Adhyaya 45
MeruCosmic MountainGeography73 Shlokas

Adhyaya 45: Jaimini’s Cosmological Questions and the Opening of Markandeya’s Account of Primary Creation

प्राकृतसर्गप्रश्नोत्तर (Prākṛta-sarga Praśnottara)

Mount Meru

इस अध्याय में मुनि जैमिनि जगत की ‘प्राकृत सृष्टि’ के रहस्य, महत्-तत्त्व, अहंकार, इन्द्रियाँ, तन्मात्राएँ और पंचमहाभूतों की उत्पत्ति-क्रम के विषय में मार्कण्डेय ऋषि से प्रश्न करते हैं। मार्कण्डेय उनकी जिज्ञासा को धर्मयुक्त मानकर आदिसर्ग का क्रम बताने का आरम्भ करते हैं—अव्यक्त से महत्, महत् से अहंकार, फिर इन्द्रिय-समूह और तन्मात्राएँ, और अंत में भूतों की रचना। वे गुणों की प्रवृत्ति, कारण-कार्य संबंध तथा सृष्टि-प्रलय के चक्र का संकेत देकर आगे के विस्तृत वर्णन का द्वार खोलते हैं।

Divine Beings

ब्रह्मा (Brahmā / Hiraṇyagarbha / Pitāmaha)विष्णु (Viṣṇu, as sthiti-svarūpa)रुद्र (Rudra, as pralaya-kartā)सप्तर्षयः (Saptarṣis, receivers of Veda)दक्ष (Dakṣa)भृगु (Bhṛgu)च्यवन (Cyavana)

Celestial Realms

भूर्लोक (Bhūrloka)स्वर्लोक (Svarga/Svarloka)पाताल (Pātāla)लोकालोक (Lokāloka, boundary region)

Key Content Points

Jaimini’s expanded inquiry: creation and dissolution of the universe, manvantara chronology, vaṃśa lineages, kalpa structure, and cosmic geography (lokas, oceans, mountains, planets).Frame-within-frame confirmation: the birds promise to answer by repeating Markandeya’s earlier teaching to Krauṣṭuki, preserving the text’s nested transmission chain.Prākṛta-sarga outline: avyakta/pradhāna → mahat → threefold ahaṅkāra (vaikārika/taijasa/bhūtādi) → tanmātras → mahābhūtas, with guṇa-composition and mutual interpenetration.Cosmic egg (brahmāṇḍa) formation and coverings: the combined principles generate the aṇḍa, which grows like a water-bubble and is wrapped by successive prakṛtic sheaths.Kṣetra–kṣetrajña distinction: prakṛti as ‘field’ (kṣetra) and Brahmā as ‘knower’ (kṣetrajña), marking the metaphysical basis for subsequent narrative history.

Focus Keywords

Markandeya Purana Adhyaya 45Prakrita Sarga Markandeya PuranaJaimini questions creation and dissolutionSankhya cosmology in the Puranastanmatra mahabhuta evolutionBrahmanda cosmic egg coveringsksetra ksetrajna Markandeya PuranaManvantara and Kalpa overview questions

Shlokas in Adhyaya 45

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे जडोपाख्यानं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः । जैमिनिरुवाच सम्यगेतनमाख्यातं भवद्भिर्द्विजसत्तमाः । प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् ॥

इस प्रकार श्री मार्कण्डेयपुराण में पिता-पुत्र संवाद के अंतर्गत ‘जड-प्रसंग’ नामक चवालीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ। जैमिनि बोले—हे द्विजश्रेष्ठ, आपने मुझे यह सम्यक् रूप से समझाया। वैदिक कर्म दो प्रकार का है—प्रवृत्ति-मार्ग और निवृत्ति-मार्ग।

Verse 2

अहो पितृप्रसादेन भवतां ज्ञानमीदृशम् । येन तिर्यक्त्वमप्येतत् प्राप्य मोहस्तिरस्कृतः ॥

अहो! पिता की कृपा से तुम्हें ऐसी विद्या प्राप्त हुई है, जिससे पशु-भाव को प्राप्त होकर भी मोह का त्याग हो गया।

Verse 3

धन्या भवन्तः संसिद्ध्यै प्रागवस्थास्थितं यतः । भवतां विषयोद्भूतैर्न मोहैश्चाल्यते मनः ॥

