←Previous Verse
Next Verse→

Varaha Purana 80.8: Adhyaya 80, Shloka 8

Cosmographic Ordering of the Southern and Western Quarters: Valleys, Forest-Plateaus, and Sacred Sites

Pūrva Bhāga · Sacred Geography and Cosmographic Descriptions

अथ पश्चिमदिग्भागे व्यवस्थिताः गिरिद्रोण्यः कीर्त्यन्ते । सुपार्श्वशिखिशैलयोर्मध्ये समन्ताद् योजनशतमेकेन भौमशिलातलं नित्यतप्तं दुःस्पर्शम् । तस्य मध्ये त्रिंशद् योजनविस्तीर्णं मण्डलं वह्निस्थानम् । स च सर्वकालमनिन्धनो भगवान् लोकक्षयकारी संवर्तको ज्वलते । अन्तरे च शैलवरयोः कुमुदाञ्जनयोः शतयोजनविस्तीर्णामातुलुङ्गस्थली सर्वसत्त्वानामगम्या । पीतवर्णैः फलैरावृताऽसती सा स्थली शोभते । तत्र च पुण्यो ह्रदः सिद्धैरुपेतः । बृहस्पतेस्तद्वनम् । तथा च शैलयोः पिञ्जरगौरयोरन्तरेण सरोद्रोणी ह्यनेकशतयोजनायता महद्भिश्च षट्पदोद्घुष्टैः कुमुदैरुपशोभिता ॥८॥

Recitation with translationVaraha Purana 80.8

atha paścimadigbhāge vyavasthitā giridroṇyaḥ kīrtyante | supārśvaśikhiśailayor madhye samantād yojanaśatam ekena bhaumaśilātalaṁ nityataptaṁ duḥsparśam | tasya madhye triṁśadyojanavistīrṇaṁ maṇḍalaṁ vahnistānam | sa ca sarvakālam anindhano bhagavān lokakṣayakārī saṁvartako jvalate | antare ca śailavarayoḥ kumudāñjanayoḥ śatayojanavistīrṇām ātuluṅgasthalī sarvasattvānām agamyā | pītavarṇaiḥ phalair āvṛtā satī sā sthalī śobhate | tatra ca puṇyo hradaḥ siddhair upetaḥ | bṛhaspates tadvanam || tathā ca śailayoḥ piñjaragaurayor antareṇa sarodroṇī hy anekaśatayojanāyatā mahadbhiś ca ṣaṭpadodghuṣṭaiḥ kumudair upaśobhitā ||8||

अब पश्चिम की तरफ पहाड़ियों की बात करते हैं। सुपार्श्व और शिखि पहाड़ियों के बीच एक पत्थर का इलाका है। वो हमेशा गरम रहता है और छूना मुश्किल है। उसके बीच में अग्नि का स्थान है। वहाँ भगवान बिना लकड़ी के जलते हैं। वो दुनिया को खत्म करने वाला अग्नि है। कुमुद और अंजन पहाड़ियों के बीच एक इलाका है। वहाँ पीले फल हैं और कोई नहीं जा सकता। वहाँ एक पवित्र तालाब है जहाँ सिद्ध लोग आते हैं। यह बृहस्पति का वन है। पिंजरा और गौरा पहाड़ियों के बीच एक बड़ी झील है। वहाँ कमल के फूल हैं और भौंरे गुंजते हैं।

