Cosmographic Ordering of the Southern and Western Quarters: Valleys, Forest-Plateaus, and Sacred Sites
Pūrva Bhāga · Sacred Geography and Tīrtha Topography
तत्र च भगवतो विष्णोः परमेश्वरस्यायतनम् । तथा च शुक्लपाण्डुरयोऽपि महागिर्योरन्तरे त्रिंशद्योजनविस्तीर्णो नवत्यायत एकः शिलोद्देशो वृक्षविवर्जितः । तत्र निष्पङ्का दीर्घिका सवृक्षा च स्थलपद्मिनी अनेकजातीयैश्च पद्मैः शोभिता । तस्याश्च मध्ये पञ्चयोजनप्रमाणो महान्यग्रोधवृक्षः । तस्मिंश्चन्द्रशेखरोमापतिर्नीलवासाश्च देवो निवसति यक्षादिभिरीड्यमानः । सहस्रशिखरस्य गिरेः कुमुदस्य चान्तरे पञ्चाशद्योजनायामं विंशद्योजनविस्तृतमिक्षुक्षेपोच्चशिखरमनेकपक्षिसेवितम् । अनेकवृक्षफलैर्मधुरस्त्रवैरुपशोभितम् । तत्र चेन्द्रस्य महानाश्रमो दिव्याभिप्रायनिर्मितः । तथा च शङ्खकूटऋषभयोर्मध्ये पुरुषस्थलीरम्या । अनेकगुणानेकयोजनायता बिल्वप्रमाणैः कङ्कोलकैः सुगन्धिभिरुपेता । तत्र पुरुषकरसोन्मत्ता नागाद्याः प्रतिवसन्ति ॥९॥
tatra ca bhagavato viṣṇoḥ parameśvarasyāyatanam | tathā ca śuklapāṇḍurayor api mahāgiryor antare triṁśad-yojana-vistīrṇo navaty-āyata ekaḥ śiloddeśo vṛkṣa-vivarjitaḥ | tatra niṣpaṅkā dīrghikā savṛkṣā ca sthalapadminī aneka-jātīyaiś ca padmaiḥ śobhitā | tasyāś ca madhye pañca-yojana-pramāṇo mahā-nyagrodha-vṛkṣaḥ | tasmiṁś candraśekhara-umāpatir nīlavāsāś ca devo nivasati yakṣādibhir īḍyamānaḥ | sahasraśikharasya gireḥ kumudasya cāntare pañcāśad-yojanāyāmaṁ viṁśad-yojana-vistṛtam ikṣukṣepa-uccaśikharam aneka-pakṣi-sevitam | aneka-vṛkṣa-phalair madhura-stravair upaśobhitam | tatra cendrasya mahān āśramo divyābhiprāya-nirmitaḥ | tathā ca śaṅkhakūṭa-ṛṣabhayor madhye puruṣasthalī ramyā | aneka-guṇāneka-yojanāyatā bilva-pramāṇaiḥ kaṅkolakaiḥ sugandhibhir upetā | tatra puruṣa-karasonmattā nāgādyāḥ prativasanti ||9||
tatra cha bhagavato viShNoH parameshvarasyAyatanam | tathA cha shuklapANDurayorapi mahAgiryorantare triMshadyojanavistIrNo navatyAyata ekaH shiloddeshovRRikShavivarjitaH | tatra niShpa~NkA dIrghikA savRRikShA cha sthalapadminI anekajAtIyaishcha padmaiH shobhitA | tasyAshcha madhye pa~nchayojanapramANo mahAnyagrodhavRRikShaH | tasmiMshchandrashekharomApatirnIlavAsAshcha devo nivasati yakShAdibhirIDyamAnaH | sahastrashikharasya gireH kumudasya chAntare pa~nchAshadyojanAyAmaM viMshadyojanavistRRitamikShukShepochchashikharamanekapakShisevitam | anekavRRikShaphalairmadhurastravairupashobhitam | tatra chendrasya mahAnAshramo divyAbhiprAyanirmitaH | tathA cha sha~NkhakUTaRRiShabhayormadhye puruShasthalIramyA.anekaguNAnekayojanAyatA bilvapramANaiH ka~NkolakaiH sugandhibhirupetA | tatra puruShakarasonmattA nAgAdyAH prativasanti | ||9||
वहाँ विष्णु भगवान का बड़ा स्थान है। शुक्ल और पांडुर पहाड़ियों के बीच एक पत्थर का इलाका है। वहाँ पेड़ नहीं हैं। वहाँ एक साफ तालाब है जिसमें कीचड़ नहीं है। कमल के फूल हैं और एक बड़ा बरगद का पेड़ है। वहाँ चंद्रशेखर महादेव रहते हैं। उनके नीले कपड़े हैं और यक्ष उनकी पूजा करते हैं। सहस्रशिखर और कुमुद के बीच एक ऊंचा पहाड़ी का इलाका है। वहाँ बहुत पक्षी आते हैं और मीठा रस गिरता है। वहाँ इंद्र का बड़ा आश्रम है। शंखकूट और ऋषभ के बीच पुरुषस्थली नाम की जगह है। वहाँ सुगंध वाले पेड़ हैं। नाग वहाँ रहते हैं भगवान के स्पर्श से खुश हो के।
Varāha
Divine presence (puruṣa-sannidhi) transforms beings; tīrtha is not only location but a field of consciousness that awakens bhakti and awe
Approach sacred places with inner cleanliness (nirmalatā) like the ‘niṣpaṅkā’ waters; cultivate ekāgratā at a ‘center’ (nyagrodha/axis) for japa-dhyāna
Co-presence of Viṣṇu-āyatana with Śiva (Candraśekhara) and Indra’s āśrama encodes a Purāṇic mandala of divine functions within one earth-body: preservation, transformation, and sovereignty harmonized in sacred geography
The mudless reservoir and lotus-pond suggest ritual purity (āpah) and blossoming of knowledge; the central nyagrodha (banyan) functions like an axis mundi/yūpa analogue anchoring the ‘kṣetra’
Non-dual sacrality of space: one Brahman/Īśvara appears as many devatās by upādhi; pilgrimage becomes a method to intuit unity-in-diversity
Varāha Purāṇa: adhyāya 80 catalog of mountain-interval kṣetras; mention of Viṣṇu-āyatana within the same cosmographic sweep
It exemplifies a Purāṇic mode of mapping sacred space through measured landscapes (yojanas), named mountains, ponds, trees, and āśramas, preserving a layered cultural memory of pilgrimage topography and its associated mythic custodians.
The verse names multiple toponyms (Śukla, Pāṇḍura, Sahasraśikhara, Kumuda, Śaṅkhakūṭa, Ṛṣabha, and Puruṣasthalī). These are best treated as Purāṇic sacred-geographic markers; secure modern identifications are uncertain without corroborating regional tīrtha lists and manuscript parallels.
Rather than a direct injunction, the passage advances an implicit stewardship ethic: sacred landscapes are described through water bodies, tree ecologies, and inhabited zones, encouraging careful attention to environmental features (ponds, fruit-bearing trees, bird habitats) as part of cultural heritage.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.