Adhyaya 111

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् । स्कन्देन निर्मितं पूर्वं तपः कृत्वा सुदारुणम्

Śrī Mārkaṇḍeya bersabda: Di tepi selatan Sungai Narmadā ada sebuah tīrtha yang amat cemerlang; dahulu Skanda mendirikannya setelah menjalani tapa yang sangat berat.

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । स्कन्दस्य चरितं सर्वमाजन्म द्विजसत्तम । तीर्थस्य च विधिं पुण्यं कथयस्व यथार्थतः

Yudhiṣṭhira bersabda: Wahai yang terbaik di antara para dvija, ceritakan kepadaku dengan sebenar-benarnya seluruh riwayat Skanda sejak kelahirannya, serta tata cara suci (vidhi) tīrtha yang penuh pahala ini.

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । देवदेवेन वै तप्तं तपः पूर्वं युधिष्ठिर । विज्ञप्तेन सुरैः सर्वैरुमादेवी विवाहिता

Śrī Mārkaṇḍeya bersabda: Dahulu, wahai Yudhiṣṭhira, Dewa para dewa menjalani tapa; dan atas permohonan semua dewa, Umādevī dipersunting olehnya.

Verse 4

नास्ति सेनापतिः कश्चिद्देवानां सुरसत्तम । नीयन्ते दानवैर्घोरैः सर्वे देवाः सवासवाः

Wahai yang terbaik di antara para sura, para dewa tidak memiliki panglima; sebab itu semua dewa—Indra pun termasuk—dikalahkan dan dihalau oleh para Dānava yang mengerikan.

Verse 5

यथा निशा विना चन्द्रं दिवसो भास्करं विना । न शोभते मुहूर्तं वै तथा सेना विनायका

Sebagaimana malam tanpa bulan dan siang tanpa matahari tak bersinar walau sesaat, demikian pula bala tentara tanpa pemimpin tak memiliki kemuliaan.

Verse 6

एवं ज्ञात्वा महादेव परया दयया विभो । सेनानीर्दीयतां कश्चित्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

Mengetahui hal ini, wahai Mahādeva, wahai Tuhan Yang Mahakuasa; demi welas asih tertinggi, anugerahkanlah seorang panglima yang termasyhur di tiga loka.

Verse 7

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं देवानां परमेश्वरः । कामयान उमां देवीं सस्मार मनसा स्मरम्

Mendengar sabda suci para dewa itu, Sang Parameśvara—mengingini Dewi Umā—mengingat dalam batin Smara (Kāma-dewa).

Verse 8

तेन मूर्छितसर्वाङ्गः कामरूपो जगद्गुरुः । कामयामास रुद्राणीं दिव्यं वर्षशतं किल

Oleh pengaruh itu, Sang Guru Jagat mengambil rupa yang digerakkan oleh hasrat; seakan pingsan pada segenap anggota, ia merindukan Rudrāṇī selama seratus tahun ilahi.

Verse 9

देवराजस्ततो ज्ञात्वा महामैथुनगं हरम् । संमन्त्र्य दैवतैः सार्द्धं प्रैषयज्जातवेदसम्

Kemudian Raja para dewa memahami bahwa Hara telah memasuki persatuan agung; setelah bermusyawarah dengan para dewa, ia mengutus Jātavedas (Agni).

Verse 10

तेन गत्वा महादेवः परमानन्दसंस्थितः । सहसा तेन दृष्टोऽसौ हाहेत्युक्त्वा समुत्थितः

Ketika ia (Agni) pergi ke sana, ia melihat Mahādeva bersemayam dalam kebahagiaan tertinggi; tiba-tiba saat terlihat oleh-Nya, Agni berseru “Aduh, aduh!” lalu bangkit seketika.

Verse 11

ततः क्रुद्धा महादेवी शापवाचमुवाच ह । वेपमाना महाराज शृणु यत्ते वदाम्यहम्

Lalu Mahādevī, murka, mengucapkan kata-kata kutukan. Dengan gemetar ia berkata: ‘Wahai raja agung, dengarkan apa yang kukatakan kepadamu.’