athanow/then
atha
TypeIndeclinable
Formअव्यय; आरम्भ/अनन्तर (sequence marker)
RoleSambandha (सम्बन्ध)
Rootatha (अव्यय)
paścima-dik-bhāgein the western quarter-region
paścima-dik-bhāge
TypeNoun
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुष: ‘पश्चिमायाः दिशः भागे’
RoleAdhikarana (अधिकरण/Location)
Rootpaścima (प्रातिपदिक) + diś (प्रातिपदिक) + bhāga (प्रातिपदिक)
vyavasthitāḥsituated/located
vyavasthitāḥ
TypeAdjective
Formव्यव-स्था धातोः क्त-प्रत्ययान्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
RoleVisheshana (विशेषण)
Rootvi-ava-sthā (धातु)
giri-droṇyaḥmountain-valleys
giri-droṇyaḥ
TypeNoun
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुष: ‘गिरेः द्रोण्यः’
RoleKarta (कर्ता/Subject)
Rootgiri (प्रातिपदिक) + droṇī (प्रातिपदिक)
kīrtyanteare described/mentioned
kīrtyante
TypeVerb
Formलट् (Present), कर्मणि (Passive), प्रथमपुरुष, बहुवचन
RoleKriya (क्रिया)
Rootkīrt (धातु)
supārśva-śikhi-śailayoḥof/between Supārśva and Śikhi mountains
supārśva-śikhi-śailayoḥ
TypeNoun
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी/सप्तमी, द्विवचन; द्वन्द्व: two mountains ‘Supārśva’ and ‘Śikhi’
RoleSambandha (सम्बन्ध)
Rootsupārśva (प्रातिपदिक) + śikhiśaila (प्रातिपदिक)
madhyein the middle
madhye
TypeIndeclinable
Formसप्तमी एकवचनरूपेण अव्ययीभूत; ‘in the middle’
RoleAdhikarana (अधिकरण)
Rootmadhya (प्रातिपदिक)
samantāton all sides
samantāt
TypeIndeclinable
Formअव्यय; सर्वतः (ablative adverb)
RoleAdhikarana (अधिकरण/Extent)
Rootsamantāt (अव्यय)
yojana-śatama hundred yojanas
yojana-śatam
TypeNoun
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
RolePramāṇa (प्रमाण/Measure)
Rootyojana (प्रातिपदिक) + śata (संख्या)
ekenaby one (yojana)
ekena
TypeAdjective
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; ‘by one (more)’
RoleKarana (करण/Measure)
Rooteka (प्रातिपदिक)
bhauma-śilā-talamthe earthly rocky surface
bhauma-śilā-talam
TypeNoun
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष: ‘भौमं शिलातलम्’ (rocky ground)
RoleKarta (कर्ता/Subject)
Rootbhauma (प्रातिपदिक) + śilā (प्रातिपदिक) + tala (प्रातिपदिक)
nitya-taptamalways hot
nitya-taptam
TypeAdjective
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मधारय: ‘नित्यं तप्तम्’
RoleVisheshana (विशेषण)
Rootnitya (प्रातिपदिक) + tapta (प्रातिपदिक)
duḥ-sparśamhard to touch
duḥ-sparśam
TypeAdjective
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘difficult to touch’
RoleVisheshana (विशेषण)
Rootduḥ (उपसर्ग/नञ्-भाव) + sparśa (प्रातिपदिक)
tasyaof that
tasya
TypeNoun
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
RoleSambandha (सम्बन्ध)
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
madhyein the middle
madhye
TypeIndeclinable
Formअव्ययीभूत; ‘in the middle’
RoleAdhikarana (अधिकरण)
Rootmadhya (प्रातिपदिक)
triṃśat-yojana-vistīrṇamthirty-yojanas wide
triṃśat-yojana-vistīrṇam
TypeAdjective
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
RoleVisheshana (विशेषण)
Roottriṃśat (संख्या) + yojana (प्रातिपदिक) + vistīrṇa (प्रातिपदिक)
maṇḍalama circular region
maṇḍalam
TypeNoun
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
RoleKarta (कर्ता/Subject)
Rootmaṇḍala (प्रातिपदिक)
vahni-sthānamthe abode of fire
vahni-sthānam
TypeNoun
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष: ‘वह्नेः स्थानम्’
RoleVidhāna (विधान/Apposition)
Rootvahni (प्रातिपदिक) + sthāna (प्रातिपदिक)
saḥhe/that (fire)
saḥ
TypeNoun
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
RoleKarta (कर्ता)
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
caand
ca
TypeIndeclinable
Formअव्यय; समुच्चय
RoleSamuccaya (समुच्चय)
Rootca (अव्यय)
sarva-kālamat all times
sarva-kālam
TypeIndeclinable
Formअव्ययीभाव; द्वितीया-रूपेण क्रियाविशेषण: ‘सर्वं कालम्’
RoleKāla (काल/Time adverbial)
