदा रामं हनुमांश्च कपीश्वरः । कौशल्या च सुमित्रा च कैकेयी च मुदान्विता

Pada saat itu mereka mengikuti Rāma: Hanumān, penguasa para vānar; serta Kauśalyā, Sumitrā, dan Kaikeyī, semuanya dipenuhi kegembiraan suci.

Verse 45

लक्ष्मणो लक्षणोपेतो भरतश्च महामतिः । शत्रुघ्नः सैन्यसहितोप्ययोध्यावासिनस्तथा

Lakṣmaṇa yang berhias sifat-sifat mulia; Bharata yang berhikmat agung; dan Śatrughna beserta bala tentara—demikian pula para warga Ayodhyā, semuanya turut menyertai.

Verse 46

प्रकृतयो नरव्याघ्र धर्मारण्ये विनिर्ययुः । अनुजग्मुस्तदा रामं मुदा परमया युताः

Wahai harimau di antara manusia! Rakyat berangkat menuju Dharmāraṇya; lalu mereka mengikuti Śrī Rāma, dipenuhi sukacita yang tertinggi.

Verse 47

तीर्थयात्राविधिं कर्तुं गृहात्प्रचलितो नृपः । वसिष्ठं स्वकुलाचार्यमिदमाह महीपते

Untuk melaksanakan tata cara ziarah suci, sang raja berangkat dari rumah; wahai penguasa bumi, ia berkata demikian kepada Vasiṣṭha, guru keluarga beliau.

Verse 48

श्रीराम उवाच । एतदाश्चर्यमतुलं किमादि द्वारकाभवत् । कियत्कालसमुत्पन्ना वसिष्ठेदं वदस्व मे

Śrī Rāma bersabda: Keajaiban yang tiada banding ini—bagaimana Dvārakā bermula, dari asal yang mana? Setelah berapa lama ia muncul? Wahai Vasiṣṭha, katakanlah kepadaku.

Verse 49

वसिष्ठ उवाच । न जानामि महाराज कियत्कालादभूदिदम् । लोमशो जांबवांश्चैव जानातीति च कारणम्

Vasiṣṭha berkata: Wahai maharaja, aku tidak mengetahui setelah berapa lama hal ini terjadi. Namun Lomāśa dan Jāmbavān mengetahuinya, beserta sebabnya.

Verse 50

शरीरे यत्कृतं पापं नानाजन्मांतरेष्वपि । प्रायश्चितं हि सर्वेषामेतत्क्षेत्र परं स्मृतम्

Dosa apa pun yang dilakukan melalui tubuh—bahkan dalam banyak kelahiran—kawasan suci ini dikenang sebagai penebusan (prāyaścitta) tertinggi bagi semua.

Verse 51

श्रुत्वेति वचनं तस्य रामं ज्ञानवतां वरः । गन्तुं कृतमतिस्तीर्थं यात्राविधिमथाचरत्

Mendengar sabdanya, Rāma—yang utama di antara para bijaksana—berketetapan hati pergi ke tīrtha suci itu, lalu menjalankan tata cara ziarah sesuai vidhi yang ditetapkan.

Verse 52

वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा महामांडलिकैर्नृपैः । पुनश्चरविधिं कृत्वा प्रस्थितश्चोत्तरां दिशम्

Dengan menempatkan Vasiṣṭha di depan, disertai para raja mandalika yang agung, setelah menunaikan vidhi punaścaraṇa, ia pun berangkat menuju arah utara.

Verse 53

वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा प्रतस्थे पश्चिमां दिशम् । ग्रामाद्ग्राममतिक्रम्य देशाद्देशं वनाद्वनम्

Dengan Vasiṣṭha di depan, ia berangkat ke arah barat; melintasi desa demi desa, negeri demi negeri, dan hutan demi hutan.

Verse 54

विमुच्य निर्ययौ रामः ससैन्यः सपरिच्छदः । गजवाजिसहस्रौघै रथैर्यानैश्च कोटिभिः

Kemudian Rāma pun berangkat, bersama bala tentera dan seluruh perlengkapan kerajaan; dengan barisan ribuan gajah dan kuda yang mengalir laksana arus, serta kereta perang dan kendaraan berjumlah krore.

Verse 55

शिबिकाभिश्चासंख्याभिः प्रययौ राघवस्तदा । गजारूढः प्रपश्यंश्च देशान्विविधसौहृदान्

Saat itu Rāghava maju dengan palankin yang tak terhitung; menaiki gajah, ia memandang berbagai negeri yang ditandai oleh aneka ikatan persahabatan.

Verse 56

श्वेतातपत्रं विधृत्य चामरेण शुभेन च । वीजितश्च जनौघेन रामस्तत्र समभ्यगात्

Sambil memegang payung kerajaan putih dan kipas camara yang mulia, diiringi hembusan kipas oleh kerumunan, Śrī Rāma pun tiba di sana pada waktunya.

Verse 57

वादित्राणां स्वनैघोरैर्नृत्यगीतपुरःसरैः । स्तूयमानोपि सूतैश्च ययौ रामो मुदान्वितः

Di tengah gemuruh bunyi alat musik, dengan tari dan nyanyian berjalan di depan, serta dipuji para sūta (juru puji), Śrī Rāma melangkah maju dengan sukacita.

