Adhyaya 90

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । रेवाया उत्तरे कूले वैष्णवं तीर्थमुत्तमम् । जलशायीति वै नाम विख्यातं वसुधातले

Śrī Mārkaṇḍeya berkata: Di tepi utara sungai Revā terdapat tempat suci Vaiṣṇava yang tak tertandingi, terkenal di bumi dengan nama "Jalaśāyī" (Dia yang berbaring di atas air).

Verse 2

दानवानां वधं कृत्वा सुप्तस्तत्र जनार्दनः । चक्रं प्रक्षालितं तत्र देवदेवेन चक्रिणा । सुदर्शनं च निष्पापं रेवाजलसमाश्रयात्

Setelah membunuh para Dānava, Janārdana tertidur di sana. Di sana Dewa para dewa, pemegang cakra, membasuh cakra-Nya; dan dengan berlindung di air Revā, Sudarśana menjadi suci tanpa noda.

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । चक्रतीर्थं समाचक्ष्व मुनिसंघैश्च वन्दितम् । विष्णोः प्रभावमतुलं रेवायाश्चैव यत्फलम्

Yudhiṣṭhira berkata: Jelaskan kepadaku tentang Cakratīrtha, yang dipuja oleh para resi—hubungan tak tertandinginya dengan Viṣṇu, dan buah spiritual yang berasal dari Revā juga.

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ विरक्तस्त्वं युधिष्ठिर । गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं निर्मितं चक्रिणा स्वयम्

Śrī Mārkaṇḍeya bersabda: “Sungguh baik, sungguh baik, wahai Yudhiṣṭhira yang maha-bijaksana, engkau berjiwa vairāgya. Tīrtha ini lebih rahasia daripada segala rahasia, dibangun oleh Tuhan Pemegang Cakra sendiri.”

Verse 5

तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । आसीत्पुरा महादैत्यस्तालमेघ इति श्रुतः

Kini akan kukisahkan kepadamu cerita yang memusnahkan dosa. Dahulu kala ada seorang Dānava agung, termasyhur dengan nama Tāla-megha.

Verse 6

तेन देवा जिताः सर्वे हृतराज्या नराधिप । यज्ञभागान् स्वयं भुङ्क्ते अहं विष्णुर्न संशयः

Wahai raja, olehnya semua dewa ditaklukkan dan kerajaan mereka dirampas. Ia sendiri memakan bagian-bagian yajña sambil berkata, “Akulah Viṣṇu—tiada keraguan.”

Verse 7

धनदस्य हृतं चित्तं हृतः शक्रस्य वारणः । इन्द्राणीं वाञ्छते पापो हयरत्नं रवेरपि

Ia merampas harta-hati Dhanada (Kubera) dan merebut gajah Śakra. Si pendosa itu bahkan menginginkan Indrāṇī, serta kuda Surya yang laksana permata.

Verse 8

तालमेघभयात्पार्थ रविरुद्राः सवासवाः । यमः स्कन्दो जलेशोऽग्निर्वायुर्देवो धनेश्वरः

Wahai Pārtha, karena takut kepada Tāla-megha, Surya, para Rudra beserta Indra, Yama, Skanda, Varuṇa penguasa air, Agni, Vāyu, dan Kubera penguasa kekayaan—semuanya…

Verse 9

सवाक्पतिमहेशाश्च नष्टचित्ताः पितामहम् । गता देवा ब्रह्मलोकं तत्र दृष्ट्वा पितामहम्

Bersama Vākpati (Bṛhaspati) dan Maheśa, para dewa yang hatinya gundah pergi ke Brahmaloka. Di sana mereka memandang Pitāmaha, Brahmā.

Verse 10

तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्वागीशप्रमुखाः सुराः । गुणत्रयविभागाय पश्चाद्भेदमुपेयुषे

Dipimpin oleh Vāgīśa, para dewa memuji-Nya dengan beragam kidung suci—Dia yang demi penataan tiga guṇa, kemudian menampakkan pembedaan dalam ciptaan.

Verse 11

दृष्ट्वा देवान्निरुत्साहान् विवर्णानवनीपते । प्रसादाभिमुखो देवः प्रत्युवाच दिवौकसः

Wahai raja, melihat para dewa lesu dan pucat, Tuhan yang penuh anugerah berpaling dengan belas kasih, lalu menjawab para penghuni surga.

Verse 12

ब्रह्मोवाच । स्वागतं सुरसङ्घस्य कान्तिर्नष्टा पुरातनी । हिमक्लिष्टप्रभावेण ज्योतींषीव मुखानि वः

Brahmā bersabda: “Selamat datang, wahai rombongan para dewa. Cahaya lama kalian seakan lenyap; wajah-wajah kalian bagaikan pelita yang redup oleh kerasnya embun beku.”

Verse 13

प्रशमादर्चिषामेतदनुद्गीर्णं सुरायुधम् । वृत्रस्य हन्तुः कुलिशं कुण्ठितश्रीव लक्ष्यते

Senjata para dewa tak lagi menyala dengan nyala semula; bahkan vajra milik Indra, pembunuh Vṛtra, tampak seolah kemuliaannya telah tumpul.

Verse 14

किं चायमरिदुर्वारः पाणौ पाशः प्रचेतसः । मन्त्रेण हतवीर्यस्य फणिनो दैन्यमाश्रितः

Dan bagaimana mungkin jerat Varuṇa yang tak tertahankan, yang berada di tangannya, kini jatuh dalam keadaan hina—laksana ular yang dayanya dipatahkan oleh mantra.

Verse 15

कुबेरस्य मनःशल्यं शंसतीव पराभवम् । अपविद्धगतो वायुर्भग्नशाख इव द्रुमः

Luka batin Kubera seakan mengabarkan kekalahan; dan Vāyu, tersingkir dari jalannya, bagaikan pohon yang patah cabang-cabangnya.

