Adhyaya 58
Anushanga PadaAdhyaya 5837 Verses

Adhyaya 58

Bhārgavaṃ prati Varuṇāgamanaṃ (Varuṇa’s Approach to Bhārgava/Paraśurāma)

इस अध्याय में जैमिनि के कथन के अनुसार भृगुराम परशुराम और जलाधिपति वरुण के बीच धर्म-सम्मत संवाद होता है। परशुराम के तेज और अस्त्रबल से वरुण दब जाते हैं; तब परशुराम क्रोध त्यागकर अस्त्र का भय हटा लेते हैं और शांत भाव से बात करते हैं। गोकरण तथा महेन्द्र पर्वत-प्रदेश के ऋषि चाहते हैं कि सगरपुत्रों के पूर्वकालीन भूमिखनन से विस्थापित/डूबा हुआ गोकरण-सम्बद्ध क्षेत्र फिर उपलब्ध हो। वरुण कहते हैं कि ब्रह्मा (विरिञ्चि) के वरदान के कारण वे जल को पूरी तरह हटा नहीं सकते, फिर भी परशुराम की आज्ञा स्वीकार कर निश्चित माप तक जल को रोकने/सीमित करने का वचन देते हैं। परशुराम सीमा-निर्धारण करते हैं, स्रुव लेकर मापन व शुद्धि-सदृश कर्म करते हैं; तब नदी-स्वामी अंतर्धान हो जाते हैं और परशुराम उत्तराभिमुख, संयत रहते हैं। यह प्रसंग तीर्थ-प्रमाणीकरण है, जहाँ दैवी सत्ता वरुण तपो-धर्म की सत्ता के आगे झुककर ऋषियों व यात्रियों हेतु पवित्र भूमि स्थिर करती है।

Shlokas

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे मध्यमभागे तृतीये उपोद्धातपादे भार्गवं प्रति वरुणागमनं नाम सप्तपञ्चशत्तमो ऽध्यायः // ५७// जैमिनिरुवाच एवं ब्रुवाणं वरुणं विलोक्य पतितं भुवि / संजहार पुनर्धीमानस्त्रं मृगुकुलोद्वहः

इस प्रकार श्रीब्रह्माण्ड महापुराण के मध्यमभाग, तृतीय उपोद्धातपाद में ‘भार्गव के प्रति वरुणागमन’ नामक सत्तावनवाँ अध्याय। जैमिनि बोले— वरुण को इस प्रकार बोलते हुए और भूमि पर गिरा हुआ देखकर, बुद्धिमान मृगुकुल-श्रेष्ठ ने फिर अपना अस्त्र समेट लिया।

Verse 2

संत्दृतास्त्रस्ततो रामो वरुणं पुरतः स्थिरम् / विलोक्य बिगतक्रोधस्तमुवाच हसन्निव

तब राम ने अस्त्र सँभाले हुए, सामने स्थिर खड़े वरुण को देखकर क्रोध त्याग दिया और मानो मुस्कराते हुए उससे बोले।

Verse 3

गोकर्णनिलयाः पूर्वमिमेमां मुनिपुङ्गवाः / समायाता महेन्द्राद्रौ निवसंतं सरित्पते

“हे सरित्पते! पहले गोकर्ण में निवास करने वाले ये श्रेष्ठ मुनि, महेन्द्र पर्वत पर निवास करने वाले तुम्हारे पास आए थे।”

Verse 4

त्वत्तोये मेदिनीं पूर्वं खनद्भिः सगरात्मजैः / अधो निपातितं क्षेत्रं गोकर्णमृषिसेवितम्

हे वरुण! तुम्हारे जल में सगरपुत्रों ने पहले पृथ्वी को खोदते हुए नीचे गिरा दिया था; वह मुनियों द्वारा सेवित गोकर्ण-क्षेत्र है।

Verse 5

उपलब्धुमिमे भूयः क्षेत्रं तद्भववल्लभम् / अधावन्मामुपागम्य मुनयस्तीर्थवासिनः

उस शिवप्रिय क्षेत्र को फिर से प्राप्त करने के लिए तीर्थ में रहने वाले मुनि दौड़ते हुए मेरे पास आए।

Verse 6

एषामर्थे ततः सो ऽहं महेन्द्रादचलोत्तमात् / भवन्तमागतो द्रष्टुं सहैभिर्मुनिपुङ्गवैः

इन्हीं के लिए मैं महेन्द्र नामक श्रेष्ठ पर्वत से, इन श्रेष्ठ मुनियों के साथ, तुम्हें देखने आया हूँ।

Verse 7

तस्मान्मदर्थे सलिलं समुत्सार्यात्मनो भवान् / दातुमर्हति तत्क्षेत्रमेषां तोये च पूर्ववत्

इसलिए मेरे लिए तुम अपना जल हटाकर वह क्षेत्र प्रदान करो, और इन मुनियों के लिए भी पहले की भाँति जल रहने दो।

Verse 8

जैमिनिरुवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा वरुणो यादसां पतिः / निरूप्य मनसा राममिद भूयो ऽब्रवीद्वचः

जैमिनि बोले—उसकी बात सुनकर, जलचरों के स्वामी वरुण ने मन में राम का विचार कर फिर ये वचन कहे।

Verse 9

वरुण उवाच न शक्यमुत्सारयितुं मदंभः केनचिद्भवेत् / तथा हि मे वरो दत्तः पुरानेन विरिञ्चिना

