Adhyaya 16
Prakriya PadaAdhyaya 1669 Verses

Adhyaya 16

Pṛthivyāyāma-vistara (Extent and Divisions of the Earth) / पृथिव्यायामविस्तरः

इस अध्याय में ऋषि भारतवर्ष की पहचान, सीमाएँ, आन्तरिक विभाग और उसे कर्मभूमि मानने का कारण पूछते हैं। सूत (लोमहर्षण) बताते हैं कि हिमालय की दक्षिण सीमा से उत्तरी समुद्र तक का प्रदेश भारत है; ‘भरत’ नाम मनु-वंशी भरत से जुड़ा है, जो प्रजाओं का धारण-पोषण करने वाला माना गया। भारतवर्ष को वह क्षेत्र कहा गया है जहाँ देहधारी कर्म करके स्वर्ग या मोक्ष प्राप्त करते हैं। आगे समुद्र से विभक्त नौ ‘भेद’ गिनाए जाते हैं—इन्द्रद्वीप, कशेरूमान, ताम्रवर्ण, गबस्तिमान, नागद्वीप, सौम्य, गान्धर्व, वारुण और नवम भेद के रूप में समुद्र-परिवेष्टित भारत। योजनों में उत्तर-दक्षिण आयाम और चौड़ाई का मान, तथा सीमावर्ती जनों का उल्लेख—पूर्व में किरात, पश्चिम में यवन, किनारों पर म्लेच्छ। अंत में चार वर्णों के कर्तव्य, धर्म-अर्थ-काम की व्यवस्था और आश्रम-धर्म द्वारा स्वर्ग व मुक्ति की साधना का वर्णन है।

Shlokas

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वीतीये ऽनुषङ्गपादे पृथिव्यायामविस्तरो नाम पञ्चदशो ऽध्यायः सूत उवाच एवमेव निसर्गो वै वर्षाणां भारते शुभे / दृष्टः परमतत्त्वज्ञैर्भूयः किं वर्णयामि वः

इस प्रकार श्रीब्रह्माण्ड महापुराण के वायुप्रोक्त पूर्वभाग के द्वितीय अनुशंगपाद में ‘पृथिव्यायामविस्तर’ नामक पंद्रहवाँ अध्याय। सूत बोले—हे शुभ भारतवर्ष! वर्षों की यह सृष्टि-रचना ऐसी ही है, जिसे परम तत्त्वज्ञों ने देखा है; फिर मैं तुम्हें और क्या वर्णन करूँ?

Verse 2

ऋषिरुवाच यदिदं भारतं वर्षं यस्मिन्स्वायंभुवादयः / चतुर्दशैते मनवः प्रजासर्गे ऽभवन्पुनः

ऋषि बोले—यह जो भारतवर्ष है, जिसमें स्वायंभुव आदि चौदह मनु प्रजा-सृष्टि में पुनः-पुनः प्रकट हुए।

Verse 3

एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्त्मः / एतच्छ्रुतवचस्तेषामब्रवीद्रोमहर्षणः

हम इसे जानना चाहते हैं; हे श्रेष्ठ पुरुष, हमें बताइए। उनकी यह बात सुनकर रोमहार्षण (सूत) ने कहा।

Verse 4

अत्र वो वर्णयिष्यामि वर्षे ऽस्मिन् भारते प्रजाः / इदं तु मध्यमं चित्रं शुभाशुभफलोदयम्

अब मैं इस भारतवर्ष में रहने वाली प्रजाओं का वर्णन करूँगा; यह मध्यम लोक का विचित्र चित्र है, जहाँ शुभ-अशुभ फलों का उदय होता है।

Verse 5

उत्तरं यत्ममुद्रस्य हिमवद्दक्षिणं च यत् / वर्षं तद्भारतं नाम यत्रेयं भारती प्रजा

समुद्र के उत्तर में और हिमालय के दक्षिण में जो देश है, वही ‘भारतवर्ष’ कहलाता है, जहाँ यह भारती प्रजा निवास करती है।