Verse 16

यमोऽपि विलिखन्भूमिं दण्डेनास्तमितत्विषा । कुरुतेऽस्मिन्नमोघोऽपि निर्वाणालातलाघवम्

Bahkan Yama pun, menggores tanah dengan tongkatnya yang sinarnya telah redup, membuat gada yang tak pernah meleset itu tampak ringan—laksana bara yang telah padam.

Verse 17

अमी च कथमादित्याः प्रतापक्षतिशीतलाः । चित्रन्यस्ता इव गताः प्रकामालोकनीयताम्

Dan bagaimana para Āditya ini menjadi sejuk, padahal kemegahan mereka terluka? Mereka tampak seperti sosok-sosok lukisan—indah dipandang, namun tanpa daya hidup.

Verse 18

तद्ब्रूत वत्साः किमितः प्रार्थयध्वं समागताः । किमागमनकृत्यं वो ब्रूत निःसंशयं सुराः

Karena itu katakanlah, wahai anak-anakku terkasih—apa yang kalian datang ke sini untuk mohonkan? Wahai para dewa, nyatakan tanpa ragu tujuan kedatangan kalian.

Verse 19

मयि सृष्टिर्हि लोकानां रक्षा युष्मास्ववस्थिता । ततो मन्दानिलोद्भूतकमलाकरशोभिना

Penciptaan segala dunia berada pada-Ku, sedangkan pemeliharaannya ditegakkan pada kalian. Maka—dengan keindahan laksana hamparan teratai yang tergetar oleh angin lembut…

Verse 20

गुरुं नेत्रसहस्रेण प्रेरयामास वृत्रहा । स द्विनेत्रं हरेश्चक्षुः सहस्रनयनाधिकम्

Sang pembunuh Vṛtra (Indra) mendorong sang guru dengan seribu matanya. Maka penglihatan Hari yang bermata dua pun tersaingi oleh yang bermata seribu.

Verse 21

वाचस्पतिरुवाचेदं प्राञ्जलिर्जलजासनम् । युष्मद्वंशोद्भवस्तात तालमेघो महाबलः

Vācaspati, dengan tangan bersedekap, berkata kepada Brahmā yang bersemayam di atas teratai: “Wahai Bapa yang mulia, dari garis keturunanmu telah bangkit sosok maha perkasa bernama Tālamegha.”

Verse 22

उपतापयते देवान्धूमकेतुरिवोच्छ्रितः । तेन देवगणाः सर्वे दुःखिता दानवेन च

Menjulang tinggi bagaikan komet yang menyala, ia membakar para dewa. Karena dānava itu, seluruh bala deva pun jatuh dalam duka.

Verse 23

तालमेघो दैत्यपतिः सर्वान्नो बाधते बली । तस्मात्त्वां शरणं प्राप्ताः शरणं नो विधे भव

Tālamegha yang perkasa itu, penguasa para daitya, menindas kami semua. Karena itu kami datang berlindung padamu—wahai Brahmā Sang Penata, jadilah naungan kami.

Verse 24

ततः प्रसन्नो भगवान् वेधास्तानब्रवीद्वचः

Kemudian Bhagavān Vedhā (Brahmā), berkenan hati, menuturkan kata-kata ini kepada mereka.

Verse 25

ब्रह्मोवाच । तालमेघेन वो मध्ये बली तेन समः सुराः । विना माधवदेवेन साध्यो मे नैव दानवः

Brahmā bersabda: “Di antara kalian, Tālamegha sangat perkasa; dalam kekuatan ia setara para deva. Tanpa Mādhava (Viṣṇu), dānava itu tak dapat kutundukkan.”

Verse 26

ततः सुरगणाः सर्वे विरिञ्चिप्रमुखा नृप । क्षीरोदं प्रस्थिताः सर्वे दुःखितास्तेन वैरिणा

Lalu, wahai raja, seluruh rombongan deva dipimpin Viriñci (Brahmā) berangkat ke Kṣīroda, lautan susu, dengan hati pedih karena musuh itu.

Verse 27

त्वरिताः प्रस्थिता देवाः केशवं द्रष्टुकाम्यया । क्षीरोदं सागरं गत्वास्तुवंस्ते जलशायिनम्

Para deva segera berangkat, rindu memandang Keśava; tiba di samudra Kṣīroda, mereka memuji Tuhan yang berbaring di atas air.

Verse 28

देवा ऊचुः । जगदादिरनादिस्त्वं जगदन्तोऽप्यनन्तकः । जगन्मूर्तिरमूर्तिस्त्वं जय गीर्वाणपूजित

Para deva berkata: “Engkau awal jagat, namun tanpa awal; Engkau akhir jagat, namun tak bertepi. Engkau berwujud sebagai jagat, namun juga nirwujud. Jaya bagi-Mu, wahai yang dipuja para dewa!”

Verse 29

जय क्षीरोदशयन जय लक्ष्म्या सदा वृत । जय दानवनाशाय जय देवकिनन्दन

Jaya bagimu, wahai Yang berbaring di Samudra Susu; jaya bagimu, yang senantiasa dipeluk Dewi Lakṣmī. Jaya bagimu, pemusnah para dānava; jaya bagimu, wahai putra tercinta Devakī.

Verse 30

जय शङ्खगदापाणे जय चक्रधर प्रभो । इति देवस्तुतिं श्रुत्वा प्रबुद्धो जलशाय्यथ

Jaya bagimu, wahai Tuhan yang bertangan membawa śaṅkha dan gadā; jaya bagimu, wahai Prabhu pemegang cakra. Mendengar pujian para deva ini, Sang Penguasa yang berbaring di air pun terjaga.