Rootsarva (प्रातिपदिक) + kāla (प्रातिपदिक)
anindhanaḥfuel-less
anindhanaḥ
TypeAdjective
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नञ्-समास: ‘without fuel’
RoleVisheshana (विशेषण)
Rootan-indhana (प्रातिपदिक)
bhagavānthe divine one
bhagavān
TypeNoun
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
RoleKarta (कर्ता)
Rootbhagavat (प्रातिपदिक)
loka-kṣaya-kārīcausing destruction of worlds
loka-kṣaya-kārī
TypeAdjective
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपपद-तत्पुरुष: ‘लोकक्षयं करोति’
RoleVisheshana (विशेषण)
Rootloka (प्रातिपदिक) + kṣaya (प्रातिपदिक) + kārin (प्रातिपदिक)
saṃvartakaḥthe cosmic dissolver (Saṃvartaka fire)
saṃvartakaḥ
TypeNoun
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
RoleVisheshya (विशेष्य/Apposition)
Rootsaṃvartaka (प्रातिपदिक)
jvalateblazes
jvalate
TypeVerb
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
RoleKriya (क्रिया)
Rootjval (धातु)
antarebetween
antare
TypeIndeclinable
Formअव्ययीभूत; ‘between’
RoleAdhikarana (अधिकरण)
Rootantara (प्रातिपदिक)
caand
ca
TypeIndeclinable
Formअव्यय; समुच्चय
RoleSamuccaya (समुच्चय)
Rootca (अव्यय)
śaila-varayoḥof/between the two excellent mountains
śaila-varayoḥ
TypeNoun
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी/सप्तमी, द्विवचन; कर्मधारय: ‘वरौ शैलौ’
RoleSambandha (सम्बन्ध)
Rootśaila (प्रातिपदिक) + vara (प्रातिपदिक)
kumuda-añjanayoḥof/between Kumuda and Añjana
kumuda-añjanayoḥ
TypeNoun
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी/सप्तमी, द्विवचन; द्वन्द्व: Kumuda and Añjana (mountains)
RoleSambandha (सम्बन्ध)
Rootkumuda (प्रातिपदिक) + añjana (प्रातिपदिक)
śata-yojana-vistīrṇāa hundred yojanas wide
śata-yojana-vistīrṇā
TypeAdjective
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘hundred-yojanas wide’
RoleVisheshana (विशेषण)
Rootśata (संख्या) + yojana (प्रातिपदिक) + vistīrṇa (प्रातिपदिक)
ātuluṅga-sthalīthe Ātuluṅga-plain
ātuluṅga-sthalī
TypeNoun
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष: ‘आतुलुङ्गानां स्थली’
RoleKarta (कर्ता/Subject)
Rootātuluṅga (प्रातिपदिक) + sthalī (प्रातिपदिक)
sarva-sattvānāmof all beings
sarva-sattvānām
TypeNoun
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन; ‘of all beings’
RoleSambandha (सम्बन्ध)
Rootsarva (प्रातिपदिक) + sattva (प्रातिपदिक)
agamyāinaccessible
agamyā
TypeAdjective
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; गम्-धातोः यत्/ण्यत्-भाव (gerundive) नञ्-पूर्वक: ‘not to be reached’
RoleVidhāna (विधान/Predicate adjective)
Roota-gamya (प्रातिपदिक)
pīta-varṇaiḥyellow-colored
pīta-varṇaiḥ
TypeAdjective
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; कर्मधारय: ‘पीताः वर्णाः’
RoleVisheshana (विशेषण)
Rootpīta (प्रातिपदिक) + varṇa (प्रातिपदिक)
phalaiḥwith fruits
phalaiḥ
TypeNoun
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
RoleKarana (करण/Instrument)
Rootphala (प्रातिपदिक)
āvṛtācovered
āvṛtā
TypeAdjective
Formक्त-प्रत्ययान्त (past participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
RoleVidhāna (विधान)
Rootā-vṛ (धातु)
satībeing
satī
TypeIndeclinable
Formअस्-धातोः शतृ (present participle) स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘being’ (concessive/participial)
RoleSambandha (सम्बन्ध/Participial)
Rootas (धातु)
sāthat
sā
TypeNoun
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
RoleKarta (कर्ता)
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
sthalīplain
sthalī
TypeNoun
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
RoleKarta (कर्ता/Apposition)
Rootsthalī (प्रातिपदिक)
śobhateshines/looks splendid
śobhate
TypeVerb
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
RoleKriya (क्रिया)
Rootśubh (धातु)
tatrathere
tatra
TypeIndeclinable
Formअव्यय; देशवाचक
RoleAdhikarana (अधिकरण)
Roottatra (अव्यय)
caand
ca
TypeIndeclinable