Verse 58

दशमेऽहनि संप्राप्तं धर्मारण्यमनुत्तमम् । अदूरे हि ततो रामो दृष्ट्वा मांडलिकं पुरम्

Pada hari kesepuluh ia mencapai Dharmāraṇya yang tiada banding; lalu melihat kota ibu negeri (māṇḍalika) yang dekat, Śrī Rāma pun mendekatinya.

Verse 59

तत्र स्थित्वा ससैन्यस्तु उवास निशि तां पुरीम् । श्रुत्वा तु निर्जनं क्षेत्रमुद्वसं च भयानकम्

Berhenti di sana bersama bala tentaranya, ia bermalam di kota itu; namun ia mendengar bahwa kawasan suci itu sunyi, tak berpenghuni, dan menakutkan.

Verse 60

व्याघ्रसिंहाकुलं तत्र यक्षराक्षससेवितम् । श्रुत्वा जनमुखाद्रामो धर्मारण्यमरण्यकम् । तच्छ्रुत्वा रामदेवस्तु न चिंता क्रियतामिति

Mendengar dari mulut orang banyak bahwa Dharmāraṇya benar-benar rimba—dipenuhi harimau dan singa serta sering didatangi yakṣa dan rākṣasa—maka Rāmadeva berkata: “Janganlah cemas.”

Verse 61

तत्रस्थान्वणिजः शूरान्दक्षान्स्वव्यवसायके

Di sana Śrī Rāma menyapa para pedagang yang hadir—para kesatria yang gagah, cakap, dan terampil dalam usaha mereka sendiri.

Verse 62

समर्थान्हि महाकायान्महाबलपराक्रमान् । समाहूय तदा काले वाक्यमेतदथाब्रवीत्

Pada saat itu, setelah memanggil orang-orang yang mampu, bertubuh besar, serta dianugerahi kekuatan dan keberanian yang agung, beliau pun bersabda demikian.

Verse 63

शिबिकां सुसुवणां मे शीघ्रं वाहयताचिरम् । यथा क्षणेन चैकेन धर्मरण्यं व्रजाम्यहम्

“Angkatlah tandu palanku yang berhias emas ini dengan segera, tanpa menunda, agar seakan dalam sekejap aku tiba di Dharmāraṇya.”

Verse 64

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापात्प्रमुच्यते । एवं ते वणिजः सर्वै रामेण प्रेरितास्तदा

“Dengan mandi di sana dan meminum air sucinya, seseorang terbebas dari segala dosa.” Demikianlah pada saat itu semua pedagang didorong oleh Śrī Rāma.

Verse 65

तथेत्युक्त्वा च ते सर्वे ऊहुस्तच्छिबिकां तदा । क्षेत्रमध्ये यदा रामः प्रविष्टः सहसैनिकः

Sambil berkata, “Tathāstu—demikianlah,” mereka semua pun mengangkat palanquin itu. Ketika Śrī Rāma, bersama pasukannya, memasuki tengah kawasan suci (kṣetra)…

Verse 66

तद्यानस्य गतिर्मंदा संजाता किल भारत । मंदशब्दानि वाद्यानि मातंगा मंदगामिनः

Wahai Bhārata, gerak kendaraan itu sungguh menjadi lambat; bunyi alat-alat musik terdengar lembut, dan gajah-gajah pun melangkah perlahan dengan tenang.

Verse 67

हयाश्च तादृशा जाता रामो विस्मय मागतः । गुरुं पप्रच्छ विनयाद्वशिष्ठं मुनिपुंगवम्

Kuda-kuda pun menjadi demikian—lambat dan teduh. Rāma, dipenuhi keheranan, dengan hormat bertanya kepada gurunya, Vasiṣṭha, yang utama di antara para resi.

Verse 68

किमेतन्मंदगतयश्चित्रं हृदि मुनीश्वर । त्रिकालज्ञो मुनिः प्राह धर्मक्षेत्रमुपागतम्

(Rāma berkata:) “Wahai Muniśvara, mengapa keanehan ini timbul di hatiku—bahwa semua bergerak lambat?” Sang resi, yang mengetahui tiga masa, menjawab: “Engkau telah tiba di Dharmakṣetra, medan suci Dharma.”

Verse 69

तीर्थे पुरातने राम पादचारेण गम्यते । एवं कृते ततः पश्चात्सैन्यसौख्यं भविष्यति

“Wahai Rāma, ke tīrtha yang purba ini sebaiknya ditempuh dengan berjalan kaki. Bila demikian dilakukan, sesudah itu bala tentara akan memperoleh kenyamanan dan kesejahteraan.”

Verse 70

पादचारी ततौ रामः सैन्येन सह संयुतः । मधुवासनके ग्रामे प्राप्तः परमभावनः

Maka Rāma pun berjalan kaki bersama bala tentara. Sang mulia yang amat suci itu tiba di desa bernama Madhuvāsanaka.