Verse 31

उवाच मधुरां वाणीं मेघगम्भीरनिस्वनाम् । किमर्थं बोधितो ब्रह्मन् समर्थैर्वः सुरासुरैः

Ia bersabda dengan tutur yang manis, bergema dalam seperti guruh awan: “Wahai Brahman, untuk maksud apakah kalian semua—para deva dan asura, meski mampu—datang membangunkan dan memohon kepada-Ku?”

Verse 32

ब्रह्मोवाच । तालमेघभयात्कृष्ण सम्प्राप्तास्तव मन्दिरम् । न वध्यः कस्यचित्पापस्तालमेघो जनार्दन

Brahmā berkata: “Wahai Kṛṣṇa, karena takut kepada Tālamegha kami datang ke kediaman-Mu. Wahai Janārdana, si Tālamegha yang berdosa itu tak dapat dibunuh oleh siapa pun selain Engkau.”

Verse 33

त्वमेव जहि तं दुष्टं मृत्युं यास्यति नान्यथा

“Hanya Engkau yang harus menumpas si durjana itu; ia tidak akan menemui maut dengan cara lain.”

Verse 34

श्रीकृष्ण उवाच । स्वस्थानं गम्यतां देवाः स्वकीयां लभत प्रजाम् । दुष्टात्मानं हनिष्यामि तालमेघं महाबलम्

Śrī Kṛṣṇa bersabda: “Wahai para dewa, kembalilah ke alam kalian masing-masing dan perolehlah kembali umat kalian. Aku akan membinasakan Tālamegha yang berhati jahat itu, yang sangat perkasa.”

Verse 35

स्थानं ब्रुवन्तु मे देवा वसेद्यत्र स दानवः

“Wahai para dewa, katakan kepadaku tempat di mana raksasa itu bersemayam.”

Verse 36

देवा ऊचुः । हिमाचलगुहायां स वसते दानवेश्वरः । चतुर्विंशतिसाहस्रैः कन्याभिः परिवारितः

Para dewa berkata: “Penguasa para raksasa itu tinggal di sebuah gua di Himācala, dikelilingi oleh dua puluh empat ribu gadis perawan.”

Verse 37

तुरङ्गैः स्यन्दनैः कृष्ण संख्या तस्य न विद्यते । नटा नानाविधास्तत्र असंख्यातगुणा हरे

“Wahai Kṛṣṇa, kuda-kuda dan kereta perangnya tak terhitung. Dan wahai Hari, di sana ada berbagai penari dan penghibur, dengan keterampilan yang tak terbilang.”

Verse 38

द्विरदाः पर्वताकारा हयाश्च द्विरदोपमाः । महाबलो वसेत्तत्र गीर्वाणभयदायकः

“Gajah-gajahnya laksana gunung, dan kuda-kudanya sebanding dengan gajah. Di sanalah ia tinggal, yang amat perkasa, penebar ketakutan bagi para dewa.”

Verse 39

श्रुत्वा देवो वचस्तेषां देवानामातुरात्मनाम् । अचिन्तयद्गरुत्मन्तं शत्रुसङ्घविनाशनम्

Mendengar kata-kata para dewa yang gelisah, Sang Bhagavān merenungkan Garutmān (Garuḍa), pemusnah bala pasukan musuh.

Verse 40

चक्रं करेण संगृह्य गदाचक्रधरः प्रभुः । शार्ङ्गं च मुशलं सीरं करैर्गृह्य जनार्दनः

Sang Prabhu, pemegang gada dan cakra, menggenggam cakra di tangannya; Janārdana pun meraih Śārṅga (busurnya), alu, dan bajak di kedua tangannya.

Verse 41

आरूढः पक्षिराजेन्द्रं वधार्थं दानवस्य च । दानवस्य पुरे पेतुरुत्पाता घोररूपिणः

Menunggangi raja burung, Garuḍa, beliau berangkat untuk membinasakan sang Dānava; dan di kota Dānava itu, pertanda-pertanda mengerikan mulai berjatuhan.

Verse 42

गोमायुर्गृध्रमध्ये तु कपोतैः सममाविशत् । विना वातेन तस्यैव ध्वजदण्डः पपात ह

Seekor gomāyu (serigala/jakal) masuk di tengah burung nasar bersama merpati; dan tanpa angin sekalipun, tiang panji itu pun roboh.

Verse 43

सर्पसूषकयोर्युद्धं तथा केसरिनागयोः । उन्मार्गाः सरितस्तत्रावहन्रक्तविमिश्रिताः । अकालतरुपुष्पाणि दृश्यन्ते स्म समन्ततः

Di sana terjadi pertempuran antara ular dan luwak, demikian pula antara singa dan gajah. Sungai-sungai mengalir menyimpang, membawa air bercampur darah; dan bunga-bunga tak semusim tampak pada pepohonan di segala penjuru.

Verse 44

ततः प्राप्तो जगन्नाथो हिमवन्तं नगेश्वरम् । पाञ्चजन्यश्वसहसा पूरितः पुरसन्निधौ

Kemudian Jagannātha tiba di Himavant, penguasa segala gunung; dan tepat di hadapan kota, sangkha Pāñcajanya mendadak ditiup dengan gema penuh daya.

Verse 45

तेन शब्देन महता ह्यारूढो दानवेश्वरः । उवाच च तदा वाक्यं तालमेघो महाबलः

Tersentak oleh bunyi yang dahsyat itu, penguasa para Dānava pun bangkit dan menaiki tunggangannya; lalu Tālamēgha yang mahaperkasa mengucapkan kata-kata ini.

