Adhyaya 19
Upodghata PadaAdhyaya 1995 Verses

Adhyaya 19

ललितापरमेश्वरी-सेनाजय-यात्रा (Lalitā Parameśvarī’s Army-March for Victory)

इस अध्याय में ललितोपाख्यान के संवाद में अगस्त्य, हयग्रीव से पूछते हैं कि चक्रराज के तेजस्वी रथ (रथेन्द्र) के विभिन्न “पर्वों” पर कौन-कौन सी प्रकट देवियाँ स्थित हैं। हयग्रीव क्रमबद्ध वर्णन आरम्भ करते हैं—पहले सिद्धि-देवियाँ, अर्थात योगसिद्धियों का साकार रूप (अणिमा, महिमा, लघिमा, गरिमा, ईशिता, वशिता, प्राप्ति, प्राकाम्य आदि), जिनका वर्ण जपा-पुष्प समान, बहुभुज रूप और कपाल, त्रिशूल, चिन्तामणि आदि चिह्न/आयुध बताए गए हैं। फिर रथ के अग्रभाग में ब्रह्माद्या अष्टशक्तियाँ—ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, माहेन्द्री, चामुण्डा और महालक्ष्मी—अपने-अपने देवतासदृश रूप-आयुध सहित, ध्यान-रूपों के भेद के साथ प्रतिष्ठित हैं। इसके बाद मुद्रा-देवियों का वर्णन आता है—उनकी स्थिति, हस्त-मुद्राएँ, रंग और शस्त्र (ढाल-तलवार आदि) तथा नाम जैसे सर्वसंक्षोभिणी, सर्वविद्राविणी, सर्वाकर्षिणी, सर्ववशङ्करी, सर्वोन्मादिनी, सर्वमहाङ्कुशा, सर्वखेचरी, सर्वबीजा, सर्वयोनि, सर्वत्रिशण्डिका—ये सब प्रकट शक्तियाँ हैं। अध्याय का क्रम ललिता की विजय-यात्रा को युद्ध मात्र नहीं, बल्कि सिद्धि, मातृशक्ति और मुद्राशक्ति की यन्त्रात्मक व्यवस्था के रूप में रथ के पर्वों पर विन्यस्त कर दिखाता है।

Shlokas

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ललितापरमेश्वरीसेनाजय यात्रा नामाष्टादशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच चक्रराजरथेन्द्रस्य याःपर्वणि समाश्रिताः / देवता प्रकटाभिख्यास्तासामाख्यां निवेदय

इस प्रकार श्रीब्रह्माण्डमहापुराण के उत्तरभाग में, हयग्रीव–अगस्त्य संवाद के ललितोपाख्यान में ‘ललितापरमेश्वरी की सेना की विजय-यात्रा’ नामक अठारहवाँ अध्याय। अगस्त्य बोले—चक्रराज रथेन्द्र के जिस पर्व पर जो प्रकट-प्रसिद्ध देवताएँ स्थित हैं, उनके नाम मुझे बताइए।

Verse 2

संख्याश्च तासामखिला वर्णभेदांश्च शोभनान् / आयुधानि च दिव्यानि कथयस्व हयानन

हे हयानन! उन सबकी संख्या, उनके सुन्दर वर्ण-भेद तथा उनके दिव्य आयुध भी आप बताइए।

Verse 3

हयग्रीव उवाच नवमं पर्व दीप्तस्य रथस्य समुपस्थिताः / तश प्रोक्ता सिद्धिदेव्यस्तासां नामानि मच्छृणु

हयग्रीव बोले—दीप्तिमान् रथ के नवम पर्व पर जो उपस्थित हैं, वे ‘सिद्धि’ देवियाँ कही गई हैं; उनके नाम मुझसे सुनो।

Verse 4

अणिमा महिमाचैव लघिमा गरिमा तथा / ईशिता वशिता चैव प्राप्तिः सिद्धिश्च सप्तमी

अणिमा, महिमा, लघिमा, गरिमा; तथा ईशिता, वशिता, प्राप्ति और सातवीं ‘सिद्धि’।

Verse 5

प्राकाम्यमुक्तिसिद्धिश्च सर्वकामाभिधापरा / एतादेव्यश्चतुर्बाह्व्यो जपाकुसुमसंनिभाः

प्राकाम्य, मुक्ति और सिद्धि—ये सर्वकाम-प्रदायिनी देवियाँ हैं; वे चार भुजाओं वाली, जपा-पुष्प के समान दीप्तिमान हैं।

Verse 6

चिन्तामणिकपालं च त्रिशूलं सिद्धिकज्जलम् / दधाना दयया पूर्णा योगिभिश्च निषेविताः

वे चिन्तामणि-जटित कपाल, त्रिशूल और सिद्धि-प्रद कज्जल धारण करती हैं; करुणा से परिपूर्ण होकर योगियों द्वारा सेवित हैं।

Verse 7

तत्र पूर्वार्द्धभागे च ब्रह्माद्या अष्ट शक्तयः / ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्मवी तथा / वाराही चैव मांहेन्द्री चामुण्डा चैव सप्तमी