Verse 6

भरणाच्च प्रजानां वै मनुर्भरत उच्यते / निरुक्तवचनाच्चैवं वर्षं तद्भारतं स्मृतम्

प्रजाओं का पालन-पोषण करने के कारण मनु ‘भरत’ कहलाए; और इसी निरुक्ति के अनुसार वह देश ‘भारतवर्ष’ कहा गया है।

Verse 7

इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यश्चान्तश्च गम्यते / न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते

यहीं से स्वर्ग और मोक्ष, तथा मध्य और अंत (परम लक्ष्य) की प्राप्ति होती है; क्योंकि अन्य किसी भूमि में मनुष्यों के लिए कर्म का विधान नहीं है।

Verse 8

भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोधत / समुद्रातरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम्

इस भारतवर्ष के नौ विभागों को जानो; वे समुद्रों से पृथक हैं और एक-दूसरे के लिए अगम्य माने गए हैं।

Verse 9

इन्द्रद्वीपः कशेरूमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् / नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वस्त्वथ वारुणः

इन्द्रद्वीप, कशेरुमान, ताम्रवर्ण, गभस्तिमान; तथा नागद्वीप, सौम्य, गान्धर्व और फिर वारुण—ये (द्वीप) कहे गए हैं।

Verse 10

अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः / योजनानां सहस्रे तु द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरात्

यह उन द्वीपों में नवाँ द्वीप है, जो समुद्र से घिरा हुआ है। दक्षिण से उत्तर तक यह द्वीप सहस्र योजन विस्तृत है।

Verse 11

आयतो ह्याकुमार्य्या वै चागङ्गाप्रभवाच्च वै / तिर्यगुत्तरविस्तीर्मः सहस्राणि नवैव तु

यह द्वीप आकुमार्य से लेकर आगङ्गा-प्रभव तक लम्बाई में फैला है। और तिर्यक् (पश्चिम-पूर्व) तथा उत्तर की ओर इसका विस्तार नौ सहस्र है।

Verse 12

द्वीपो ह्युपनिविष्टो ऽयं म्लेच्छैरन्तेषु सर्वशः / पूर्वे किराता ह्यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्मृताः

यह द्वीप चारों ओर सीमाओं पर म्लेच्छों से आबाद है। इसके पूर्वी छोर पर किरात और पश्चिमी छोर पर यवन कहे गए हैं।

Verse 13

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः / इज्यायुधवणिज्याभिर्वर्त्तयन्तो व्यवस्थिताः

मध्य भाग में ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र अपने-अपने भागों में स्थित हैं। वे यज्ञ-पूजा, शस्त्र-धारण और वाणिज्य आदि कर्मों से जीवन-यापन करते हैं।

Verse 14

तेषां संव्यवहारो ऽत्र वर्त्तते वै परस्परम् / धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु

यहाँ उनका परस्पर व्यवहार चलता रहता है। वर्णों का यह आचार-व्यवहार अपने-अपने कर्मों में धर्म, अर्थ और काम से संयुक्त है।

Verse 15

संकल्पः पञ्चमानां च ह्याश्रमाणां यथाविधि / इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिर्येषु मानुषी

पाँचों आश्रमों का विधिपूर्वक संकल्प है; जिनमें मनुष्य की प्रवृत्ति यहाँ स्वर्ग और अपवर्ग (मोक्ष) के लिए होती है।

Verse 16

यस्त्वयं नवमो द्वीपस्तिर्यगायाम उच्यते / कृत्स्नं जयति यो ह्येनं सम्राडित्यभिधीयते

यह जो नवम द्वीप है, उसे तिर्यगायाम कहा जाता है; जो इसे पूर्णतः जीत लेता है, वह ‘सम्राट’ कहलाता है।

Verse 17

अयं लोकस्तु वै सम्राडन्तरिक्षं विराट् स्मृतम् / स्वराडसौ स्मृतो लौकः पुनर्वक्ष्यामि विस्तरात्