तुम धन्य हो, क्योंकि तुम पहले से ही सिद्धि के लिए सज्जित थे; विषयों से उत्पन्न होने वाले मोह तुम्हारे मन को विचलित नहीं करते।

Verse 4

दिष्ट्या भगवता तेन मार्कण्डेयेन धीमता । भवन्तो वै समाख्याताः सर्वसन्देहहृत्तमाः ॥

सौभाग्य से उस धन्य और बुद्धिमान मार्कण्डेय ने तुम्हें भली-भाँति उपदेश दिया है; वह समस्त संदेह और अंधकार का नाश करने वाला है।

Verse 5

संसारेऽस्मिन् मनुष्याणां भ्रमतामतिसङ्कटे । भवद्विधैः समं सङ्गो जायते नातपस्विनाम् ॥

इस भयावह संसार में, जहाँ मनुष्य भटकते रहते हैं, जो स्वयं तपस्वी नहीं हैं उन्हें आप जैसे ऋषि-मुनियों का सत्संग सहजता से प्राप्त नहीं होता।

Verse 6

यद्यहं सङ्गमासाद्य भवदिभर्ज्ञानदृष्टिभिः । न स्यां कृतार्थस्तन्नूनं न मेऽन्यत्र कृतार्थता ॥

यदि ज्ञान-निष्ठ दृष्टि वाले आपके सत्संग को पाकर भी मैं तृप्त न होऊँ, तो निश्चय ही मेरे लिए कहीं और तृप्ति का कोई स्थान नहीं रहेगा।

Verse 7

प्रवृत्ते च निवृत्ते च भवतां ज्ञानकर्मणि । मतिमस्तमलां मन्ये यथा नान्यस्य कस्यचित् ॥

प्रवृत्ति और निवृत्ति—दोनों में, आपके ज्ञान और कर्म में, मैं आपकी बुद्धि को निर्मल मानता हूँ; किसी और की बुद्धि वैसी नहीं है।

Verse 8

यदि त्वनुग्रहवती मयी बुद्धिर्द्विजोत्तमाः । भवतां तत्समाख्यातुमर्हतेदमशेषतः ॥

हे द्विजश्रेष्ठ! यदि आप मुझ पर प्रसन्न हैं, तो आपको यह सब मुझे पूर्ण रूप से, बिना कुछ छोड़े, समझाना चाहिए।

Verse 9

कथमेतत्समुद्भूतं जगत् स्थावरजङ्गमम् । कथञ्च प्रलयङ्काले पुनर्यास्यति सत्तमाः ॥

यह चर-अचर जगत कैसे उत्पन्न हुआ? और प्रलय के समय यह फिर किस प्रकार लय को प्राप्त होगा, हे धर्मश्रेष्ठ?

Verse 10

कथञ्च वंशाः देवर्षि-पितृभूतादिसम्भवाः । मन्वन्तराणि च कथं वंशानुचरितञ्च यत् ॥

देवों, ऋषियों, पितरों, भूतों तथा अन्य स्रोतों से उत्पन्न वंश-परम्पराएँ कैसे प्रकट हुईं? मन्वन्तरों का वर्णन किस प्रकार होगा, और उन वंशों के अनुगामी इतिहास-प्रसंग कौन-से हैं?

Verse 11

यावत्यः सृष्टयश्चैव यावन्तः प्रलयास्तथा । यथा कल्पविभागश्च या च मन्वन्तरस्थितिḥ ॥

सृष्टियाँ कितनी हैं और प्रलय भी कितने; कल्पों के विभाग कैसे हैं; तथा मन्वन्तर की अवधि और संरचना क्या है—यह मुझे बताइए।

Verse 12

यथा च क्षितिसंस्थानं यत् प्रमाणञ्च वै भुवः । यथास्थिति समुद्राद्रि-निम्नगाः काननानि च ॥

पृथ्वी की रचना कैसी है और उसका प्रमाण (परिमाण) क्या है; तथा समुद्र, पर्वत, नदियाँ और वन किस प्रकार व्यवस्थित हैं—यह बताइए।

Verse 13

भूर्लोकादिस्वर्लोकानां गणः पातालसंश्रयः । गतिस्तथार्कसोमादि-ग्रहर्क्षज्योतिषामपि ॥

भूर्लोक से लेकर स्वर्गलोक तक लोक-व्यवस्था, तथा पाताल में स्थित अधोलोक; और सूर्य, चन्द्र, ग्रह, नक्षत्र तथा अन्य तेजस्वी पिण्डों की गतियाँ—इनका वर्णन कीजिए।

Verse 14

श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वमेतदाहूतसम्प्लवम् । उपसंहृते च यच्छेषं जगत्यस्मिन् भविष्यति ॥

मैं यह सब सुनना चाहता हूँ—आहूत/आकस्मिक प्रलय के विषय में भी; और जब जगत् का संहार हो जाता है, तब इस ब्रह्माण्ड में क्या शेष रह जाता है?