वहाँ पूर्वार्ध भाग में ब्रह्मा आदि की आठ शक्तियाँ हैं—ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, माहेन्द्री, चामुण्डा और सप्तमी।

Verse 8

महालक्ष्मीरष्टमी च द्विभुजाः शोणविग्रहाः / कपालमुत्पलं चैव बिभ्राणा रक्तवाससः

महालक्ष्मी और अष्टमी—ये द्विभुजा, लाल वर्ण की देह वाली हैं; कपाल और उत्पल धारण करती, रक्त वस्त्र पहने रहती हैं।

Verse 9

अथ वान्य प्रकारेण केचिद्ध्यानं पचक्षते / ब्रह्मादिसदृशाकारा ब्रह्मादिसदृशायुधाः

फिर कुछ लोग अन्य प्रकार से ध्यान का वर्णन करते हैं—उनका रूप ब्रह्मा आदि के समान और उनके आयुध भी ब्रह्मा आदि के समान हैं।

Verse 10

ब्रह्मादीनां परं चिह्नं धारयन्त्यः प्रकीर्तिताः / तासामूर्ध्वस्थानगतां मुद्रा देव्यो महत्तराः

वे देवियाँ ब्रह्मा आदि का परम चिह्न धारण करने वाली कही गई हैं। उन महत्तर देवियों की मुद्रा ऊर्ध्व-स्थान में स्थित मानी गई है।

Verse 11

मुद्राविरचनायुक्तैर्हस्तैः कमलकान्तिभिः / दाडिमीपुष्पसङ्काशाः पीतांबरमनोहराः

मुद्रा-रचना में निपुण, कमल-सी कान्ति वाले हाथों से युक्त वे देवियाँ दाड़िम के पुष्प-सी आभा वाली और पीताम्बर से मनोहर हैं।

Verse 12

चतुर्भुजा भुजद्वन्द्वधृतचर्मकृपाणकाः / मदरक्तविलोलाक्ष्यस्तासां नामानि मच्छृणु

वे चतुर्भुजा हैं; भुजाओं के युगल में चर्म और कृपाण धारण करती हैं। मद से रक्तिम, चंचल नेत्रों वाली उन देवियों के नाम मुझसे सुनो।

Verse 13

सर्वसंक्षोभिणी चैव सर्वविद्राविणी तथा / सर्वाकर्षणकृन्मुद्रा तथा सर्ववशङ्करी

एक ‘सर्वसंक्षोभिणी’ है और दूसरी ‘सर्वविद्राविणी’; एक ‘सर्वाकर्षणकृन्’ मुद्रा है तथा एक ‘सर्ववशङ्करी’।

Verse 14

सर्वोन्मादनमुद्रा च यष्टिः सर्वमहाङ्कुशा / सर्वखेचरिका मुद्रा सर्वबीजा तथापरा

‘सर्वोन्मादन’ मुद्रा, ‘यष्टि’ (दण्ड), ‘सर्वमहाङ्कुशा’; तथा ‘सर्वखेचरिका’ मुद्रा और ‘सर्वबीजा’ नाम की परा (श्रेष्ठ) भी है।

Verse 15

सर्वयोनिश्च नवमी तथा सर्वत्रिशण्डिका / सिद्धिब्राहयादिमुद्रास्ता एताः प्रकटशक्तयः

सर्वयोनि, नवमी तथा सर्वत्रिशण्डिका; और सिद्धि-ब्राह्मी आदि मुद्राएँ—ये सब प्रकट शक्तियाँ हैं।

Verse 16

भण्डासुरस्य संहारं कर्तुं रक्तरथे स्थिताः / या गुप्ताख्याः पूर्वमुक्तास्तासां नामानि मच्छृणु

भण्डासुर का संहार करने हेतु वे रक्तरथ पर आरूढ़ हुईं; जिन्हें पहले ‘गुप्त’ कहा गया, उनके नाम मुझसे सुनो।

Verse 17

कामाकर्षणिका चैव बुद्ध्याकर्षणिका कला / अहङ्काराकर्षिणी च शब्दाकर्षणिका कला

काम को आकर्षित करने वाली, बुद्धि को आकर्षित करने वाली कला; अहंकार को खींचने वाली और शब्द को आकर्षित करने वाली कला।

Verse 18

स्पर्शाकर्षणिका नित्या रूपाकर्षणिका कला / रसाकर्षणिका नित्या गन्धाकर्षणिका कला

स्पर्श को आकर्षित करने वाली नित्या, रूप को आकर्षित करने वाली कला; रस को आकर्षित करने वाली नित्या, गन्ध को आकर्षित करने वाली कला।

Verse 19

चित्ताकर्षणिका नित्या धैर्याकर्षणिका कला / स्मृत्या कर्षणिका नित्या नामाकर्णणिका कला

चित्त को आकर्षित करने वाली नित्या, धैर्य को आकर्षित करने वाली कला; स्मृति को आकर्षित करने वाली नित्या, और नाम को आकर्णित करने वाली कला।