यह लोक ‘सम्राट’ कहलाता है; अन्तरिक्ष ‘विराट्’ माना गया है। वह लोक ‘स्वराट्’ कहा गया है; आगे मैं विस्तार से कहूँगा।

Verse 18

सप्तैवास्मिन्सुपर्वाणो विश्रुताः कुल पर्वताः / महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः

इसमें सात प्रसिद्ध कुलपर्वत हैं—महेन्द्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान और ऋक्षपर्वत (आदि)।

Verse 19

विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः / तेषां सहस्रश्चान्ये पर्व तास्तु समीपगाः

विन्ध्य और पारियात्र—ये सातों कुलपर्वत हैं; इनके निकट और भी हजारों अन्य पर्वत स्थित हैं।

Verse 20

अविज्ञाताः सारवन्तो विपुलाश्चित्रसानवः / संदरः पर्वतश्रेष्ठो वैहारो दुर्दुरस्तथा

कुछ पर्वत अब भी अल्पज्ञात हैं—रससम्पन्न, विशाल और विचित्र शिखरों वाले। उनमें संदर पर्वतश्रेष्ठ है, तथा वैहार और दुर्दुर भी हैं।

Verse 21

कोलाहलः ससुरसो मैनाको वैद्युतस्तथा / वातन्धमो नागगिरिस्तथा पाण्डुरपर्वतः

कोलाहल, ससुरस, मैनाक और वैद्युत; तथा वातन्धम, नागगिरि और पाण्डुर पर्वत भी (प्रसिद्ध हैं)।

Verse 22

तुङ्गप्रस्थः कृष्णगिरिर्गोधनो गिरिरेव च / पुष्पगिर्युज्जयन्तौ च शैलो रैवतकस्तथा

तुङ्गप्रस्थ, कृष्णगिरि और गोधन पर्वत; तथा पुष्पगिरि और उज्जयन्त, और शैल तथा रैवतक भी (उल्लेखित हैं)।

Verse 23

श्रीपर्वतश्चित्रकूटः कूटशैलो गिरिस्तथा / अन्ये तेभ्यो ऽपरिज्ञाता ह्रस्वाः स्वलपोपजी विनः

श्रीपर्वत, चित्रकूट और कूटशैल पर्वत; तथा अन्य भी हैं जो उनसे अपरिचित हैं—छोटे और अल्प-उपजीविका वाले।

Verse 24

तैर्विमिश्रा जनपदा आर्या म्लेच्छाश्च भागशः / पीयन्ते यैरिमा नद्यो गङ्गा सिंधु सरस्वती

उनसे मिले-जुले जनपद हैं—कुछ भाग में आर्य, कुछ भाग में म्लेच्छ। जिनके द्वारा ये नदियाँ—गङ्गा, सिंधु और सरस्वती—पी जाती हैं (अर्थात् जिनसे जल ग्रहण किया जाता है)।

Verse 25

शतद्रुश्चन्द्र भागा च यमुना सरयूस्तथा / इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः

शतद्रु, चन्द्रभागा, यमुना और सरयू; तथा इरावती, वितस्ता, विपाशा, देविका और कुहू—ये पवित्र नदियाँ हैं।

Verse 26

गोमती धूतपापा च बुद्बुदा च दृषद्वती / कौशकी त्रिदिवा चैव निष्ठीवी गेडकी तथा

गोमती, धूतपापा, बुद्बुदा और दृषद्वती; तथा कौशकी, त्रिदिवा, निष्ठीवी और गेडकी—ये भी पवित्र नदियाँ हैं।

Verse 27

चक्षुर्लोहित इत्येता हिमवत्पादनिस्सृताः / वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्नी सिंधु रेव च

चक्षु और लोहित—ये नदियाँ हिमवत् के चरणों से निकली हैं; तथा वेदस्मृति, वेदवती, वृत्रघ्नी, सिंधु और रेवा भी।