Verse 46

तालमेघ उवाच । कोऽयं मृत्युवशं प्राप्तो ह्यज्ञात्वा मम विक्रमम् । धुन्धुमाराज्ञया ह्याशु स्वसैन्यपरिवारितः

Tālamēgha berkata: “Siapakah ini yang, tanpa mengetahui keperkasaanku, telah datang di bawah kuasa maut? Atas titah Dhundhumāra, cepat—kepung dia dengan pasukanku sendiri!”

Verse 47

बलादानय तं बद्ध्वा ममाग्रे बहुशालिनम्

Tangkap dia dengan paksa, ikatlah, dan bawa orang yang penuh keutamaan itu ke hadapanku.

Verse 48

धुन्धुमार उवाच । आनयामि न सन्देहः सुरो यक्षोऽथ किन्नरः । स्यन्दनौघैः समायुक्तो गजवाजिभटैः सह

Dhundhumāra berkata: “Aku akan membawanya—tanpa ragu—entah ia dewa, Yakṣa, ataupun Kinnara; sekalipun ia datang dengan gelombang kereta, bersama gajah, kuda, dan para prajurit.”

Verse 49

हृष्टस्ततो जगद्योनिः सुपर्णस्थो महाबलः । गृह्यतां गृह्यतामेष इत्युक्तास्तेन किंकराः

Maka Sang Sumber jagat yang mahaperkasa, bertakhta di atas Garuḍa, pun bersukacita. Atas perintahnya para pelayan berseru, “Tangkap dia! Tangkap dia!”

Verse 50

चतुर्दिक्षु प्रधावन्त इतश्चेतश्च सर्वतः । सुपर्णेनाग्निरूपेण दग्धास्ते शलभा यथा

Mereka berlari ke empat penjuru, ke sana kemari di segala arah; namun oleh Suparṇa yang menjelma sebagai api, mereka hangus—bagaikan ngengat.

Verse 51

धुन्धुमारोऽपि कृष्णेन शरघातेन ताडितः । हतो वक्षःस्थले पापो मृतावस्थो रथोपरि

Dihantam oleh Kṛṣṇa dengan hujan anak panah yang menghancurkan, Dhundhumāra pun roboh. Si pendosa itu tertusuk di dada dan tergeletak di atas keretanya dalam keadaan mati.

Verse 52

हाहाकारं ततः सर्वे दानवाश्चक्रुरातुराः । तालमेघस्ततः क्रुद्धो रथारूढो विनिर्गतः । ददृशे केशवं पार्थ शङ्खचक्रगदाधरम्

Maka semua dānava yang gelisah pun meratap keras. Lalu Tālamēgha yang murka keluar menaiki keretanya, dan—wahai Pārtha—ia melihat Keśava yang memegang sangkha, cakra, dan gada.

Verse 53

तालमेघ उवाच । अन्ये ते दानवाः कृष्ण ये हताः समरे त्वया । हिरण्यकशिपुप्रख्यानपुमांसो हि तेऽच्युत

Tālamēgha berkata: “Wahai Kṛṣṇa, para dānava lain yang kautewaskan dalam pertempuran—mereka adalah lelaki yang termasyhur bagaikan Hiraṇyakaśipu, wahai Acyuta.”

Verse 54

इत्युक्त्वा दानवः पार्थ वर्षयामास सायकैः । दानवस्य शरान्मुक्तान् छेदयामास केशवः

Demikian berkata, wahai Pārtha, sang dānava menghujani dengan anak panah; namun Keśava menebas dan mematahkan semua panah yang dilepaskannya.

Verse 55

गरुत्मानवधीत्सैन्यमवध्यं यत्सुरासुरैः । कृष्णेन द्विगुणास्तस्य प्रेषिताः स्वशिलीमुखाः

Garuḍa menumbangkan bala tentara yang bahkan dianggap tak terkalahkan oleh para dewa dan asura; dan Kṛṣṇa melepaskan anak panahnya sendiri berlipat dua terhadapnya.

Verse 56

द्विगुणं द्विगुणीकृत्य प्रेषयामास दानवः । तानप्यष्टगुणैः कृष्णश्छादयामास सायकैः

Sang dānava meluncurkan panah dengan menggandakan dan menggandakan lagi; namun Kṛṣṇa menutupi semuanya itu dengan anak panah delapan kali lipat banyaknya.

Verse 57

ततः क्रुद्धेन दैत्येन ह्याग्नेयं बाणमुत्तमम्

Kemudian sang daitya yang murka melepaskan senjata panah Āgneya yang utama, yakni wahana api.

Verse 58

वारुणं प्रेषयामास त्वाग्नेयं शमितं ततः । वारुणेनैव वायव्यं तालमेघो व्यसर्जयत्

Ia mengirimkan senjata Vāruṇa, maka senjata Āgneya pun dipadamkan. Sesudah itu Tālamēgha melepaskan senjata Vāyavya, yang ditangkis pula oleh Vāruṇa.

Verse 59

सार्पं चैव हृषीकेशो वायव्यस्य प्रशान्तये । नारसिंहं नृसिंहोऽपि प्रेषयामास पाण्डव

Untuk menenangkan senjata Vāyavya, Hṛṣīkeśa pun melepaskan Astra Sārpa. Lalu, wahai Pāṇḍava, Nṛsiṃha juga mengutus Astra Nārasiṃha.

Verse 60

नारसिंहं ततो दृष्ट्वा तालमेघो महाबलः । उत्तीर्य स्यन्दनाच्छीघ्रं गृहीत्वा खड्गचर्मणी

Melihat daya Nārasiṃha, Tālamēgha yang sangat perkasa segera turun dari keretanya, menggenggam pedang dan perisai.