Verse 20

बीजाकर्षणिका नित्या चात्मकर्षणिका कला / अमृताकर्षणी नित्या शरीराकर्षिणी कला

बीज को आकर्षित करने वाली नित्य कला, तथा आत्मा को खींचने वाली कला; अमृत को आकर्षित करने वाली नित्य शक्ति और शरीर को आकर्षित करने वाली कला है।

Verse 21

एताः षोडश शीतांशुकलारूपाश्च शक्तयः / अष्टमं पर्व सम्प्राप्ता गुप्ता नाम्ना प्रकीर्तिताः

ये सोलह शक्तियाँ शीतांशु (चन्द्र) की कलाओं के रूप में हैं; आठवें पर्व में पहुँचकर वे ‘गुप्ता’ नाम से प्रसिद्ध कही गईं।

Verse 22

विद्रुमद्रुमसङ्काशा मन्दस्मित मनोहराः / चतुर्भुजास्त्रिनेत्राश्च चन्द्रार्कमुकुजोज्ज्वलाः

वे विद्रुम-वृक्ष के समान दीप्तिमान, मंद मुस्कान से मनोहर; चार भुजाओं वाली, त्रिनेत्री, और चन्द्र-सूर्य के मुकुट से उज्ज्वल थीं।

Verse 23

चापबाणौ चर्मखड्गौ दधाना दिव्यकान्तयः / भण्डासुरवधार्थाय प्रवृत्ताः कुम्भसम्भव

वे दिव्य कान्ति से युक्त, धनुष-बाण तथा ढाल-खड्ग धारण किए; हे कुम्भसम्भव! भण्डासुर के वध हेतु प्रवृत्त हुईं।

Verse 24

सायन्तनज्वलद्दीपप्रख्यचक्ररथस्य तु / सप्तमे पर्वणि कृतावासा गुप्ततराभिधाः

सायंकाल के जलते दीप के समान दीप्त चक्र-रथ के; सातवें पर्व में निवास करने वाली वे ‘गुप्ततरा’ नाम से अभिहित हुईं।

Verse 25

अनङ्गमदनानङ्गमदनातुरया सह / अनङ्गलेखा चानङ्गवेगानङ्गाङ्कुशापि च

अनंगमदना अनंगमदनातुरा के साथ, तथा अनंगलेखा, अनंगवेगा और अनंगांकुशा भी थीं।

Verse 26

अनङ्गमालिग्यपरा एता देव्यो जपात्विषः / इक्षुचापं पुष्पशरान्पुष्पकन्दुकमुत्पलम्

ये जपाकुसुम-प्रभा देवियाँ अनंग को आलिंगन करने में तत्पर थीं; वे इक्षु-धनुष, पुष्प-बाण, पुष्प-कन्दुक और उत्पल धारण करती थीं।

Verse 27

बिभ्रत्यो ऽदभ्रविक्रान्तिशालिन्यो ललिताज्ञया / भण्डासुरमभिक्रुद्धाः प्रज्वलन्त्य इव स्थिताः

वे अपार पराक्रम से युक्त, ललिता की आज्ञा से शस्त्र धारण किए, भण्डासुर पर क्रुद्ध होकर मानो प्रज्वलित अग्नि-सी स्थित थीं।

Verse 28

अथ चक्ररथेन्द्रस्य षष्ठं पर्व समाश्रिताः / सर्वसंक्षोभिणीमुख्याः सम्प्रदायाख्यया युताः

तदनंतर वे चक्ररथ-इन्द्र के छठे पर्व में प्रविष्ट हुईं; ‘सर्वसंक्षोभिणी’ आदि प्रमुख शक्तियाँ ‘सम्प्रदाय’ नामक व्यवस्था से युक्त थीं।

Verse 29

वेणीकृतकचस्तोमाः सिंदूरतिलकोज्ज्वलाः / अतितीव्रस्वभावाश्च कालानलसमत्विषः

उनके केश-समूह वेणी में बँधे थे, सिन्दूर-तिलक से वे दीप्त थीं; उनका स्वभाव अत्यन्त तीव्र था और उनकी प्रभा प्रलय-अग्नि के समान थी।

Verse 30

वह्निबाणं वह्निचापं वह्निरूपमसिं तथा / वह्निचक्राख्याफलकं दधाना दीप्तविग्रहाः

वे अग्निबाण, अग्निधनुष, अग्निरूप तलवार तथा ‘अग्निचक्र’ नामक ढाल धारण किए हुए, तेजस्वी देह वाले थे।

Verse 31

असुरेन्द्रं प्रति क्रुद्धाः कामभस्मसमुद्भवाः / आज्ञाशक्तय एवैता ललिताया महौजसः

वे असुरेन्द्र के प्रति क्रुद्ध थे; कामदेव के भस्म से उत्पन्न ये ही महातेजस्विनी ललिता की आज्ञाशक्तियाँ हैं।

Verse 32

सर्वसंक्षोभिणी चैव सर्वविद्राविणी तथा / सर्वाकर्षणिका शक्तिः सर्वाह्लादिनिका तथा

एक शक्ति ‘सर्वसंक्षोभिणी’ है, दूसरी ‘सर्वविद्राविणी’; एक ‘सर्वाकर्षणिका’ शक्ति है और एक ‘सर्वाह्लादिनिका’।