Formअव्यय; समुच्चय
RoleSamuccaya (समुच्चय)
Rootca (अव्यय)
puṇyaḥholy
puṇyaḥ
TypeAdjective
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
RoleVisheshana (विशेषण)
Rootpuṇya (प्रातिपदिक)
hradaḥlake
hradaḥ
TypeNoun
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
RoleKarta (कर्ता)
Roothrada (प्रातिपदिक)
siddhaiḥby/with siddhas
siddhaiḥ
TypeNoun
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
RoleKarana (करण/Association)
Rootsiddha (प्रातिपदिक)
upetaḥattended by
upetaḥ
TypeAdjective
Formक्त-प्रत्ययान्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘endowed/attended’
RoleVidhāna (विधान)
Rootupa-i (धातु)
bṛhaspateḥof Bṛhaspati
bṛhaspateḥ
TypeNoun
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
RoleSambandha (सम्बन्ध)
Rootbṛhaspati (प्रातिपदिक)
tad-vanamthat forest (belonging to him)
tad-vanam
TypeNoun
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष: ‘तस्य वनम्’
RoleKarta (कर्ता/Apposition)
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + vana (प्रातिपदिक)
tathālikewise
tathā
TypeIndeclinable
Formअव्यय
RoleSambandha (सम्बन्ध)
Roottathā (अव्यय)
caand
ca
TypeIndeclinable
Formअव्यय
RoleSamuccaya (समुच्चय)
Rootca (अव्यय)
śailayoḥof/between the two mountains
śailayoḥ
TypeNoun
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी/सप्तमी, द्विवचन
RoleSambandha (सम्बन्ध)
Rootśaila (प्रातिपदिक)
piñjara-gaurayoḥof/between Piñjara and Gaura
piñjara-gaurayoḥ
TypeNoun
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी/सप्तमी, द्विवचन; द्वन्द्व: Piñjara and Gaura (mountains)
RoleSambandha (सम्बन्ध)
Rootpiñjara (प्रातिपदिक) + gaura (प्रातिपदिक)
antareṇabetween
antareṇa
TypeIndeclinable
Formअव्यय; ‘between/without’ (prepositional adverb)
RoleAdhikarana (अधिकरण)
Rootantareṇa (अव्यय)
saraḥ-droṇīa lake-valley
saraḥ-droṇī
TypeNoun
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष: ‘सरसः द्रोणी’
RoleKarta (कर्ता)
Rootsaras (प्रातिपदिक) + droṇī (प्रातिपदिक)
hiindeed
hi
TypeIndeclinable
Formअव्यय; निश्चय/हेतु (emphatic particle)
RoleSambandha (सम्बन्ध)
Roothi (अव्यय)
aneka-śata-yojana-āyatāmany-hundreds-of-yojanas long
aneka-śata-yojana-āyatā
TypeAdjective
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘many hundreds of yojanas long’
RoleVisheshana (विशेषण)
Rootaneka (प्रातिपदिक) + śata (संख्या) + yojana (प्रातिपदिक) + āyata (प्रातिपदिक)
mahadbhiḥby great (ones)
mahadbhiḥ
TypeAdjective
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
RoleVisheshana (विशेषण)
Rootmahat (प्रातिपदिक)
caand
ca
TypeIndeclinable
Formअव्यय
RoleSamuccaya (समुच्चय)
Rootca (अव्यय)
ṣaṭpada-udghuṣṭaiḥwith (lotuses) resounding with bees
ṣaṭpada-udghuṣṭaiḥ
TypeAdjective
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त; तत्पुरुष: ‘षट्पदैः उद्घुष्ट’ = resounding with bees
RoleKarana (करण/Instrument)
Rootṣaṭpada (प्रातिपदिक) + udghuṣṭa (प्रातिपदिक)
kumudaiḥwith white lotuses
kumudaiḥ
TypeNoun
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
RoleKarana (करण/Instrument)
Rootkumuda (प्रातिपदिक)
upaśobhitāadorned
upaśobhitā
TypeAdjective
Formक्त-प्रत्ययान्त, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘adorned’
RoleVidhāna (विधान)
Rootupa-śubh (धातु)
  • paścimadigbhāge (paścima+diś+bhāga)
  • giridroṇyaḥ (giri+droṇyaḥ)
  • supārśvaśikhiśailayor (supārśva+śikhiśailayoḥ)
  • yojanaśatam
  • bhaumaśilātalam
  • triṃśadyojanavistīrṇam
  • vahnistānam
  • sarvakālam
  • lokakṣayakārī
  • kumudāñjanayoḥ (kumuda+añjanayoḥ)
  • śatayojanavistīrṇā
  • ātuluṅgasthalī
  • sarvasattvānām
  • phalairāvṛtā (phalaiḥ+āvṛtā)
  • siddhairupetaḥ (siddhaiḥ+upetaḥ)
  • tadvanam (tad+vanam)
  • piñjaragaurayor
  • sarodroṇī (saraḥ+droṇī)
  • anekaśatayojanāyatā
  • ṣaṭpadodghuṣṭaiḥ
  • kumudairupaśobhitā (kumudaiḥ+upaśobhitā)