Verse 12

अहं यस्मात्सुरैः सर्वैर्याचिता पुत्रजन्मनि । कृता रतिश्च विफला संप्रेष्य जातवेदसम्

Sebab untuk kelahiran seorang putra, semua dewa memohon kepadaku; namun dengan mengutus Jātavedas (Agni), persatuan cinta itu dijadikan sia-sia.

Verse 13

तस्मात्सर्वे पुत्रहीना भविष्यन्ति न संशयः । हरेणोक्तस्ततो वह्निरस्माकं बीजमावह

Karena itu kalian semua akan tanpa putra—tanpa keraguan. Lalu, atas perintah Hara (Śiva), Api (Agni) membawa pergi benih kami.

Verse 14

यथा भवति लोकेषु तथा त्वं कर्तुमर्हसि । मम तेजस्त्वया शक्यं गृहीतुं सुरसत्तम । देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं नान्यः शक्तो जगत्त्रये

Sebagaimana yang mungkin di alam-alam, demikianlah engkau patut bertindak. Wahai yang terbaik di antara para dewa, hanya engkau mampu menerima teja berapi milikku; demi keberhasilan tugas para dewa, tiada yang lain sanggup di tiga dunia.

Verse 15

अग्निरुवाच । तेजसस्तव मे देव का शक्तिर्धारणे विभो । करोति भस्मसात्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

Agni berkata: ‘Wahai Tuhan, daya apakah yang kumiliki untuk menanggung tejas-Mu? Ia membakar menjadi abu seluruh tiga dunia, beserta yang bergerak dan yang tak bergerak.’

Verse 16

ईश्वर उवाच । उदरस्थेन बीजेन यदि ते जायते रुजा । तदा क्षिपस्व तत्तेजो गङ्गातोये हुताशन

Īśvara bersabda: ‘Jika karena benih yang bersemayam di perutmu timbul rasa sakit, maka wahai Hutāśana (Agni), lemparkan daya menyala itu ke dalam air suci Sungai Gaṅgā.’

Verse 17

एवमुक्त्वा महादेवोऽमोघं बीजमुत्तमम् । हव्यवाहमुखे सर्वं प्रक्षिप्यान्तरधीयत

Setelah berkata demikian, Mahādeva menaruh benih yang utama dan tak pernah gagal itu seluruhnya ke dalam mulut Havyavāha (Agni), lalu lenyap dari pandangan.

Verse 18

गते चादर्शनं देवे दह्यमानो हुताशनः । गङ्गातोये विनिक्षिप्य जगाम स्वंनिवेशनम्

Ketika Deva (Śiva) telah lenyap dari pandangan, Agni—yang masih terbakar oleh daya yang tak tertanggungkan itu—melemparkannya ke dalam air Gaṅgā, lalu kembali ke kediamannya sendiri.

Verse 19

असहन्ती तु तत्तेजो गङ्गापि सरितां वरा । शरस्तम्बे विनिक्षिप्य जगामाशु यथागतम्

Tak sanggup menahan daya yang menyala itu, Gaṅgā—yang termulia di antara sungai-sungai—menaruhnya pada rumpun ilalang, lalu segera kembali seperti semula.

Verse 20

तत्र जातं तु तद्दृष्ट्वा सर्वे देवाः सवासवाः । कृत्तिकां प्रेषयामासुः स्तन्यं पाययितुं तदा

Melihat anak yang lahir di sana, semua dewa bersama Indra pun mengutus para Kṛttikā agar menyusuinya dengan air susu mereka.

Verse 21

दृष्ट्वा ता आगताः सर्वा गङ्गागर्भे महामतेः । षण्मुखैः षण्मुखो भूत्वा पिपासुरपिबत्स्तनम्

Melihat mereka semua datang ke pangkuan Gaṅgā laksana rahim, sang mahātmā menjadi bermuka enam dengan enam mulut, lalu—dalam dahaga—meminum susu dari payudara mereka.

Verse 22

जातकर्मादिसंस्कारान्वेदोक्तान्पद्मसम्भवः । चकार सर्वान्दाजेन्द्र विधिदृष्टेन कर्मणा

Padma-sambhava (Brahmā), wahai rājendra, melaksanakan semua saṁskāra yang diperintahkan Veda—bermula dari upacara kelahiran (jātakarma)—menurut tata aturan yang semestinya.