Verse 33

सर्वसंमोहिनीशक्तिः सर्वस्तम्भनशक्तिका / सर्वजृंभणशक्तिश्च सर्वोन्मादनशक्तिका

एक ‘सर्वसंमोहिनी’ शक्ति है, एक ‘सर्वस्तम्भन’ शक्ति; एक ‘सर्वजृंभण’ शक्ति और एक ‘सर्वोन्मादन’ शक्ति है।

Verse 34

सर्वार्थसाधिका शक्तिः सर्वसम्पत्तिपूरणी / सर्वमन्त्रमयी शक्तिः सर्वद्वन्द्वक्षयङ्करी

एक शक्ति ‘सर्वार्थसाधिका’ है, जो समस्त सम्पत्तियों को पूर्ण करती है; एक ‘सर्वमन्त्रमयी’ शक्ति है, जो समस्त द्वन्द्वों का क्षय करने वाली है।

Verse 35

एवं तु सम्प्रदायानां नामानि कथितानि वै / अथ पञ्चमपर्वस्थाः कुलोत्तीर्णा इति स्मृताः

इस प्रकार परम्पराओं के नाम निश्चय ही कहे गए। फिर पाँचवें पर्व में स्थित वे ‘कुलोत्तीर्ण’ कहे जाते हैं।

Verse 36

ताश्च सप्तटिकसङ्काशाः परशुं पाशमेव च / गदां घण्टां मणिं चैव दधाना दीप्तविग्रहाः

वे सात टिकाओं के समान दीप्त थीं; और परशु, पाश, गदा, घण्टा तथा मणि धारण किए हुए, तेजस्वी स्वरूप वाली थीं।

Verse 37

देवद्विषमति क्रुद्धा भ्रुकुटीकुटिलाननाः / एतासामपि नामानि समाकर्मय कुम्भज

देवद्रोहियों पर क्रुद्ध, भौंहें टेढ़ी किए हुए मुख वाली—हे कुम्भज! इनका भी नामकरण क्रम से कीजिए।

Verse 38

सर्वसिद्धिप्रदा देवी सर्वसम्पत्प्रदा तथा / सर्वप्रियङ्करी देवी सर्वमङ्गलकारिणी

देवी समस्त सिद्धियाँ देने वाली, समस्त सम्पदा प्रदान करने वाली; सबको प्रिय करने वाली देवी, और सर्वमङ्गल करने वाली हैं।

Verse 39

सर्वकामप्रदा देवी सर्वदुःखविमोचिनी

देवी समस्त कामनाएँ देने वाली और समस्त दुःखों से मुक्त करने वाली हैं।

Verse 40

सर्वमृत्युप्रशमिनी सर्वविघ्ननिवारिणी / सर्वाङ्गसुन्दरी देवी सर्वसौभाग्यदायिनी

वह देवी समस्त मृत्यु-भयों को शांत करने वाली, सब विघ्नों को दूर करने वाली; सर्वांग-सुंदरी और समस्त सौभाग्य प्रदान करने वाली हैं।

Verse 41

दशैन्ताः कथिता देव्यो दयया पूरिताशयाः / चक्रे तुरीयपर्वस्था मुक्ताहारसमत्विषः

ये दस देवियाँ करुणा से परिपूर्ण हृदय वाली कही गई हैं; वे चक्र में तुरीय पर्व पर स्थित, मोतियों की माला-सी समान प्रभा वाली हैं।

Verse 42

निगर्भयोगिनीनाम्ना प्रथिता दश कीर्तिताः / सर्वज्ञा सर्वशक्तिश्च सर्वैश्वर्यप्रदा तथा

‘निगर्भयोगिनी’ नाम से प्रसिद्ध ये दस (देवियाँ) कीर्तित हैं; वे सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमती और समस्त ऐश्वर्य प्रदान करने वाली हैं।

Verse 43

सर्वज्ञानमयी देवी सर्वव्याधिविनाशिनी / सर्वाधारस्वरूपा च सर्वपापहरा तथा

वह देवी समस्त ज्ञान से परिपूर्ण, सभी व्याधियों का नाश करने वाली; समस्त का आधार-स्वरूप और समस्त पापों को हरने वाली हैं।

Verse 44

सर्वानन्दमयी देवी सर्वरक्षास्वरूपिणी / दशमी देवताज्ञेया सर्वेष्सितफलप्रदा

वह देवी सर्वानन्दमयी और सर्वरक्षा-स्वरूपिणी हैं; उन्हें दसवीं देवता जानना चाहिए, जो सब इच्छित फल प्रदान करती हैं।

Verse 45

एताश्चतुर्भुजा ज्ञेया वज्रं शक्तिं च तोमरम् / चक्रं चैवाभिबिभ्राणा भण्डासुरवधोद्यताः

ये देवियाँ चतुर्भुजा हैं; वे वज्र, शक्ति, तोमर और चक्र धारण किए हुए भण्डासुर के वध के लिए उद्यत हैं।