Verse 28

वर्णाशा नन्दना चैव सदानीरा महानदी / पाशा चर्मण्वतीनूपा विदिशा वेत्रवत्यपि

वर्णाशा और नन्दना; सदानीरा और महानदी; तथा पाशा, चर्मण्वती, नूपा, विदिशा और वेत्रवती भी (पवित्र नदियाँ हैं)।

Verse 29

क्षिप्रा ह्यवन्ति च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः / शोणो महानदश्चैव नर्म्मदा सुरसा क्रिया

क्षिप्रा और अवन्ति—ये पारियात्र पर्वत के आश्रित मानी गई हैं; तथा शोण, महानद, नर्मदा, सुरसा और क्रिया भी।

Verse 30

मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च / तमसा पिप्पला श्येना करमोदा पिशाचिका

मन्दाकिनी, दशार्णा और चित्रकूटा; तथा तमसा, पिप्पला, श्येना, करमोदा और पिशाचिका—ये पवित्र नदियाँ हैं।

Verse 31

चित्रोपला विशाला च बञ्जुला वास्तुवाहिनी / सनेरुजा शुक्तिमती मङ्कुती त्रिदिवा क्रतुः

चित्रोपला, विशाला और बञ्जुला; तथा वास्तुवाहिनी, सनेरुजा, शुक्तिमती, मङ्कुती, त्रिदिवा और क्रतुः—ये भी पवित्र नदियाँ हैं।

Verse 32

ऋक्षवत्संप्रसूतास्ता नद्यो मणिजलाः शिवाः / तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या सृपा च निषधा नदी

ऋक्षवत् पर्वत से उत्पन्न वे नदियाँ, जिनका जल मणि-सा निर्मल और कल्याणकारी है—तापी, पयोष्णी, निर्विन्ध्या, सृपा और निषधा नदी।

Verse 33

वेणी वैतरणी चैव क्षिप्रा वाला कुमुद्वती / तोया चैव महागौरी दुर्गा वान्नशिला तथा

वेणी और वैतरणी; क्षिप्रा, वाला और कुमुद्वती; तथा तोया, महागौरी, दुर्गा और वान्नशिला—ये पवित्र नदियाँ हैं।

Verse 34

विन्ध्यपादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः / गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणाथ बञ्जुला

विन्ध्य पर्वत के चरणों से उत्पन्न वे शुभ नदियाँ, जिनका जल पुण्यदायक है—गोदावरी, भीमरथी, कृष्णवेणा तथा बञ्जुला।

Verse 35

तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा बाह्या कावेर्यथापि च / दक्षिणप्रवहा नद्यः सह्य पादाद्विनिःस्मृताः

तुंगभद्रा, सुप्रयोगा, बाह्या तथा कावेरी—ये दक्षिण की ओर बहने वाली नदियाँ सह्य पर्वत के चरणों से निकली मानी गई हैं।

Verse 36

कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्पजात्युत्पलावती / नद्यो ऽभिजाता मलयात्सर्वाः शीतजलाः शुभाः

कृतमाला, ताम्रपर्णी, पुष्पजाति और उत्पलावती—ये सब मलय पर्वत से उत्पन्न, शीतल जल वाली शुभ नदियाँ हैं।

Verse 37

त्रिसामा ऋषिकुल्या च बञ्जुला त्रिदिवाबला / लाङ्गूलिनी वंशधरा महेन्द्रतनयाः स्मृताः

त्रिसामा, ऋषिकुल्या, बञ्जुला, त्रिदिवाबला, लाङ्गूलिनी और वंशधरा—ये महेन्द्र पर्वत की पुत्रियाँ (नदियाँ) कही गई हैं।

Verse 38

ऋषिकुल्या कुमारी च मन्दगा मन्दगामिनी / कृपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः

ऋषिकुल्या, कुमारी, मन्दगा, मन्दगामिनी, कृपा और पलाशिनी—ये शुक्तिमत् पर्वत से उत्पन्न नदियाँ मानी गई हैं।

Verse 39

तास्तु नद्यः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः / विश्वस्य मातरः सर्वा जगत्पापहराः स्मृताः