Verse 15

पक्षिण ऊचुः प्रश्नभारोऽयमतुलो यस्त्वया मुनिसत्तम । पृष्टस्तं ते प्रवक्ष्यामस्तत् शृणुष्वेह जैमिने ॥

पक्षियों ने कहा—हे मुनिश्रेष्ठ, आपने जो प्रश्न किया है उसका भार अतुलनीय है। हम आपको उसका विवेचन करेंगे; हे जैमिनि, यहाँ सुनिए।

Verse 16

मार्कण्डेयेन कथितं पुरा क्रौष्टुकये यथा । द्विजपुत्राय शान्ताय व्रतस्त्राताय धीमते ॥

जैसा कि पूर्वकाल में मार्कण्डेय ने क्रौष्टुकि से कहा था—उस शांत ब्राह्मण-पुत्र, व्रतों के रक्षक, बुद्धिमान से।

Verse 17

मार्कण्डेयं महात्मानमुपासीनं द्विजोत्तमैः । क्रौष्टुकिः परिपप्रच्छ यदेतत् पृष्टवान् प्रभो ॥

क्रौष्टुकि ने महात्मा मार्कण्डेय से—जो श्रेष्ठ ब्राह्मणों द्वारा सेवित थे—उसी विषय में प्रश्न किया, हे प्रभो, जिसे (उसने) पूछा था।

Verse 18

तस्य चाकथयत् प्रीत्या यन्मुनिर्भृगुनन्दनः । तत्ते प्रकथयिष्यामः शृणु त्वं द्विजसत्तम ॥

और उस मुनि—भृगुवंश के हर्ष—ने स्नेहपूर्वक जो उसे कहा था, वही हम अब आपको बताएँगे। हे द्विजश्रेष्ठ, सुनिए।

Verse 19

प्रणिपत्य जगन्नाथं पद्मयोनिं पितामहम् । जगद्योनिं स्थितं सृष्टौ स्थितौ विष्णुस्वरूपिणम् । प्रलये चान्तकर्तारं रौद्रं रुद्रस्वरूपिणम् ॥

विश्व के ईश्वर—कमल-योनि पितामह, जगत्-गर्भ—को प्रणाम करके; जो सृष्टि में ब्रह्मा रूप से स्थित हैं, पालन में विष्णु रूप हैं, और प्रलय में रुद्र रूप धारण कर घोर अंत करने वाले हैं।

Verse 20

मार्कण्डेय उवाच उत्पन्नमात्रस्य पुरा ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । पुराणमेतद्वेदाश्च मुखेभ्योऽनुविनिः सृताः ॥

मार्कण्डेय ने कहा—प्राचीन काल में, जब अव्यक्त-जन्मा ब्रह्मा अभी-अभी प्रकट हुए थे, तब उनके मुखों से यह पुराण और वेद प्रवाहित हुए।

Verse 21

पुराणसंहिताश्चक्रुर्बहुलाः परमर्षयः । वेदानां प्रविभागश्च कृतस्तैस्तु सहस्रशः ॥

परम ऋषियों ने अनेक पुराण-संग्रहों की रचना की, और उन्होंने वेदों के भी विभाजन किए—सचमुच हजारों प्रकार से।

Verse 22

धर्मज्ञानञ्च वैराग्यमैश्वर्यञ्च महात्मनः । तस्योपदेशेन विना न हि सिद्धं चतुष्टयम् ॥

धर्म, ज्ञान, वैराग्य और यथार्थ ऐश्वर्य—उस महात्मा के उपदेश के बिना यह चतुर्विध सिद्धि प्राप्त नहीं होती।

Verse 23

वेदान् सप्तर्षयस्तस्माज्जगृहुस्तस्य मानसाः । पुराणं जगृहुश्चाद्या मुनयस्तस्य मानसाः ॥