Verse 46

अथ चक्ररथेन्द्रस्य तृतीयं पर्वसंश्रिताः / रहस्ययोगिनीनाम्ना प्रख्याता वागधीश्वराः

फिर चक्ररथेन्द्र के तृतीय पर्व में स्थित वे ‘रहस्ययोगिनी’ नाम से प्रसिद्ध, वाणी की अधीश्वरी देवियाँ हैं।

Verse 47

रक्ताशोकप्रसूनाभाबाणकार्मुकपाणयः / कवचच्छन्नसर्वाङ्गयो वीणापुस्तकशोभिताः

वे रक्त अशोक-पुष्प के समान दीप्त हैं; हाथों में बाण और धनुष लिए हैं; कवच से समस्त अंग आच्छादित हैं और वीणा तथा पुस्तक से सुशोभित हैं।

Verse 48

वशिनी चैव कामेशी भोगिनी विमला तथा / अरुणाच जविन्याख्या सर्वेशी कौलिनी तथा

वशिनी, कामेशी, भोगिनी, विमला, अरुणा, ‘जविनी’ नाम से प्रसिद्ध, सर्वेशी और कौलिनी—ये हैं।

Verse 49

अष्टावेताः स्मृता देव्यो दैत्यसंहारहेतवः / अथ चक्ररथेन्द्रस्य द्वितीयं पर्वसंश्रिताः

ये आठ देवियाँ दैत्यों के संहार का कारण मानी गई हैं; फिर वे चक्ररथेन्द्र के द्वितीय पर्व में स्थित हैं।

Verse 50

चापबाणौ पानपात्रं मातुरुङ्गं कृपाणिकाम् / तिस्रस्त्रिपीठनिलया अष्टबाहुसमन्विताः

वे धनुष-बाण, पानपात्र, मातुलिंग (नींबू) और कृपाण धारण करती हैं; त्रिपीठ में निवास करने वाली वे तीनों देवियाँ आठ-आठ भुजाओं से युक्त हैं।

Verse 51

पलकं नागपाशं च घण्टां चैव महाध्वनिम् / विभ्राणा मदिरामत्ता अतिगुप्तरहस्यकाः

वे पलक, नागपाश और महाध्वनि वाली घंटा धारण करती हैं; मदिरा से उन्मत्त, वे अत्यन्त गुप्त रहस्यों की धारिणी हैं।

Verse 52

कामेशी चैव वज्रेशी भगमालिन्यथापरा / तिस्र एताः स्मृता देव्यो भण्डे कोपसमन्विताः

कामेशी, वज्रेशी और दूसरी भगमालिनी—ये तीन देवियाँ भण्डासुर के प्रति क्रोध से युक्त मानी गई हैं।

Verse 53

ललितासममाहात्म्या ललितासमतेजसः / एतास्तु नित्यं श्रीदेव्या अन्तरङ्गाः प्रकीर्तिताः

महिमा में ललिता के समान और तेज में भी ललिता तुल्य—ये सदा श्रीदेवी की अन्तरंग शक्तियाँ कही गई हैं।

Verse 54

अथानन्दमहापीठे रथमध्यमपर्वणि / परितो रचितावासाः प्रोक्ताः पञ्चदशाक्षराः

तदनन्तर आनन्द-महापीठ में, रथ के मध्य पर्व पर, चारों ओर निवास-स्थानों से युक्त पञ्चदशाक्षरी (मंत्र-शक्ति) कही गई है।

Verse 55

तिथिनित्याः कालरूपा विश्वं व्याप्यैव संस्थिताः / भण्डासुरादिदैत्येषु प्रक्षुब्धभ्रुकुटीतटाः

तिथि-नित्याएँ काल-स्वरूपा हैं; वे समस्त विश्व में व्याप्त होकर स्थित हैं। भण्डासुर आदि दैत्यों पर वे क्रुद्ध भृकुटि-तट से प्रचण्ड होकर प्रकट होती हैं।

Verse 56

देवीसमनिजाकारा देवीसमनिजायुधाः / जगतामुपकाराय वर्तमाना युगेयुगे

वे देवी के समान ही अपने रूप में, और देवी के समान ही अपने आयुधों में हैं; जगत के उपकार हेतु वे युग-युग में प्रवृत्त रहती हैं।

Verse 57

तासां नामानि मत्तस्त्वमवधारयकुम्भज / कामेशी भगमाला च नित्यक्लिन्ना तथैव च

हे कुम्भज! अब तुम मुझसे उनके नाम सुनो और धारण करो—कामेशी, भगमाला तथा नित्यक्लिन्ना।

Verse 58

भेरुण्डा वह्निवासिन्यो महावज्रेश्वरी तथा / दती च त्वरिता देवी नवमी कुलसुन्दरी

भेरुण्डा, वह्निवासिन्यः, महावज्रेश्वरी; तथा दती, त्वरिता देवी, नवमी और कुलसुन्दरी।