Verse 23

षण्मुखात्षण्मुखो नाम कार्त्तिकेयस्तु कृत्तिकात् । कुमारश्च कुमारत्वाद्गङ्गागर्भोऽग्निजोऽपरः

Karena bermuka enam ia disebut Ṣaṇmukha; karena para Kṛttikā ia dikenal sebagai Kārttikeya. Karena senantiasa muda ia disebut Kumāra; dan ia pun termasyhur sebagai Gaṅgā-garbha serta Agnija, ‘yang lahir dari Api’.

Verse 24

एवं कुमारः सम्भूतो ह्यनधीत्य स वेदवित् । शास्त्राण्यनेकानि वेद चचार विपुलं तपः

Demikianlah Kumāra menampakkan diri; meski tidak diajari secara resmi, ia adalah pengenal Veda. Ia memahami banyak śāstra dan menjalani tapa yang amat besar.

Verse 25

देवारण्येषु सर्वेषु नदीषु च नदेषु च । पृथिव्यां यानि तीर्थानि समुद्राद्यानि भारत

Di semua hutan suci para dewa, di sungai-sungai dan anak sungai, serta di segala tīrtha di muka bumi—mulai dari samudra, wahai Bhārata—ia berkelana di antaranya.

Verse 26

ततः पर्याययोगेन नर्मदातटमाश्रितः । नर्मदादक्षिणे कूले चचार विपुलं तपः

Kemudian, menurut urutan waktu, ia berlindung di tepi Sungai Narmadā, dan di tepi selatannya ia menjalankan tapa-brata yang amat besar.

Verse 27

ऋग्यजुःसामविहितं जपञ्जाप्यमहर्निशम् । ध्यायमानो महादेवं शुचिर्धमनिसंततः

Siang dan malam ia melantunkan japa yang ditetapkan oleh Ṛg, Yajus, dan Sāma Veda; seraya bermeditasi pada Mahādeva—suci, dan teguh mengekang arus prāṇa-nya.

Verse 28

ततो वर्षसहस्रान्ते पूर्णे देवो महेश्वरः । उमया सहितः काले तदा वचनमब्रवीत्

Lalu, setelah genap seribu tahun berlalu, pada saat yang tepat Dewa Maheśvara, bersama Umā, mengucapkan sabda ini.

Verse 29

ईश्वर उवाच । अहं ते वरदस्तात गौरी माता पिता ह्यहम् । वरं वृणीष्व यच्चेष्टं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्

Īśvara bersabda: “Wahai anak, Aku pemberi anugerah bagimu; Gaurī adalah ibumu—dan sungguh Aku ayahmu. Pilihlah anugerah yang kau kehendaki, meski sukar diperoleh di tiga loka.”

Verse 30

षण्मुख उवाच । यदि तुष्टो महादेव उमया सह शङ्कर । वृणोमि मातापितरौ नान्या गतिर्मतिर्मम

Ṣaṇmukha berkata: “Jika Engkau berkenan, wahai Mahādeva—wahai Śaṅkara bersama Umā—maka aku memilih kalian berdua sebagai ibu dan ayahku. Tiada perlindungan lain bagiku, tiada tekad lain.”

Verse 31

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं पुत्रस्य वदनाच्च्युतम् । तथेत्युक्त्वा तु स्नेहेन प्रेम्णा तं परिषस्वजे

Mendengar sabda suci yang keluar dari bibir putranya, ia menjawab, “Tathāstu—demikianlah adanya,” lalu karena kasih dan cinta ia memeluknya erat.

Verse 32

ततस्तं मूर्ध्न्युपाघ्राय ह्युमयोवाच शङ्करः

Kemudian Śaṅkara, setelah mencium (menghirup harum) ubun-ubunnya, bersabda—bersama Umā.

Verse 33

ईश्वर उवाच । अक्षयश्चाव्ययश्चैव सेनानीस्त्वं भविष्यसि

Īśvara bersabda: “Engkau akan menjadi akṣaya dan avyaya—tak binasa dan tak susut; dan engkau akan menjadi senāpati, Panglima bala para dewa.”