उसी से सप्तर्षियों ने वेदों को मनोज (मानस-पुत्र) रूप में प्राप्त किया; और आद्य ऋषियों ने भी उसी प्रकार पुराण को मनोज रूप में पाया।

Verse 24

भृगोः सकाशाच्च्यवनस्तेनोक्तञ्च द्विजन्मनाम् । ऋषिभिश्चापि दक्षाय प्रोक्तमेतन्महात्मभिः ॥

च्यवन ने भृगु से इसे सीखा और द्विजों को उपदेश दिया; और महात्मा ऋषियों ने यही (विद्या) दक्ष को भी सिखाई।

Verse 25

दक्षेण चापि कथितमिदमासीत्तदा मम । तत्तुभ्यं कथयाम्यद्य कलिकल्मषनाशनम् ॥

यह भी मुझे पहले दक्ष ने कहा था। वही उपदेश—कलियुग के मल को नष्ट करने वाला—अब मैं तुम्हें सुनाता हूँ।

Verse 26

सर्वमेतन्महाभाग ! श्रूयतां मे समाधिना । यथाश्रुतं मया पूर्वं दक्षस्य गदतो मुने ॥

हे सौभाग्यवान, एकाग्र चित्त से यह सब मुझसे सुनो; जैसे मैंने पहले दक्ष के मुख से सुना था, हे मुनि।

Verse 27

प्रणिपत्य जगद्योनिमजमव्ययमाश्रयम् । चराचरस्य जगतो धातारं परमं पदम् ॥

जगत् की योनि/मूल—अजन्मा, अविनाशी, शरण—और चराचर जगत् के पोषक, परम पद को प्रणाम करके,

Verse 28

ब्रह्माणमादिपुरुषमुत्पत्तिस्थितिसंयमे । यत्कारणमनौपम्यं यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥

मैं आदिपुरुष ब्रह्मा को प्रणाम करता हूँ—जिसकी कारण-शक्ति सृष्टि, स्थिति और प्रलय में प्रवृत्त होती है—जो अद्वितीय है और जिसमें सब प्रतिष्ठित है।

Verse 29

तस्मै हिरण्यगर्भाय लोकतन्त्राय धीमते । प्रणम्य सम्यग्वक्ष्यामि भूतवर्गमनुत्तमम् ॥

उस हिरण्यगर्भ को भलीभाँति प्रणाम करके—जो बुद्धिमान और लोक-धर्म का नियन्ता है—अब मैं प्राणियों/तत्त्वों के अनुपम वर्गों का यथावत् वर्णन करूँगा।

Verse 30

महताद्यं विशेषान्तं सवैरूप्यं सलक्षणम् । प्रमाणैः पञ्चभिर्गम्यं स्रोतॊभिः षड्भिरन्वितम् ॥

यह सिद्धान्त महत् से लेकर विशेषों तक की परम्परा का वर्णन करता है, उनके भेदों और लक्षणों सहित; यह पाँच प्रमाणों से जाना जाता है और छह स्रोतों (स्रोतस्) से सम्बद्ध है।

Verse 31

पुरुषाधिष्ठितं नित्यमनित्यमिव च स्थितम् । तच्छ्रूयतां महाभाग ! परमॆण समाधिना ॥

यद्यपि यह नित्य है और पुरुष के अधीन/अधिष्ठित है, तथापि यह अनित्य के समान प्रतीत होता है। हे आर्य, परम एकाग्रता से इसे सुनो।

Verse 32

प्रधानं कारणं यत्तदव्यक्ताख्यं महर्षयः । यदाहुः प्रकृतिं सूक्ष्मां नित्यां सदसदात्मिकाम् ॥

वह कारण-तत्त्व जिसे ‘प्रधान’ कहा जाता है, जो ‘अव्यक्त’ नाम से भी प्रसिद्ध है, जिसे महर्षि ‘प्रकृति’ कहते हैं—वह सूक्ष्म, नित्य, और सत्-असत् दोनों के स्वभाव वाला है।

Verse 33

ध्रुवमक्षय्यमजरममेयं नान्यसंश्रयम् । गन्धरूपरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् ॥

वह स्थिर, अजर, अविनाशी, अगणनीय, और किसी अन्य पर आश्रित नहीं है; वह गन्ध, रूप और रस से रहित है तथा शब्द और स्पर्श से भी मुक्त है।