Verse 61

कृष्ण त्वां प्रेषयिष्यामि यममार्गं सुदारुणम् । इत्युक्त्वा दानवः पार्थ आगतः केशवं प्रति

“Kṛṣṇa, akan kukirim engkau ke jalan Yama yang amat mengerikan!” Setelah berkata demikian, wahai Pārtha, sang Dānava maju menghadapi Keśava.

Verse 62

खड्गेनाताडयद्दैत्यो गदापाणिं जनार्दनम् । मण्डलाग्रं ततो गृह्य केशवो हृष्टमानसः

Sang Daitya menebas Janārdana, pemegang gada, dengan pedang. Lalu Keśava, dengan hati berseri, menggenggam cakra pada tepinya.

Verse 63

जघनोरःस्थले पार्थ तालमेघं महाहवे । जनार्दनस्तदा दैत्यं दैत्यो हरिमहन्मृधे

Dalam pertempuran besar itu, wahai Pārtha, Janārdana menghantam Daitya Tālamēgha pada pinggul dan dada; dan dalam laga sengit itu Daitya pun memukul Hari.

Verse 64

जनार्दनस्ततः क्रुद्धस्तालमेघाय भारत । अमोघं चक्रमादाय मुक्तं तस्य च मूर्धनि

Maka Janārdana pun murka, wahai Bhārata, mengangkat cakra Sudarśana yang tak pernah meleset dan melepaskannya ke atas kepala Tālamegha.

Verse 65

निपपात शिरस्तस्य पर्वताश्च चकम्पिरे । समुद्राः क्षुभिताः पार्थ नद्य उन्मार्गगामिनीः

Kepalanya pun jatuh; gunung-gunung bergetar. Wahai Pārtha, samudra bergolak dan sungai-sungai meluap, keluar dari alurnya yang semestinya.

Verse 66

पुष्पवृष्टिं ततो देवा मुमुचुः केशवोपरि । अवध्यः सुरसङ्घानां सूदितः केशव त्वया

Lalu para dewa menurunkan hujan bunga ke atas Keśava. “Dia yang tak terkalahkan bahkan oleh bala para dewa, wahai Keśava, telah engkau tewaskan!”

Verse 67

स्वस्थाश्चैव ततो देवास्तालमेघे निपातिते । जनार्दनोऽपि कौन्तेय नर्मदातटमाश्रितः

Ketika Tālamegha telah dijatuhkan, para dewa pun menjadi tenteram. Dan Janārdana juga, wahai putra Kuntī, bernaung di tepi sungai Narmadā.

Verse 68

क्षीरोदां नर्मदां मत्वा अनन्तभुजगोपरि । लक्ष्म्या समन्वितः कृष्णो निलीनश्चोत्तरे तटे

Menganggap Narmadā laksana Samudra Susu, Kṛṣṇa—bersama Lakṣmī—berbaring di atas Ananta sang ular, tersembunyi di tepi utara.

Verse 69

चक्रं विभीषणं मर्त्ये ज्वालामालासमन्वितम् । पतितं नर्मदातोये जलशायिसमीपतः

Cakra itu—mengerikan di alam fana, berkalungkan untaian nyala api—jatuh ke dalam air Sungai Narmadā, dekat tempat Tuhan Jalaśāyī yang berbaring di atas air.

Verse 70

निर्धूतकल्मषं जातं नर्मदातोययोगतः । तालमेघवधोत्पन्नं यत्पापं नृपनन्दन

Wahai putra raja, karena bersentuhan dengan air Narmadā, dosa yang timbul dari pembunuhan Tālamegha terguncang luruh dan menjadi suci kembali.

Verse 71

तत्स्रवं क्षालितं सद्यो नर्मदांभसि भारत । तदाप्रभृति लोकेऽस्मिञ्जलशायी महीपते

Wahai Bhārata, lelehan itu seketika tersapu bersih dalam air Narmadā. Sejak saat itu, wahai raja, di dunia ini ia termasyhur sebagai Jalaśāyī, Sang Tuhan yang berbaring di atas air.

Verse 72

चक्रतीर्थं वदन्त्यन्ये केचित्कालाघनाशनम् । विख्यातं भारते वर्षे नर्मदायां महीपते

Sebagian menyebutnya Cakratīrtha; sebagian lagi menuturkannya sebagai pemusnah kegelapan pekat Kala (Waktu). Wahai raja, di tepi Narmadā ia termasyhur di seluruh Bhārata-varṣa.

Verse 73

तत्तीर्थस्य प्रभावोऽयं श्रूयतामवनीपते । यथाऽनन्तो हि नागानां देवानां च जनार्दनः

Dengarkanlah, wahai penguasa bumi, kemuliaan tīrtha itu: sebagaimana Ananta adalah yang utama di antara para nāga, dan Janārdana yang utama di antara para dewa.

Verse 74

मासानां मार्गशीर्षोऽस्ति नदीनां नर्मदा यथा । मासि मार्गशिरे पार्थ ह्येकादश्यां सितेऽहनि

Sebagaimana di antara bulan-bulan Mārgaśīrṣa adalah yang utama, dan di antara sungai-sungai Narmadā, demikian pula—wahai Pārtha—pada hari Ekādaśī yang cerah (Śukla) di bulan Mārgaśīrṣa…

Verse 75

गत्वा यो मनुजो भक्त्या कामक्रोधविवर्जितः । वैष्णवीं भावनां कृत्वा जलेशं तु व्रजेत वै

Barang siapa pergi ke sana dengan bhakti, bebas dari nafsu dan amarah, lalu menumbuhkan perenungan Vaiṣṇava dan mendekati Tuhan Penguasa Air—niscaya ia memperoleh buah rohani yang diidamkan.