Verse 34

शिखी च ते वाहनं दिव्यरूपो दत्तो मया शक्तिधरस्य संख्ये । सुरासुरादींश्च जयेति चोक्त्वा जगाम कैलासवरं महात्मा

“Dan burung merak, berwujud ilahi, Kuberikan kepadamu sebagai wahana, untuk medan laga Sang Pembawa Tombak. Setelah berkata, ‘Taklukkan para dewa, asura, dan lainnya,’ Tuhan Mahātmā itu pun berangkat menuju Kailāsa yang mulia.”

Verse 35

गते चादर्शनं देवे तदा स शिखिवाहनः । स्थापयित्वा महादेवं जगाम सुरसन्निधौ

Ketika Sang Dewa telah pergi dan lenyap dari pandangan, maka ia—yang berwahana merak—setelah menegakkan (menginstal) Mahādeva, pergi menghadap para dewa.

Verse 36

तदाप्रभृति तत्तीर्थं स्कन्दतीर्थमिति श्रुतम् । सर्वपापहरं पुण्यं मर्त्यानां भुवि दुर्लभम्

Sejak saat itu, tempat suci penyeberangan itu dikenal sebagai ‘Skanda-tīrtha’. Ia suci, penghapus segala dosa, dan amat langka untuk dicapai oleh manusia di bumi.

Verse 37

तत्र तीर्थे तु यो राजन्भक्त्या स्नात्वार्चयेच्छिवम् । गन्धमाल्याभिषेकैश्च याज्ञिकं स लभेत्फलम्

Wahai Raja, siapa pun yang di tīrtha itu mandi dengan bhakti lalu memuja Śiva—mempersembahkan wewangian, rangkaian bunga, dan abhiṣeka—akan memperoleh buah setara dengan yajña.

Verse 38

स्कन्दतीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्पितृदेवताः । तिलमिश्रेण तोयेन तस्य पुण्यफलं शृणु

Dengarkan pahala sucinya: siapa yang mandi di Skanda-tīrtha lalu memuja para dewa leluhur (Pitṛ) dengan air bercampur wijen, ia meraih kebajikan yang besar.

Verse 39

पिण्डदानेन चैकेन विधियुक्तेन भारत । द्वादशाब्दानि तुष्यन्ति पितरो नात्र संशयः

Wahai Bhārata, dengan satu piṇḍa-dāna saja yang dilakukan menurut tata-aturan śāstra, para leluhur menjadi puas selama dua belas tahun—tanpa keraguan.

Verse 40

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र शुभं वा यादि वाशुभम् । इह लोके परे चैव तत्सर्वं जायतेऽक्षयम्

Wahai raja para raja, di tīrtha itu—baik seseorang melakukan perbuatan suci maupun yang tidak suci—akibatnya di dunia ini dan di alam sana menjadi kekal dan tak berkurang.

Verse 41

तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्प्राणत्यागं करिष्यति । शास्त्रयुक्तेन विधिना स गच्छेच्छिवमन्दिरम्

Di tīrtha itu, siapa pun yang melepaskan badan menurut tata cara yang disahkan śāstra, akan pergi ke kediaman suci Śiva.

Verse 42

कल्पमेकं वसित्वा तु देवगन्धर्वपूजितः । अत्र भारतवर्षे तु जायते विमले कुले

Setelah tinggal selama satu kalpa, dimuliakan oleh para dewa dan Gandharva, ia kemudian lahir di Bhārata-varṣa ini dalam keluarga yang suci dan mulia.

Verse 43

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वव्याधिविवर्जितः । जीवेद्वर्षशतं साग्रं पुत्रपौत्रसमन्वितः

Ia menjadi pengenal hakikat Veda dan Vedāṅga, terbebas dari segala penyakit, dan hidup genap seratus tahun lebih, disertai putra dan cucu.

Verse 44

इदं ते कथितं राजन्स्कन्दतीर्थस्य सम्भवम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । सर्वपापहरं पुण्यं देवदेवेन भाषितम्

Wahai Raja, demikian telah kukisahkan asal-usul dan kemuliaan Skanda-tīrtha—yang paling utama, penganugerah berkah, kemasyhuran, dan panjang umur; pemusnah segala duka; kebajikan suci yang menghapus semua dosa, sebagaimana diucapkan oleh Dewa para dewa.

Verse 111

। अध्याय

Akhir bab — penanda penutup adhyāya.