Verse 59

नित्या नीलपताका च विजया सर्वमङ्गला / ज्वालामालिनिकाचित्रे दश पञ्च च कीर्तिताः

नित्या, नीलपताका, विजया, सर्वमङ्गला, तथा ज्वालामालिनिका—इस प्रकार चित्रे में दस और पाँच, कुल पंद्रह, कीर्तित हैं।

Verse 60

एताभिः सहिता देवी सदा सेवैकबुद्धिभिः / दुष्टं भण्डासुरं जेतुं निर्ययौ परमेश्वरी

इन सबके साथ, सेवा में एकाग्र बुद्धि वाली देवि परमेश्वरी दुष्ट भण्डासुर को जीतने हेतु प्रस्थान कर गईं।

Verse 61

मन्त्रिनाथा महाचक्रे गीतिं चक्रे रथोत्तमे / सप्तपर्वाणि चोक्तानि तत्र देव्याश्च ताः शृणु

मन्त्रिनाथा ने उस श्रेष्ठ रथ के महाचक्र में गीति की रचना की; वहाँ देवी के सात पर्व कहे गए हैं—उन्हें सुनो।

Verse 62

गेयचक्ररथे पर्वमध्यपीढनिकेतना / संगीतयोगिनी प्रोक्ता श्रीदेव्या अतिवल्लभा

गेयचक्र-रथ के पर्व-मध्य पीठ में निवास करने वाली, ‘संगीतयोगिनी’ कही गई, श्रीदेवी को अत्यन्त प्रिय है।

Verse 63

तदेव प्रथमं पर्व मन्त्रिण्यास्तु निवासभूः / अथ द्वितीयपर्वस्था गेयचक्रे रथोत्तमे

वही प्रथम पर्व मन्त्रिणी का निवास-स्थान है; फिर द्वितीय पर्व उस श्रेष्ठ गेयचक्र-रथ में स्थित है।

Verse 64

रतिः प्रीतिर्मनोजा च वीणाकार्मुकपाणयः / तमालश्यामलाकारा दानवोन्मूलनक्षमाः

रति, प्रीति और मनोजा—जिनके हाथों में वीणा और धनुष हैं; तमाल-वृक्ष-सी श्याम काया वाली, दानवों का उन्मूलन करने में समर्थ हैं।

Verse 65

तृतीयपर्वसंरूढा मनोभूबाणदेवता / द्राविणी शोषिणी चैव बन्धिनी मोहिनी तथा

तृतीय पर्व पर आरूढ़, मनोभव के बाणों की देवताएँ—द्राविणी, शोषिणी, बन्धिनी और मोहिनी भी।

Verse 66

उन्मादिनीति पञ्चैता दीप्तकार्मुकपाणयः / तत्र पर्वण्यधस्तात्तु वर्तमाना महौजसः

उन्मादिनी—इन पाँचों के हाथों में दीप्त धनुष हैं; वे उसी पर्व के नीचे स्थित, महातेजस्वी होकर विराजती हैं।

Verse 67

कामराजश्च कन्दर्पौं मन्मथो मकरध्वजः / मनोभवः पञ्चमः स्यादेते त्रैलोक्यमोहनाः

कामराज, कन्दर्प, मन्मथ, मकरध्वज—और पाँचवाँ मनोभव; ये त्रैलोक्य को मोहित करने वाले हैं।

Verse 68

कस्तूरीतिलकोल्लासिभालामुक्ताविराजिताः / कवचच्छन्नसर्वाङ्गाः पलाशप्रसवत्विषः

कस्तूरी-तिलक से दमकते ललाट और मोतियों से शोभित; कवच से ढँके अंग, पलाश-पुष्प के समान दीप्तिमान।

Verse 69

पञ्चकामा इमे प्रोक्ता भण्डासुरवधार्थिनः / जेयचक्ररथेन्द्रस्य चतुर्थं पर्व संश्रिताः

ये ‘पञ्चकामा’ कहे गए, भण्डासुर-वध के अभिलाषी; जेयचक्र-रथेन्द्र के चतुर्थ पर्व में आश्रित हैं।

Verse 70

ब्रह्मीमुख्यास्तु पूर्वोक्ताश्चण्डिका त्वष्टमी परा / तत्र पर्वण्यधस्ताच्च लक्ष्मीश्चैव सरस्वती

पूर्वोक्त देवियों में ब्रह्मी आदि प्रमुख हैं; और अष्टमी में परम चण्डिका हैं। उस पर्व के नीचे लक्ष्मी तथा सरस्वती भी स्थित हैं।

Verse 71

रतिः प्रीतिः कीर्तिशान्ती पुष्टिस्तुष्टिश्च शक्तयः / एताश्चक्रोधरक्ताक्ष्यो दैत्यं हन्तुं महाबलम्

रति, प्रीति, कीर्ति, शान्ति, पुष्टि और तुष्टि—ये शक्तियाँ हैं। क्रोध से लाल नेत्रों वाली ये सब महाबली दैत्य का वध करने को निकलीं।

Verse 72

कुन्तचक्रधराः प्रोक्ताः कुमार्यः कुंभसंभव / पञ्चमं पर्व संप्राप्ता वामाद्याः षोडशापराः