Verse 76

एकभुक्तं च नक्तं च तथैवायाचितं नृप । उपवासं तथा दानं ब्राह्मणानां च भोजनम्

Wahai raja, hendaklah ia menjalankan ekabhukta (makan sekali), naktabhojana (makan pada malam/senja), dan hidup dari makanan yang datang tanpa diminta; juga berpuasa, bersedekah, serta menjamu para brāhmaṇa.

Verse 77

करोति च कुरुश्रेष्ठ न स याति यमालयम् । यमलोकभयाद्भीता ये लोकाः पाण्डुनन्दन

Wahai yang terbaik di antara Kuru, siapa yang melakukan semua ini tidak pergi ke kediaman Yama. Wahai putra Pāṇḍu, dunia-dunia yang gemetar karena takut akan alam Yama—

Verse 78

ते पश्यन्तु श्रियः कान्तं नागपर्यङ्कशायिनम् । गोपीजनसमावृत्तं योगनिद्रां समाश्रितम् । विश्वरूपं जगन्नाथं संसारभयनाशनम्

Semoga mereka memandang Kekasih Śrī—Dia yang berbaring di ranjang ular (Nāga), dikelilingi para gopī, bersemayam dalam yoga-nidrā; Sang Jagannātha berwujud semesta, pemusnah takut yang lahir dari saṃsāra.

Verse 79

स्नापयेत्परया भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा । खण्डेन तोयमिश्रेण जगद्योनिं जनार्दनम्

Dengan bhakti tertinggi, hendaknya memandikan Janārdana, sumber-rahim alam semesta, dengan madu, susu, ghee, dan gula yang dicampur air.

Verse 80

स्नाप्यमानं च पश्यन्ति ये लोका गतमत्सराः । ते यान्ति परमं लोकं सुरासुरनमस्कृतम्

Mereka yang tanpa iri hati menyaksikan Dia sedang dimandikan, para bhakta itu menuju alam tertinggi yang dihormati para dewa dan asura.

Verse 81

घृतेन बोधयेद्दीपमथवा तैलपूरितम् । रात्रौ जागरणं कृत्वा दैवस्याग्रे विमत्सराः

Hendaknya menyalakan pelita dengan ghee, atau pelita yang diisi minyak; lalu berjaga sepanjang malam di hadapan Dewa, tanpa iri hati.

Verse 82

ये कथां वैष्णवीं भक्त्या शृण्वन्ति च नृपोत्तम । ब्रह्महत्यादिपापानि नश्यन्ते नात्र संशयः

Wahai raja terbaik, mereka yang dengan bhakti mendengarkan kisah suci Vaiṣṇava, dosa seperti pembunuhan brahmana dan lainnya lenyap; tiada keraguan.

Verse 83

प्रदक्षिणन्ति ये मर्त्या जलशायिजगद्गुरुम् । प्रदक्षिणीकृता तैस्तु सप्तद्वीपा वसुंधरा

Para insan fana yang mengelilingi (pradakṣiṇa) Jagadguru, Tuhan yang berbaring di atas air, seakan telah mengelilingi seluruh bumi beserta tujuh benua.

Verse 84

ततः प्रभाते विमले पित्ःन् संतर्पयेज्जलैः । श्राद्धं च ब्राह्मणैस्तत्र योग्यैः पाण्डव मानवाः

Kemudian pada pagi yang suci dan jernih, hendaklah ia menenteramkan para Pitṛ dengan persembahan air; dan di sana, wahai putra Pāṇḍu, lakukanlah śrāddha melalui brāhmaṇa yang layak.

Verse 85

स्वदारनिरतैः शान्तैः परदारविवर्जकैः । वेदाभ्यसनशीलैश्च स्वकर्मनिरतैः शुभैः

(Śrāddha hendaknya dilakukan) bersama brāhmaṇa yang setia pada istri yang sah, berwatak damai, menjauhi istri orang lain, tekun mengkaji Veda, dan teguh dalam dharma-kewajibannya—orang-orang saleh.

Verse 86

नित्यं यजनशीलैश्च त्रिसन्ध्यापरिपालकैः । श्रद्धया कारयेच्छ्राद्धं यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः

Dan (dengan brāhmaṇa) yang senantiasa tekun dalam yajña dan pemujaan serta memelihara tiga sandhyā setiap hari; dengan श्रद्धा hendaklah śrāddha dilaksanakan, bila menginginkan kesejahteraan tertinggi bagi diri.

Verse 87

ते धन्या मानुषे लोके वन्द्या हि भुवि मानवाः । ये वसन्ति सदाकालं पादपद्माश्रया हरेः

Berbahagialah mereka di dunia manusia, dan sungguh patut dihormati di bumi—yaitu orang-orang yang senantiasa bernaung pada padma-caraṇa (kaki teratai) Hari.

Verse 88

जलशायं प्रपश्यन्ति प्रत्यक्षं सुरनायकम् । पक्षोपवासं पाराकं व्रतं चान्द्रायणं शुभम्

Mereka menyaksikan secara nyata Sang Tuhan yang berbaring di atas air, pemimpin para dewa; dan mereka menjalankan upavāsa dua pekan, tapa Pārāka, serta vrata Cāndrāyaṇa yang suci.

Verse 89

मासोपवासमुग्रं च षष्ठान्नं पञ्चमं व्रतम् । तत्र तीर्थे तु यः कुर्यात्सोऽक्षयां गतिमाप्नुयात्

Puasa sebulan yang berat, laku ‘makan pada hari keenam’, dan kaul ‘hari kelima’—siapa pun yang melaksanakannya di tīrtha itu memperoleh gati yang akṣaya, keadaan rohani yang tak binasa.

Verse 90

। अध्याय

Di sini berakhirlah bab ini.