वे नदियाँ सरस्वती-स्वरूप हैं; सब गंगा हैं और समुद्र में जा मिलती हैं। वे समस्त विश्व की माताएँ और जगत् के पाप हरने वाली मानी गई हैं।

Verse 40

तासां नद्युपनद्यो ऽन्याः शतशो ऽथ सहस्रशः / तास्विमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वा माद्रेयजाङ्गलाः

उन नदियों की और भी सैकड़ों-हज़ारों उपनदियाँ हैं; उन्हीं के तटों में कुरु-पाञ्चाल, शाल्व, माद्रेय और जाङ्गल जन बसते हैं।

Verse 41

शूरसेना भद्रकारा बोधाः सहपटच्चराः / मत्स्याः कुशल्याः सौशल्याः कुन्तलाः काशिकोशलाः

शूरसेन, भद्रकार, बोध और पटच्चरों सहित; मत्स्य, कुशल्य, सौशल्य, कुन्तल तथा काशी-कोशल—ये सब जनपद हैं।

Verse 42

गोधा भद्राः करिङ्गाश्च मागधाश्चोत्कलैः सह / मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशस्त्त्र कीर्त्तिताः

गोध, भद्र, करिङ्ग और उत्कलों सहित मागध—ये मध्यदेश के जनपद प्रायः यहाँ वर्णित किए गए हैं।

Verse 43

सह्यस्य चौत्तरान्तेषु यत्र गोदावरी नदी / पृथिव्यामपि कृत्स्नायां स प्रदेशो मनोरमः

सह्य पर्वत के उत्तर छोर पर जहाँ गोदावरी नदी बहती है, वह प्रदेश समस्त पृथ्वी में भी अत्यन्त मनोहर है।

Verse 44

तत्र गोवर्धनं नाम पुरं रामेण निर्मितम् / रामप्रियाथ स्वर्गीया वृक्ष दिव्यास्त थौषधीः

वहाँ ‘गोवर्धन’ नामक नगर राम ने निर्मित किया; और वहाँ राम को प्रिय स्वर्गीय दिव्य वृक्ष तथा औषधियाँ हैं।

Verse 45

भरद्वाजेन मुनिना तत्प्रियार्थे ऽवरोपिताः / अतः पुर्वरोद्देशस्तेन जज्ञे मनोरमः

मुनि भरद्वाज ने उसके प्रिय हेतु उन्हें रोपित किया; इसलिए उस स्थान का पूर्व-प्रदेश अत्यन्त मनोहर हो उठा।

Verse 46

बाह्लीका वाटधानाश्च आभीरा कालतोयकाः / अपरान्ताश्च मुह्माश्च पाञ्चलाश्चर्ममण्डलाः

बाह्लीक, वाटधान, आभीर, कालतोयक, अपरान्त, मुह्म तथा पाञ्चाल—ये चर्ममण्डल-प्रदेश के जन थे।

Verse 47

गान्धारा यवनाश्चैव सिंधुसौवीरमण्डलाः / चीनाश्चैव तुषाराश्च पल्लवा गिरिगह्वराः

गान्धार, यवन, सिंधु-सौवीर-मण्डल, चीन, तुषार तथा पल्लव—ये पर्वत-गुहाओं में रहने वाले जन थे।

Verse 48

शाका भद्राः कुलिन्दाश्च पारदा विन्ध्यचूलिकाः / अभीषाहा उलूताश्च केकया दशामालिकाः

शाक, भद्र, कुलिन्द, पारद, विन्ध्यचूलिक, अभीषाह, उलूत, केकय तथा दशामालिक—ये भी विविध जनपद थे।

Verse 49

ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव वैश्यशूद्रकुलानि तु / कांवोजा दरदाश्चैव बर्बरा अङ्गलौहिकाः

ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा वैश्य-शूद्र कुल; और कांवोज, दरद, बर्बर तथा अङ्गलौहिक—ये भी वहाँ के समुदाय थे।