Verse 34

अनाद्यन्तं जगद्योनिं त्रिगुणप्रभवाप्ययम् । असाम्प्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥

वह अनादि-अनन्त, जगत् की योनि, त्रिगुणों की उत्पत्ति और लय का आधार है; उस समय वह प्रत्यक्षतः ज्ञेय नहीं था, और वह ब्रह्मा से भी पूर्व विद्यमान था।

Verse 35

प्रलयस्यानु तेनेदं व्याप्तमासीदशेषतः । गुणसाम्यात्ततस्तस्मात् क्षेत्रज्ञाधिष्ठितान्मुने ॥

प्रलय के बाद यह समस्त जगत् उस अव्यक्त तत्त्व से सर्वथा व्याप्त हो गया। फिर, हे मुनि, क्षेत्रज्ञ (क्षेत्र के ज्ञाता) की अध्यक्ष उपस्थिति में गुणों की सम्यवस्था से सृष्टि का प्रवर्तन होता है।

Verse 36

गुणभावात् सृज्यमानात् सर्गकाले ततः पुनः । प्रधानं तत्त्वमुद्भूतं महान्तं तत् समावृणोत् ॥

फिर सृष्टि-काल में, जब गुण अपने-अपने भाव प्रकट करने लगते हैं, तब ‘प्रधान’ नामक तत्त्व उत्पन्न होता है; और वही (प्रधान) ‘महत्’ तत्त्व को आच्छादित कर लेता है।

Verse 37

यथा बीजं त्वचा तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् । सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधोदितः ॥

जैसे बीज अपने छिलके से ढका रहता है, वैसे ही महत् तत्त्व अव्यक्त से आच्छादित है। और वह (महत्) तीन प्रकार का कहा गया है—सात्त्विक, राजस और तामस।

Verse 38

ततस्तस्मादहङ्कारस्त्रिविधो वै व्यजायत । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्च सतामसः ॥

उसी से त्रिविध अहंकार उत्पन्न होता है—वैकारिक, तैजस और भूतादि, जो स्वभाव से तामस है।

Verse 39

महताचावृतः सोऽपि यथाव्यरक्तेन वै महान् । भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकन्ततः ॥

वह अहंकार भी महत् से आच्छादित रहता है, जैसे महत् अव्यक्त से आच्छादित है। फिर भूतादि (तामस अहंकार) परिवर्तन होकर शब्द-तन्मात्रा को उत्पन्न करता है।

Verse 40

ससर्ज शब्दतन्मात्रादाकाशं शब्दलक्षणम् । आकाशं शब्दमात्रन्तु भूतादिश्चावृणोत्ततः ॥

शब्द-तन्मात्र के सूक्ष्म सार से उसने आकाश की सृष्टि की, जिसका लक्षण शब्द है। फिर केवल शब्द-गुण वाले उस आकाश को भूतादि ने चारों ओर से आवृत कर लिया।

Verse 41

स्पर्शतन्मात्रमेवेह जायते नात्र संशयः । बलवान् जायते वायुस् तस्य स्पर्शगुणो मतः ॥

यहाँ स्पर्श-तन्मात्र का सूक्ष्म तत्त्व उत्पन्न होता है—इसमें संदेह नहीं। फिर महान् वायु प्रकट होता है, जिसका गुण स्पर्श माना गया है।

Verse 42

वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह । ज्योतिरुत्पद्यते वायोस् तद्रूपगुणमुच्यते ॥

वायु ने भी विकार को प्राप्त होकर रूप-तन्मात्र का सूक्ष्म तत्त्व उत्पन्न किया। वायु से ज्योति (अग्नि/प्रकाश) प्रकट होती है; उसका गुण रूप कहा गया है।

Verse 43

स्पर्शमात्रस्तु वै वायूरूपमात्रं समावृणोत् । ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह ॥

केवल स्पर्श-गुण वाला वायु रूप द्वारा चारों ओर से आवृत हो गया। और ज्योति ने भी विकार को प्राप्त होकर रस-तन्मात्र का सूक्ष्म तत्त्व उत्पन्न किया।

Verse 44

सम्भवन्ति ततो ह्यापश्चासन् वै ता रसात्मिकाः । रसमात्रन्तु ता ह्यापो रूपमात्रं समावृणोत् ॥