Verse 91

एतत्कथान्तरं पुण्यमृषेर्द्वैपायनात्पुरा । श्रुतं हि नैमिषे पुण्ये नारदाद्यैरनेकधा

Kisah tambahan yang suci ini dahulu didengar dari resi Dvaipāyana (Vyāsa). Sungguh, di rimba suci Naimiṣa, Nārada dan para resi lainnya mendengarnya berulang-ulang dalam banyak cara.

Verse 92

इदं परममायुष्यं मङ्गल्यं कीर्तिवर्धनम् । विप्राणां श्रावयन्विद्वान्फलानन्त्यंसमश्नुते

Ajaran ini menganugerahkan umur panjang yang utama, keberkahan, dan bertambahnya kemasyhuran yang baik. Seorang bijak yang membacakannya untuk para brāhmaṇa memperoleh pahala yang tiada bertepi.

Verse 93

बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्रियः । विभक्तदक्षिणा ह्येता दातारं नाप्नुवन्ति च

Sapi, rumah, ranjang, dan seorang perempuan—janganlah diberikan kepada banyak penerima. Sebab bila sedekah-imbalan (dakṣiṇā) ini dibagi-bagi, ia tidak sungguh-sungguh kembali sebagai buah bagi sang pemberi.

Verse 94

एकमेतत्प्रदातव्यं न बहूनां युधिष्ठिर । सा च विक्रयमापन्ना दहत्यासप्तमं कुलम्

Wahai Yudhiṣṭhira, persembahan suci ini hendaknya diberikan sebagai satu kesatuan, bukan kepada banyak orang secara terpecah. Dan bila dana itu diperjualbelikan, ia membakar—mendatangkan kebinasaan—pada garis keturunan hingga tujuh generasi.

Verse 95

यथालाभा तु सर्वेषां चतुर्द्रोणा तु गौः स्मृता । द्रोणस्य वत्सकः कार्यो बहूनां वापि कामतः

Menurut kemampuan masing-masing para pemberi, seekor sapi secara tradisi dihitung setara ukuran ‘empat droṇa’. Dan anak sapi hendaknya disertakan menurut ukuran satu droṇa—atau bila berkehendak, bahkan lebih banyak.

Verse 96

यस्मिन्देशे तु यन्मानं विषये वा विचारितम् । तेन मानेन तां कुर्वन्नक्षयं फलमश्नुते

Apa pun standar ukuran yang diterima di suatu negeri atau wilayah, hendaknya dana itu dilakukan menurut standar yang sama; dengan demikian seseorang menikmati pahala yang tak binasa (akṣaya).

Verse 97

सुखपूर्वं शुचौ भूमौ पुष्पधूपाक्षतैस्तथा । कर्णाभ्यां रत्ने दातव्ये दीपौ नेत्रद्वये तथा

Dengan tenteram, di tanah yang suci, disertai bunga, dupa, dan akṣata (beras utuh), hendaknya dilakukan persembahan: permata bagi kedua telinga, dan pelita bagi kedua mata pula.

Verse 98

श्रीखण्डमुरसि स्थाप्यं ताभ्यां चैव तु काञ्चनम् । ऊर्ध्वे मधु घृतं देयं कुर्यात्सर्षपरोमकम्

Pada dada hendaknya dioleskan śrīkhaṇḍa (pasta cendana), dan di atasnya diletakkan emas pula. Di bagian atas dipersembahkan madu dan ghee; serta diatur biji sesawi dan rambut (sesuai tata-vidhi).

Verse 99

कम्बले कम्बलं दद्याच्छ्रोण्यां मधु घृतं तथा । यवसं पायसं दद्याद्घृतं क्षौद्रसमन्वितम्

Di atas selimut, hendaknya dipersembahkan selimut; pada bagian pinggang, madu dan ghee pula. Berikan pula pakan ternak dan payasa (nasi susu manis), beserta ghee yang bercampur madu.

Verse 100

स्वर्णशृङ्गी रूप्यशिफारुक्मलाङ्गूलसंयुता । रत्नपृष्ठी तु दातव्या कांस्यपात्रावदोहिनी

Hendaknya dihadiahkan seekor sapi: bertanduk berhias emas, berkuku perak, berekor berornamen emas; punggungnya bertatah permata, dan ia yang memancarkan susu ke dalam bejana perunggu.

Verse 101

यत्स्याद्बाल्यकृतं पापं यद्वा कृतमजानता । वाचा कृतं कर्मकृतं मनसा यद्विचिन्तितम्

Dosa apa pun yang dilakukan pada masa kanak-kanak, atau terjadi karena ketidaktahuan—baik melalui ucapan, melalui perbuatan, maupun yang hanya dipikirkan dalam batin—semuanya (di sini) dikatakan dapat disucikan oleh laku penyucian yang dipuji dalam bagian Revā ini.

Verse 102

जले निष्ठीवितं चैव मुशलं वापि लङ्घितम् । वृषलीगमनं चैव गुरुदारनिषेवणम्

Meludah ke dalam air; melangkahi alu (penumbuk lesung); bergaul dengan perempuan yang terlarang; serta menodai istri guru—(bahkan pelanggaran berat semacam ini pun) termasuk dosa yang dikatakan dapat disucikan oleh laku yang dipuji dalam bagian Revā ini.

Verse 103

कन्याया गमनं चैव सुवर्णस्तेयमेव च । सुरापानं तथा चान्यत्तिलधेनुः पुनाति हि

Bergaul dengan seorang gadis, mencuri emas, meminum minuman keras, dan dosa-dosa lain semisal itu—sesungguhnya ‘tila-dhenu’ (persembahan “sapi” dari wijen) dikatakan menyucikan semuanya.