Verse 50

अत्रयः सभरद्वाजाः प्रस्थलाश्च दशेरकाः / लमकास्तालशालाश्च भूषिका ईजिकैः सह

यहाँ अत्रि-वंशी, भरद्वाज-सम्बद्ध, प्रस्थल और दशेरक; तथा लमक, तालशाल और भूषिक—ईजिक जनों सहित—(ये देश) कहे गए हैं।

Verse 51

एते देशा उदीच्या वै प्राच्यान्देशान्निबोधत / अङ्गवङ्गा श्चोलभद्राः किरातानां च जातयः / तोमरा हंसभङ्गाश्च काश्मीरास्तङ्गणास्तथा

ये उत्तर दिशा के देश हैं; और अब पूर्व के देशों को भी जानो—अंग, वंग, चोलभद्र; तथा किरातों की जातियाँ; तोमर, हंसभंग, काश्मीर और तंगण भी।

Verse 52

झिल्लिकाश्चाहुकाश्चैव हूणदर्वास्तथैव च

झिल्लिक, आहुक तथा हूण और दर्व—ये भी (देश/जन) हैं।

Verse 53

अन्ध्रवाका मुद्गरका अन्तर्गिरिबहिर्गिराः / ततः प्लवङ्गवो ज्ञेया मलदा मलवर्तिकाः

अन्ध्रवाक, मुद्गरक, अंतर्गिरि और बहिर्गिरि; तथा आगे प्लवंगव—मलद और मलवर्तिक—ये भी जानने योग्य हैं।

Verse 54

समन्तराः प्रावृषेया भार्गवा गोपपार्थिवाः / प्राग्ज्योतिषाश्च पुण्ड्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः

समंतर, प्रावृषेय, भार्गव और गोपपार्थिव; तथा प्राग्ज्योतिष, पुण्ड्र, विदेह और ताम्रलिप्तक—ये (देश/जन) भी हैं।

Verse 55

मल्ला मगधगोनर्दाः प्राच्यां जनपदाः स्मृताः / अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः

मल्ल, मगध और गोनर्द—ये प्राच्य दिशा के जनपद कहे गए हैं; और अन्य जनपद दक्षिणापथ में निवास करने वाले हैं।

Verse 56

पण्ड्याश्च केरलाश्चैव चोलाः कुल्यास्तथैव च / सेतुका मूषिकाश्चैव क्षपणा वनवासिकाः

पाण्ड्य, केरल, चोल और कुल्य; तथा सेतुका, मूषिक, क्षपण और वनवासिक—ये (दक्षिण के) जनपद हैं।

Verse 57

माहराष्ट्रा महिषिकाः कलिङ्गश्चैव सर्वशः / आभीराश्च सहैषीका आटव्या सारवास्तथा

महाराष्ट्र, महिषिक और सर्वत्र कलिङ्ग; तथा आभीर, सहैषीक, आटव्या और सारव—ये भी (दक्षिण के) जनपद हैं।

Verse 58

पुलिन्दा विन्ध्यमौलीया वैदर्भा दण्डकैः सह / पौरिका मौलिकाश्चैव श्मका भोगवर्द्धिनाः

पुलिन्द, विन्ध्यमौलीय और विदर्भ—दण्डक जनों सहित; तथा पौरिक, मौलिक और श्मक—भोगवर्द्धिन—ये (जनपद) हैं।

Verse 59

कोङ्कणाः कन्तलाश्चान्ध्राः कुलिन्दाङ्गारमारिषाः / दाक्षिणाश्चैव ये देशा अपरांस्तान्निबोधत

कोङ्कण, कन्तल और आन्ध्र; कुलिन्द, अङ्गार और मारिष—ये दक्षिण के देश हैं; और अन्य देशों को भी सुनो।

Verse 60

सूर्य्यारकाः कलिवना दुर्गालाः कुन्तरौः सहः / पौलेयाश्च किराताश्च रूपकास्तापकैः सह

सूर्यारक, कलिवन, दुर्गाल और कुन्तर—तथा पौलेय, किरात, रूपक और तापक—ये सब (जनपद) भी हैं।