उसी से जल (आपः) उत्पन्न होते हैं, जो रस-स्वभाव वाले हैं। और वे जल भी, रस-गुण वाले होकर, रूप को चारों ओर से आवृत कर लेते हैं।

Verse 45

आपश्चापि विकुर्वत्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे । सङ्घातो जायते तस्मात्तस्य गन्धो गुणो मतः ॥

जल भी विकार को प्राप्त होकर गन्ध-तन्मात्रा को उत्पन्न करता है। उससे स्थूल तत्त्व का संघात प्रकट होता है; इसलिए गन्ध को उसका गुण माना गया है।

Verse 46

तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रं तेन तन्मात्रता स्मृता । अविशेषवाचकत्वादविशेषास्ततः च ते ॥

प्रत्येक तत्त्व में उसका अनुरूप सूक्ष्म तत्त्व विद्यमान है; इसलिए उसे ‘तन्मात्रत्व’ कहा गया है। और क्योंकि वे अविशेष (अव्यक्त) को प्रकट करते हैं, इसलिए वे तन्मात्राएँ ‘अविशेष’ कहलाती हैं।

Verse 47

न शान्ता नापि घोरास्ते न मूढाश्चाविशेषतः । भूततन्मात्रसर्गोऽयमहङ्कारात्तु तामसात् ॥

वे न शान्त हैं, न घोर, न मोहयुक्त—क्योंकि स्वभाव से अविशेष हैं। स्थूल भूतों की तन्मात्रा-सृष्टि अहंकार के तामस पक्ष से प्रवृत्त होती है।

Verse 48

वैकारिकादहङ्कारात् सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकात् । वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत् सम्प्रवर्तते ॥

सत्त्व-प्रधान, अतः सात्त्विक, वैकारिक अहंकार से वैकारिक सृष्टि प्रवृत्त होती है, और वह एक साथ (समूह रूप में) प्रकट होती है।

Verse 49

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च । तैजसानिन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश ॥

पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ और पाँच कर्मेन्द्रियाँ हैं। इन्द्रियाँ तैजस कही गई हैं, और उनके अधिष्ठाता देवता वैकारिक (सात्त्विक) प्रवाह से उत्पन्न—इस प्रकार कुल दस।

Verse 50

एकादशं मनस्तत्र देवा वैकारिका: स्मृता: । श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ॥

वहाँ मन ग्यारहवाँ कहा गया है; उसके अधिष्ठाता देवता ‘वैकारिक’ स्मरण किए जाते हैं। ज्ञानेंद्रियाँ—कान, त्वचा, दोनों आँखें, जीभ और पाँचवाँ नाक हैं।

Verse 51

शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि वक्ष्यते । पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाक् पञ्चमी भवेत् ॥

वे शब्द आदि विषयों की प्राप्ति के लिए बुद्धि से संबद्ध कहे गए हैं। कर्मेंद्रियाँ—दो पैर, गुदा, जननेंद्रिय, दो हाथ और पाँचवीं वाणी हैं।

Verse 52

गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वाक्यं च कर्म तत् । आकाशं शब्दमात्रन्तु स्पर्शमात्रं समाविशत् ॥

गमन, मलोत्सर्ग, रति/सुख, शिल्प (हस्तकर्म) और वाणी—ये उनके कर्म हैं। तब केवल शब्द-स्वरूप आकाश में केवल स्पर्श-तन्मात्रा प्रविष्ट हुई।

Verse 53

द्विगुणो जायते वायुः तस्य स्पर्शो गुणो मतः । रूपन्तथैवाविशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ ॥

वायु दो गुणों वाला उत्पन्न होता है; उसका गुण स्पर्श माना गया है। फिर रूप भी प्रविष्ट हुआ, जिससे उसमें शब्द और स्पर्श—दोनों गुण हो गए।

Verse 54

द्विगुणस्तु ततश्चाग्निः स शब्दस्पर्शरूपवान् । शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रस मात्रं समाविशत् ॥

तब अग्नि शब्द, स्पर्श और रूप—इन गुणों से युक्त होकर उत्पन्न होती है। और शब्द, स्पर्श तथा रूप—ये सब केवल रस-तन्मात्रा में प्रविष्ट हुए।