हे कुम्भसम्भव! वे कुमारियाँ भाले और चक्र धारण करने वाली कही गई हैं। पाँचवें पर्व में वामा आदि अन्य सोलह (कुमारियाँ) प्रकट हुईं।

Verse 73

गीतिं चक्रू रथेन्द्रस्य तासां नामानि मच्छृणु / वामा ज्येष्टा च रौद्री च शान्तिः श्रद्धा सरस्वती

उन्होंने रथेन्द्र के लिए गीत गाया; अब उनके नाम मुझसे सुनो—वामा, ज्येष्ठा, रौद्री, शान्ति, श्रद्धा और सरस्वती।

Verse 74

श्रीभूशाक्तिश्च लक्ष्मीश्च सृष्टिश्चैव तु मोहिनी / तथा प्रमाथिनी चाश्वसिनी वीचिस्तथैव च

श्री-भू-शक्ति, लक्ष्मी, सृष्टि और मोहिनी; तथा प्रमाथिनी, आश्वसिनी और वीचि भी (उनमें हैं)।

Verse 75

विद्युन्मालिन्यथ सुरानन्दाथो नागबुद्धिका / एतास्तु कुरविन्दाभा जगत्क्षोभणलंपटाः

विद्युन्मालिनी, सुरानन्दा और नागबुद्धिका—ये सब कुरविन्द-सी आभा वाली, जगत् को क्षुब्ध करने में आसक्त हैं।

Verse 76

महासरसमन्नाहमादधानाः पदेपदे / वज्रकङ्कटसंछन्ना अट्टहासोज्ज्वलाः परे / वज्रदण्डौ शतघ्नीं च संबिभ्राणा भुशुण्डिकाः

वे प्रत्येक पग पर महान् सरस-सा सन्नाह धारण किए, वज्र-कवच से आच्छादित, अट्टहास से दीप्त; और वज्रदण्ड, शतघ्नी तथा भुशुण्डिका धारण किए हुए हैं।

Verse 77

अथ गीतिरथेन्द्रस्य षष्ठं पर्व समाश्रिताः / असिताङ्गप्रभृतयो भैरवाः शस्त्रभीषणाः

फिर गीतिरथेन्द्र के छठे पर्व में असिताङ्ग आदि भैरव, शस्त्रों से भयानक, प्रकट हुए।

Verse 78

त्रिशिखं पानपात्रं च बिभ्राणा नीलवर्चसः / असिताङ्गो रुरुश्चण्डः क्रोध उन्मत्तभैरवः

नील तेज वाले वे त्रिशिख और पानपात्र धारण किए हुए हैं—असिताङ्ग, रुरु, चण्ड, क्रोध और उन्मत्तभैरव।

Verse 79

कपाली भीषणश्चैव संहारश्चाष्ट भैरवाः / अथ गीतिरथेन्द्रस्य सप्तमं पर्व संश्रिताः

कपाली, भीषण और संहार—ये आठ भैरव हैं; फिर वे गीतिरथेन्द्र के सातवें पर्व में प्रविष्ट हुए।

Verse 80

मातङ्गी सिद्धलक्ष्मीश्च महामातङ्गिकापि च / महती सिद्धलक्ष्मीश्च शोणा बाणधनुर्धराः

मातंगी, सिद्धलक्ष्मी, महामातंगिका तथा महती सिद्धलक्ष्मी—और शोणा, जो बाण और धनुष धारण करती हैं।

Verse 81

तस्यैव पर्वणो ऽधस्ताद्गणपः क्षेत्रपस्तथा / दुर्गांबा बटुकश्चेंव सर्वे ते शस्त्रपाणयः

उसी पर्व के नीचे गणप और क्षेत्रपाल हैं; दुर्गाम्बा और बटुक भी—वे सभी शस्त्र धारण किए हुए हैं।

Verse 82

तत्रैव पर्वणो ऽधस्ताल्लक्ष्मीश्चैव सरस्वती / शङ्खः पद्मो निधिश्चैव ते सर्वे शस्त्रपाणयः

वहीं उस पर्व के नीचे लक्ष्मी और सरस्वती हैं; शंख, पद्म और निधि भी—वे सभी शस्त्रधारी हैं।

Verse 83

लोकद्विषं प्रति क्रुद्धा भण्डं चण्डपराक्रमम् / शक्रादयश्च विष्म्वन्ता दश दिक्चक्रनायकाः

लोकद्वेषी के प्रति क्रुद्ध होकर, उग्र पराक्रमी भण्ड पर (वे चढ़ आए); और शक्र आदि, दसों दिशाओं के अधिपति, विस्मित हो उठे।

Verse 84

शक्तिरूपास्तत्र पर्वण्यधस्तात्कृतसंश्रयाः / वज्रे शक्तिं कालदण्डमकिं पाशं ध्वजं तथा

वहाँ उस पर्व के नीचे शक्ति-रूपा (देवियाँ) आश्रय लेकर स्थित थीं—वज्र, शक्ति, कालदण्ड, अंकुश, पाश और ध्वज (धारण किए)।