Verse 61

तथा करीतयश्चैव सर्वे चैव करन्धराः / नासिकाश्चैव ये चान्ये ये चैवान्तरनर्मदाः

तथा करीतय और सभी करन्धर; और नासिक तथा अन्य वे लोग भी, जो अन्तर-नर्मदा प्रदेश में रहते हैं।

Verse 62

सहकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि / कच्छिपाश्च सुराष्ट्राश्च आनर्ताश्चर्बुदैः सह

सहकच्छ, समाहेय—और सारस्वतों सहित; कच्छिप, सुराष्ट्र तथा आनर्त—ये भी अर्बुद के साथ (गिने जाते हैं)।

Verse 63

इत्येते अपरान्ताश्च शृणुध्वं विन्ध्यवासिनः / मलदाश्च करूथाश्च मेकलाश्चैत्कलैः सह

ये ही अपरान्त (देश) हैं—हे विन्ध्य-निवासियो, सुनो; मलद, करूथ और मेकल भी—ऐत्कल के साथ (गिने जाते हैं)।

Verse 64

उत्तमानां दशार्णाश्च भोजाः किष्किन्धकैः सह / तोशलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा

उत्तम (देशों) में दशार्ण और भोज—किष्किन्धकों सहित; तोशल, कोशल तथा त्रैपुर और वैदिश भी (गिने जाते हैं)।

Verse 65

तुहुण्डा बर्बराश्चैव षट्पुरा नैषधैः सह / अनूपास्तुण्डिकेराश्च वीतिहोत्रा ह्यवन्तयः

तुहुण्ड, बर्बर, षट्पुर, नैषधों के साथ; तथा अनूप, तुण्डिकेर, वीतिहोत्र और अवन्ति—ये सब जनपद कहे गए हैं।

Verse 66

एते जनपदाः सर्वे विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः / अतो देशान्प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये

ये सभी जनपद विन्ध्य-पर्वत की पीठ पर निवास करने वाले हैं। अब मैं उन देशों का वर्णन करूँगा जो पर्वतों का आश्रय लेते हैं।

Verse 67

निहीरा हंसमार्गाश्च कुपथास्तङ्गणाः शकाः / अपप्राव रणाश्चैव ऊर्णा दर्वाः सहूहुकाः

निहीर, हंसमार्ग, कुपथ, तङ्गण, शक; तथा अपप्राव, रण, ऊर्ण, दर्व और सहूहुक—ये भी (जनपद) हैं।

Verse 68

त्रिगर्त्ता मण्डलाश्चैव किरातास्तामरैः सह / चत्वारि भारते वर्षे युगानि ऋषयो ऽब्रुवन्

त्रिगर्त, मण्डल और किरात तामरों के साथ (कहे गए)। भारतवर्ष में चार युग हैं—ऐसा ऋषियों ने कहा है।

Verse 69

कृतं त्रेतायुगं चैव द्वापरं तिष्यमेव च / तेषां निसर्गं वक्ष्यामि उपरिष्टादशेषतः

कृत, त्रेता, द्वापर और तिष्य—ये (चार) युग हैं। अब मैं आगे उनके स्वभाव और क्रम का पूर्णतः वर्णन करूँगा।

Frequently Asked Questions

Rather than listing a full royal vaṃśa, the chapter anchors Bhārata’s identity in Manu Bharata (an eponymic organizer of peoples), using etymology and manvantara logic to explain how populations and social order are sustained; detailed dynastic catalogues typically occur in later vaṃśānucarita sections.

It provides terrestrial measurements in yojanas for Bhārata’s extent (north–south length and transverse breadth) and frames Bhārata as the ninth, ocean-bounded division among nine; it also specifies boundary markers (ocean/Himālaya) and border ethnography (e.g., Kirātas east, Yavanas west).

This chapter is not part of the Lalitopākhyāna stream; it is a Bhuvana-kośa/Bhārata-varṣa geography unit, focused on karmic geography, divisions, and social order rather than Śākta vidyā/yantra exegesis.