Verse 104

अहोरात्रोपवासेन विधिवत्तां विसर्जयेत् । या सा यमपुरे घोरे नदी वैतरणी स्मृता

Sesudah berpuasa siang dan malam, hendaknya menurut tata-ritus yang benar menyempurnakan dan mempersembahkan (dāna tilā-dhenu itu). Itulah yang dikenang sebagai sungai Vaitaraṇī yang mengerikan di kota Yama—yakni sarana untuk menyeberanginya.

Verse 105

वालुकायोऽश्मस्थला च पच्यते यत्र दुष्कृती । अवीचिर्नरको यत्र यत्र यामलपर्वतौ

Di mana hamparan pasir membara dan tanah berbatu—di sana si pelaku dosa ‘dipanggang’ dalam siksaan; di mana neraka Avīci berada; di mana pula berdiri dua gunung kembar Yāmala—itulah kawasan-kawasan ngeri itu.

Verse 106

यत्र लोहमुखाः काका यत्र श्वानो भयंकराः । असिपत्त्रवनं चैव यत्र सा कूटशाल्मली

Di mana ada gagak berparuh besi, di mana ada anjing-anjing mengerikan; di mana terdapat hutan Asipattravana, rimba berdaun pedang; dan di mana berdiri pohon berduri Kūṭaśālmalī yang menipu—demikianlah kengerian itu.

Verse 107

तान्सुखेन व्यतिक्रम्य धर्मराजालयं व्रजेत् । धर्मराजस्तु तं दृष्ट्वा सूनृतं वक्ति भारत

Dengan mudah melampaui semuanya itu, ia pergi menuju kediaman Dharmarāja. Dharmarāja, melihatnya, mengucapkan kata-kata yang lembut dan benar—wahai Bhārata.

Verse 108

विमानमुत्तमं योग्यं मणिरत्नविभूषितम् । अत्रारुह्य नरश्रेष्ठ प्रयाहि परमां गतिम्

“Inilah vimāna yang luhur dan layak, berhias permata dan ratna. Naikilah, wahai insan utama, dan berangkatlah menuju keadaan tertinggi.”

Verse 109

मा च चाटु भटे देहि मैव देहि पुरोहिते । मा च काणे विरूपे च न्यूनाङ्गे न च देवले

Saat memberi dana, jangan berikan kepada penjilat atau prajurit upahan; jangan pula kepada purohita yang hanya menjalankan upacara semata. Jangan berikan kepada yang bermata satu, cacat rupa, anggota tubuh kurang, dan juga kepada ‘devala’ yang melayani kuil demi nafkah.

Verse 110

अवेदविदुषे नैव ब्राह्मणे सर्वविक्रये । मित्रघ्ने च कृतघ्ने च मन्त्रहीने तथैव च

Jangan sekali-kali memberikan dana kepada brāhmaṇa yang tidak mengetahui Veda, dan jangan pula kepada orang yang menjual segala sesuatu demi keuntungan. Jangan berikan kepada pembunuh sahabat, kepada yang tidak tahu berterima kasih, dan kepada yang tanpa mantra—tidak layak untuk japa dan ritus Weda.

Verse 111

वेदान्तगाय दातव्या श्रोत्रियाय कुटुम्बिने । वेदान्तगसुते देया श्रोत्रिये गृहपालके

Pemberian ini hendaknya diberikan kepada seorang Vedāntin yang mengetahui Veda—seorang śrotriya yang layak dan seorang gṛhastha berkeluarga. Boleh juga diberikan kepada putra seorang Vedāntin, bila ia pun śrotriya dan pemelihara rumah tangga yang bertanggung jawab.

Verse 112

सर्वाङ्गरुचिरे विप्रे सद्वृत्ते च प्रियंवदे । पूर्णिमायां तु माघस्य कार्त्तिक्यामथ भारत

Persembahan ini patut diberikan kepada seorang vipra yang bercahaya pada segenap anggota, berperilaku mulia, dan bertutur manis, wahai Bhārata—terutama pada hari purnama bulan Māgha, dan demikian pula pada bulan Kārttika.

Verse 113

वैशाख्यां मार्गशीर्ष्यां वाषाढ्यां चैत्र्यामथापि वा । अयने विषुवे चैव व्यतीपाते च सर्वदा

Atau (ritus ini) dapat dilakukan pada bulan Vaiśākha, Mārgaśīrṣa, Āṣāḍha, ataupun Caitra. Juga pada saat ayana (solstis), viṣuva (ekuinoks), dan Vyatīpāta—bahkan pada setiap waktu yang mujur, senantiasa.

Verse 114

षडशीतिमुखे पुण्ये छायायां कुंजरस्य वा । एष ते कथितः कल्पस्तिलधेनोर्मयानघ

Pada gerbang suci Ṣaḍaśīti, atau bahkan di bawah naungan seekor gajah, wahai yang tanpa noda, inilah tata cara lengkap upacara tiladhenu yang telah kukisahkan kepadamu.

Verse 115

व्रजन्ति वैष्णवं लोकं दत्त्वा पादं यमोपरि । प्राणत्यागात्परं लोकं वैष्णवं नात्र संशयः । भित्त्वाशु भास्करं यान्ति नात्र कार्या विचारणा

Mereka menuju alam Vaiṣṇava, seakan menjejakkan kaki di atas Yama sendiri. Setelah nafas kehidupan dilepaskan, mereka pasti mencapai dhāma Vaiṣṇava—tiada keraguan. Dengan cepat menembus lingkup matahari, mereka melanjutkan perjalanan; tak perlu pertimbangan lagi.

Verse 116

एतत्ते सर्वमाख्यातं चक्रतीर्थफलं नृप । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते

Wahai Raja, seluruh buah (pahala) Cakratīrtha telah kuuraikan kepadamu. Barangsiapa mendengarnya dengan bhakti, ia terbebas dari segala dosa.