Verse 85

गदां त्रिशूलं दर्भास्त्रं वज्रं च दधतस्त्वमी / सेवन्ते मन्त्रिनाथां तां नित्यं भक्तिसमन्विताः

वे गदा, त्रिशूल, दर्भास्त्र और वज्र धारण किए हुए, भक्तिभाव से युक्त होकर नित्य मन्त्रिणी-नाथा देवी की सेवा करते हैं।

Verse 86

भण्डासुरान्दुर्दुरूढान्निहन्तुं विश्वकण्टकान् / मन्त्रिनाथाश्रयद्वारा ललिताज्ञापनोत्सुकाः

दुर्दम भण्डासुर—जो जगत् के काँटे हैं—उनका संहार करने को, वे मन्त्रिणी-नाथा के आश्रय द्वारा ललिता देवी की आज्ञा पाने को उत्सुक हैं।

Verse 87

गीतिचक्ररथोपान्ते दिक्पालाः संश्रयं ददुः / सर्वेषां चैव देवानां मन्त्रिणी द्वारतः कृता

गीति-चक्ररथ के समीप दिक्पालों ने आश्रय लिया; और समस्त देवताओं के लिए मन्त्रिणी को द्वारपाल-रूप से नियुक्त किया गया।

Verse 88

विज्ञापना महादेव्याः कार्यसिद्धिं प्रयच्छति / राक्षी विज्ञापना चेति प्रधानद्वारतः कृता

महादेवी को की गई निवेदन-प्रार्थना कार्यसिद्धि प्रदान करती है; इसलिए ‘राक्षी’ और ‘विज्ञापना’—ये दोनों प्रधान द्वार पर नियुक्त की गईं।

Verse 89

यथा खलु फलप्राप्तिः सेवकानां हि जायते / अन्यथा कथमेतेषां सामर्थ्यं ज्वलितौजसः

जैसे सेवकों को फल की प्राप्ति होती है, वैसे ही होता है; अन्यथा प्रज्वलित तेज वाले इनका सामर्थ्य कैसे सिद्ध हो?

Verse 90

अपधृष्यप्रभावायाः श्रीदेव्या उपसर्पणे / सा हि संगीतविद्येति श्रीदेव्या अतिवल्लभा

अपराजेय प्रभाव वाली श्रीदेवी के समीप जब जाया जाता है, वह ‘संगीत-विद्या’ कहलाती है और श्रीदेवी को अत्यन्त प्रिय है।

Verse 91

नातिलङ्घति च क्वापि तदुक्तं कार्यसिद्धिषु / श्रीदेव्याःशक्तिसाम्राज्ये सर्वकर्माणि मन्त्रिणी

कार्य-सिद्धि के विषय में वह कही हुई बात कहीं भी नहीं लाँघती; श्रीदेवी के शक्ति-साम्राज्य में वह समस्त कर्मों की मन्त्रिणी है।

Verse 92

अकर्त्तुमन्यथा कर्तुं कर्तुं चैव प्रगल्भते / तस्मात्सर्वे ऽपि दिक्पालाः श्रीदेव्या जयकाङ्क्षिणः / तस्याः प्रधानभूतायाः सेवामेव वितन्वते

वह न करने योग्य को भी कर देने, और किए हुए को अन्यथा कर देने में समर्थ है; इसलिए सभी दिक्पाल श्रीदेवी की विजय की कामना करते हुए, उसकी प्रधान शक्ति की सेवा ही करते हैं।

Verse 93

इति श्रीललितादेव्याश्चक्रराजरथोत्तमे / पर्वस्थितानां देवीनां नामानि कथितान्यलम्

इस प्रकार श्रीललितादेवी के श्रेष्ठ चक्रराज-रथ में पर्वों पर स्थित देवियों के नाम पर्याप्त रूप से कहे गए।

Verse 94

भण्डासुरस्य संहारे तस्या दिव्यायुधान्यपि / प्रोक्तानि गेयचक्रस्य पर्वदेव्याश्च कीर्तिताः

भण्डासुर के संहार में उसके दिव्य आयुध भी बताए गए, और गेयचक्र की पर्व-देवियाँ भी कीर्तित की गईं।

Verse 95

इमानि सर्वदेवीनां नामान्याकर्णयन्ति ये / सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते स्युर्विजयिनो नराः

जो लोग समस्त देवियों के इन नामों को श्रद्धा से सुनते हैं, वे सब पापों से मुक्त होकर विजयी पुरुष होते हैं।

Frequently Asked Questions

The Siddhi-devīs are enumerated first (Aṇimā through Prāpti/Siddhi and related attainments). Doctrinally, they convert yogic capacities into personified, deployable Śakti-functions within Lalitā’s campaign cosmology.

By assigning named śaktis to specific parvans/sections of the ratha, the text maps a hierarchical power-distribution (siddhis, mātṛkā-like śaktis, mudrās) onto a mobile yantra—turning procession/march into a structured cosmogram.

They represent operative ritual gestures as deities: each mudrā-name encodes a function (agitation, dispersal, attraction, subjugation, etc.), implying that Lalitā’s victory is achieved through regulated Śākta praxis—mantra–mudrā–yantra—rather than brute force alone.