Verse 55

तस्माच्चतुर्गुणा ह्यापो विज्ञेयास्ता रसात्मिकाः । शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्धं समाविशत् ॥

इसलिए जल को चार गुणों वाला समझना चाहिए, जिसका स्वभाव रस है। शब्द, स्पर्श, रूप और रस क्रमशः गन्ध में प्रविष्ट होकर उसके कारण बने।

Verse 56

संहता गन्धमात्रेण आवृण्वंस्ते महीमिमाम् । तस्मात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु दृश्यते ॥

गन्ध मात्र से संघटित होकर वे इस पृथ्वी को ढकने लगे। इसलिए पृथ्वी पाँच गुणों वाली है और भूतों में स्थूल (सबसे ठोस) मानी जाती है।

Verse 57

शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः । परस्परानुप्रवेशाद्धारयन्ति परस्परम् ॥

इसलिए वे विशेष तत्त्व शान्त, घोर और मोहात्मक कहे गए हैं। परस्पर में प्रवेश करके वे एक-दूसरे को धारण करते हैं।

Verse 58

भूमेरन्तस्त्विदं सर्वं लोकालोकं घनावृतम् । विशेषाश्चेन्द्रियग्राह्या नियतत्वाच्च ते स्मृताः ॥

पृथ्वी के भीतर ही यह सब—लोकालोक—घने पिण्ड से आच्छादित है। और विशेष तत्त्व इन्द्रियों से ग्राह्य माने जाते हैं, क्योंकि उनका स्वरूप निश्चित है।

Verse 59

गुणं पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरॊत्तरम् । नानावीऱ्याः पृथग्भूताḥ सप्तैते संहतिं विना ॥

प्रत्येक अगला तत्त्व, पूर्ववर्ती के गुण को प्राप्त करता है। ये सातों, विविध शक्तियों वाले और पृथक् स्थित, परस्पर असंयुक्त होने से सृष्टि के लिए अक्षम थे।

Verse 60

नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः । समेत्यान्योन्यसंयोगमन्योन्याश्रयिणश्च ते ॥

जब तक वे पूर्णतः एकत्र न हुए, तब तक वे प्राणियों की सृष्टि नहीं कर सके। एकत्र होकर वे परस्पर संयोग में प्रविष्ट हुए, एक-दूसरे पर आश्रित होकर।

Verse 61

एकसङ्घातचिह्नाश्च संप्राप्यैक्यमशेषतः । पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च ॥

एक ही समष्टि का चिह्न धारण करके, पूर्णतः एकत्व को प्राप्त होकर, और पुरुष के अधिष्ठान तथा अव्यक्त की अनुग्रह-समर्थन से,

Verse 62

महदाद्या विशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते । जलबुद्बुदवत्तत्र क्रमाद्वै वृद्धिमागतम् ॥

महत् से आरम्भ होकर विशेष (तन्मात्रा/भूतविशेष) तक के तत्त्वों ने ब्रह्माण्ड-अण्ड की उत्पत्ति की। वह वहाँ जल पर बुलबुले की भाँति धीरे-धीरे बढ़ा।

Verse 63

भूतेभ्यो 'ण्डं महाबुद्धे ! वृहत्तदुदकेशयम् । प्राकृते 'ण्डे विवृद्धः सन् क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः ॥

हे महात्मन्! भूतों से वह अण्ड उत्पन्न हुआ—विशाल और जल पर स्थित। उस प्राकृत अण्ड के बढ़ जाने पर क्षेत्रज्ञ प्रकट हुआ, जो ब्रह्मा नाम से प्रसिद्ध है।

Verse 64

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता च भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥

वही प्रथम देहधारी था; उसे पुरुष कहा जाता है। और प्राणियों का आदिकर्ता ब्रह्मा आदि में ही उत्पन्न हुआ।

Verse 65

तेन सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् । मेरुस्तस्यानुसंभूतो जरायुश्चापि पर्वताः ॥

उस तत्त्व से यह समस्त त्रैलोक्य—चर और अचर सहित—व्याप्त हो गया। उसी ब्रह्माण्ड से मेरु उत्पन्न हुआ, और पर्वत मानो उसकी झिल्ली (जरायु) के समान थे।

Verse 66

समुदा गर्भसलिलं तस्याण्डस्य महात्मनः । तस्मिन्नण्डे जगत् सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥

समुद्र उस महान् ब्रह्माण्ड के गर्भजल थे। उसी अण्ड के भीतर देव, असुर और मनुष्यों सहित सम्पूर्ण जगत् स्थित था।

Verse 67

दीपाद्यद्रिसमुद्राश्च राज्योतिर्लोकसंग्रहः । जलानिलानलाकाशैस्ततो भूतादिना बहिः ॥

उसमें द्वीप आदि, पर्वत और समुद्र थे, तथा लोकों की व्यवस्था—उनके प्रकाशों और लोकधामों सहित—थी। उसके बाहर क्रमशः जल, वायु, अग्नि और आकाश के आवरण थे, और फिर आगे भूतादि से आरम्भ होने वाले तत्त्व।

Verse 68

वृतमण्डं दशगुणैरेकेकैकत्वेन तैः पुनः । महता तत्प्रमाणेन सहैवानेन वेष्टितः ॥

उन आवरणों से यह लोकमण्डल घिरा है; प्रत्येक आवरण पूर्ववर्ती से दस गुना होता जाता है। उस महान् परिमाण सहित यह सब निश्चय ही इसी प्रकार आवृत है।

Verse 69

महांस्तैः सहितः सर्वैरव्यक्तेन समावृतः । एभिरावरणैरण्डं सप्तभैः प्राकृतैर्वृतम् ॥

महत् तत्त्व उन सब (तत्त्वों) सहित अव्यक्त से आच्छादित है। इन सात प्राकृत आवरणों से यह ब्रह्माण्ड घिरा हुआ है।

Verse 70

अन्योन्यमावृत्य च ता अष्टौ प्रकृतयः स्थिताः । एषा सा प्रकृतिर्नित्या यदन्तः पुरुषश्च सः ॥

एक-दूसरे को आच्छादित करते हुए वे आठ प्रकृतियाँ स्थित रहती हैं। वही सनातन प्रकृति है; और जो भीतर स्थित है वही पुरुष है।

Verse 71

ब्रह्माख्यः कथितो यस्ते समासात् श्रूयतां पुनः । यथा मग्नो जले कश्चिदुन्मज्जन् जलसम्भवः ॥

जिसे ‘ब्रह्मा’ कहा जाता है, वह तुम्हें मैंने संक्षेप में बताया। अब उसे फिर (विस्तार से) सुनो। जैसे जल में डूबा हुआ कोई व्यक्ति ऊपर उठता है, मानो जल से जन्मा हो—

Verse 72

जलञ्च क्षिपति ब्रह्मा स तथा प्रकृतिर्विभु । अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥

जैसे ब्रह्मा जल को त्याग देता है, वैसे ही महती प्रकृति भी उसे बाहर प्रक्षिप्त करती है। अव्यक्त को ‘क्षेत्र’ कहा गया है; और ब्रह्मा ‘क्षेत्रज्ञ’ कहलाता है।

Verse 73

एतत्समस्तं जानीयात् क्षेत्रक्षेत्रज्ञलक्षणम् । इत्येष प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः । अबुद्धिपूर्वः प्रथमः प्रादुर्भूतस्तडिद्यथा ॥

यह सब क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ का लक्षण समझना चाहिए। इस प्रकार यह प्राकृत सृष्टि क्षेत्रज्ञ के अधिष्ठान में है; यह प्रथम है, बुद्धि के प्रादुर्भाव से पूर्व उत्पन्न—विद्युत् के समान सहसा प्रकट हुई।

Frequently Asked Questions

The chapter pivots from ethics of pravṛtti/nivṛtti to metaphysical causation: how prakṛti (avyakta/pradhāna) evolves into mahat, ahaṅkāra, tanmātras, and the mahābhūtas, and how these return at pralaya; it also introduces the kṣetra–kṣetrajña distinction as the interpretive key.

Rather than listing specific Manus, it establishes the prerequisite cosmological framework—kalpa divisions, pralaya logic, and the ontological emergence of the world-system—upon which later manvantara sequences and dynastic (vaṃśa) histories can be coherently narrated.

This Adhyaya is not part of the Devi Mahatmyam (which occurs later). Its relevance is preparatory: it supplies the cosmological and soteriological vocabulary (guṇas, prakṛti, kṣetrajña, sarga/pralaya) that later Purāṇic theology—including Śākta sections—often presupposes when framing divine agency within creation and dissolution.