Adbhuta and Bhayanaka rasa
Speaker

Varāha

Path
Cosmology Ethics
Subjects
CosmologyGeographyHeritage SitesEcological Narratives
Core idea

A sacred world includes terrifying and beneficent zones; discernment (viveka) is required—some spaces are for darśana/śravaṇa, not for intrusion

In practice

Cultivate reverence for ‘agamyā’ regions (limits); read nature’s extremes (fire, barrenness, fertility) as reminders of impermanence and cosmic cycles

C
Classical Literature
P
Purāṇic Cosmography
A
Ancient Geography
V
Vaishnavism

FAQs

It exemplifies Purāṇic cosmography by mapping named mountain ranges, plains, groves, and lakes using yojana-based measurements, reflecting how early Sanskrit compendia organized cultural geography and mythic topography into a coherent descriptive system.

The verse names multiple locales (Supārśva–Śikhi, Kumuda–Añjana, Piñjara–Gaura) and a ‘grove of Bṛhaspati’; these are best treated as Purāṇic toponyms within a cosmographic schema rather than securely identifiable modern sites without additional cross-textual evidence.

Rather than a direct injunction, the passage frames landscapes as structured, potent zones (inaccessible plains, sacred lakes, divine groves), encouraging a cultural-heritage reading that emphasizes reverent boundary-making and careful engagement with environments characterized as hazardous or protected.

Ask anything about this verse

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Varaha Purana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play