Verse 72

ततो रामो हरिक्षेत्रं सुवर्णादक्षिणे तटे । निरीक्ष्य यज्ञयोग्याश्च भूमीर्वै बहुशस्तथा

Kemudian Rāma, di tepi selatan Sungai Suvarṇā, memandang Harikṣetra; dan ia meneliti dengan saksama banyak hamparan tanah yang layak untuk upacara yajña.

Verse 73

गुरुणा चोक्तमार्गेण मातॄणां पूजनं कृतम् । नानोपहारैर्विविधैः प्रतिष्ठाविधिपूर्वकम्

Menurut tata cara yang diajarkan oleh guru, pemujaan kepada para Ibu Suci (Mātṛkā) dilaksanakan, dengan aneka persembahan, sesuai dengan vidhi penetapan dan pentahbisan (pratiṣṭhā).

Verse 74

सैन्यसंघं समुत्तीर्य्य बभ्राम क्षेत्रमध्यतः । तत्र तीर्थेषु सर्वेषु देवतायतनेषु च

Setelah menyeberangkan bala tentaranya, ia berkeliling di tengah wilayah suci itu, mengunjungi semua tīrtha di sana serta tempat suci para dewa.

Verse 75

यथोक्तानि च कर्माणि रामश्चक्रे विधानतः । श्राद्धानि विधिवच्चक्रे श्रद्धया परया युतः

Rāma melaksanakan segala karma sebagaimana diperintahkan, tepat menurut tata-vidhi; dan dengan śraddhā yang tertinggi ia mempersembahkan śrāddha sesuai ketentuan.

Verse 76

स्थापयामास रामेशं तथा कामेश्वरं पुनः । स्थानाद्वायुप्रदेशे तु सुवर्णो भयतस्तटे

Ia menegakkan (menginstal) Rāmeśa, dan sekali lagi Kāmeśvara juga—di suatu tempat di Vāyupradeśa, pada tepi Suvarṇā yang dikenal sebagai Bhayata.

Verse 77

कृत्वैवं कृतकृत्योऽभूद्रामो दशरथात्मजः । कृत्वा सर्वविधिं चैव सभायां समुपाविशत्

Setelah berbuat demikian, Rāma putra Daśaratha merasa tugasnya telah tuntas. Setelah menyelesaikan segala tata-ritus, ia pun duduk di balairung sidang.

Verse 78

तां निशां स नदीतीरे सुष्वाप रघुनंदनः । ततोऽर्द्धरात्रे संजाते रामो राजीवलोचनः

Malam itu, Rāma, kebanggaan wangsa Raghu, tidur di tepi sungai. Lalu ketika tengah malam tiba, Rāma bermata teratai—

Verse 79

जागृतस्तु तदा काल एकाकी धर्मवत्सलः । अश्रौषीच्च क्षणे तस्मिन्रामो नारीविरोदनम्

Terjaga pada saat itu, seorang diri dan penuh kasih pada dharma, Rāma mendengar pada detik itu juga ratapan seorang perempuan.

Verse 80

निशायां करुणैर्वाक्यै रुदंतीं कुररीमिव । चारैर्विलोकयामास रामस्तामतिसंभ्रमात्

Di malam hari, mendengar ia menangis dengan kata-kata penuh iba bagaikan jerit burung kurarī, Rāma dengan sangat cemas menyuruh para pengintainya mencari ke sekeliling.

Verse 81

दृष्ट्वातिविह्वलां नारीं क्रंदन्तीं करुणैः स्वरैः । पृष्टा सा दुःखिता नारी रामदूतैस्तदानघ

Melihat perempuan itu sangat gelisah, menangis dengan suara pilu, para utusan Rāma pun menanyai wanita yang berduka itu—wahai yang tanpa noda—tentang kesusahannya.

Verse 82

दूता ऊचुः । कासि त्वं सुभगे नारि देवी वा दानवी नु किम् । केन वा त्रासितासि त्वं मुष्टं केन धनं तव

Para utusan berkata: “Wahai wanita yang mujur, siapakah engkau? Apakah engkau seorang dewi ataukah seorang raksasi? Siapakah yang menakut-nakutimu, dan siapakah yang merampas hartamu dengan paksa?”

Verse 83

विकला दारुणाञ्छब्दानुद्गिरंती मुहुर्मुहुः । कथयस्व यथातथ्यं रामो राजाभिपृच्छति

“Walau gemetar, sambil berulang kali melontarkan jeritan yang keras, katakanlah kebenaran sebagaimana adanya—sebab Raja Rāma sedang menanyaimu.”

Verse 84

तयोक्तं स्वामिनं दूताः प्रेषयध्वं ममांतिकम् । यथाहं मानसं दुःखं शांत्यै तस्मै निवेदये

Ia berkata kepada para utusan: “Kirimkan tuanmu kepadaku, agar aku dapat menyampaikan duka hatiku kepadanya, demi memperoleh ketenteraman.”

Verse 85

तथेत्युक्त्वा ततो दूता राममागत्य चाब्रुवन्

Sambil berkata, “Demikianlah,” para utusan pun datang kepada Rāma lalu menyampaikan (perkataan itu) kepadanya.