वरुण ने कहा: मेरे जल को किसी के द्वारा हटाया नहीं जा सकता, क्योंकि प्राचीन काल में ब्रह्मा जी ने मुझे ऐसा वरदान दिया था।

Verse 10

सो ऽहं त्वत्तेजसेदारीं विहाय सहजां धृतिम् / कातरं समुपायातो वशतां तव भार्गव

अतः हे भार्गव! आपके तेज के कारण अपने स्वाभाविक धैर्य को त्यागकर, मैं व्याकुल होकर आपकी शरण में आया हूँ और आपके वश में हूँ।

Verse 11

एषामर्थे विशेषण भवता परिचोदितः / कथं न कुर्यां कर्मेदमहं क्षत्त्रकुलान्तक

इन (ऋषियों) के हित के लिए विशेष रूप से आपके द्वारा प्रेरित होकर, हे क्षत्रिय कुल के नाशक! मैं यह कार्य क्यों न करूँ?

Verse 12

तस्माद्यावत्प्रमाणं मे भवान्संकल्पयिष्यति / तावत्संघारयिष्यामि भूमौ सलिलमात्मनः

इसलिए, आप मेरे लिए जितनी सीमा निर्धारित करेंगे, मैं पृथ्वी पर अपने जल को उतनी ही दूर तक रोक लूँगा।

Verse 13

इति तस्य वचः श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा स सायकम् / यथागतं प्रचिक्षेप धनुर्निर्भिद्य भार्गवः

वरुण के ऐसे वचन सुनकर और 'तथास्तु' (ऐसा ही हो) कहकर, भार्गव (परशुराम) ने धनुष तानकर बाण को उसी दिशा में छोड़ दिया जिधर से वह आया था।

Verse 14

ततो निरूप्य सीमानं दर्शयानो महीपते / स्रुवं जग्राह मतिमान्क्षप्तुकामो जलाशये

तब हे महीपते, सीमा का निर्धारण कर दिखाते हुए बुद्धिमान राम ने जलाशय के पास फेंकने की इच्छा से स्रुव (हवन-चम्मच) उठा लिया।

Verse 15

प्रसन्नचेतसं रामं गतरोषमथात्मनि / अन्तर्हिते सरिन्नाथे रामः सुवमुदङ्मुखः

जब नदी के स्वामी (समुद्र) अंतर्हित हो गए, तब मन से क्रोध त्यागकर प्रसन्नचित्त राम उत्तरमुख होकर स्रुव को लिए खड़े रहे।

Verse 16

भ्रामयित्वातिवेगेन चिक्षेप लवणार्णवे / क्षिप्तत्वेन समुद्रे तु दिशमुत्तरपश्चिमाम्

उसने स्रुव को अत्यन्त वेग से घुमाकर लवण-समुद्र में फेंक दिया; और समुद्र में गिरते ही वह उत्तर-पश्चिम दिशा की ओर जा पड़ा।

Verse 17

गत्वा स्रुवोपतद्राजन्योजनानां शतद्वयम् / तीर्थं शुर्पारकं नाम सर्वपापविमोचनम्

हे राजन्, स्रुव दो सौ योजन दूर जाकर गिरा—वह ‘शूर्पारक’ नामक तीर्थ है, जो समस्त पापों का विमोचन करने वाला है।

Verse 18

विश्रुतं यत्त्रिलोकेषु तीरे नदनदीपतेः / तीर्थं तदन्तरीकृत्य स्रुवो रामकराच्च्युतः

जो तीर्थ तीनों लोकों में विख्यात है और नद-नदी के स्वामी (समुद्र) के तट पर है—उसी तीर्थ के ऊपर से होकर राम के हाथ से छूटा स्रुव जा गिरा।

Verse 19

निपपात महाराज सूचयन्रामविक्रमम् / यत्राभूद्रामसृष्टाया भुवो निष्ठाथ पार्थिव

हे महाराज, वह राम के पराक्रम का संकेत करता हुआ वहीं गिर पड़ा, जहाँ राम द्वारा रची हुई भूमि की सीमा स्थिर हुई, हे पार्थिव।

Verse 20

तीर्थं शूर्पारकं तत्तु श्रीमल्लोकपरिश्रुतम् / उत्सारयित्वा सलिलं समुद्रस्तावदात्मनः

वह शूर्पारक नामक तीर्थ लोक में श्रीसम्पन्न और प्रसिद्ध है; समुद्र ने भी अपने जल को वहाँ से कुछ दूर तक हटाकर (उसके लिए) स्थान दिया।

Verse 21

अतिष्ठदपसृत्योर्वीं दत्त्वा रामाय पार्थिव / अनतिक्रान्तमर्यादो यथाकालं भृगूद्वहः

हे पार्थिव, भृगुश्रेष्ठ ने भूमि को पीछे हटाकर राम को दे दी और मर्यादा का उल्लंघन किए बिना, समयानुसार वहीं स्थिर रहा।

Verse 22

समयं स्वापयामास तस्यैवानुमते भुवि / विज्ञाय पूर्वसीमान्तां भुवमभ्युत्ससर्ज ह

उसने उसी की अनुमति से पृथ्वी पर समय-नियम को स्थापित कराया; पूर्व की सीमा को जानकर उसने भूमि को आगे की ओर छोड़ दिया।

Verse 23

व्यस्मयन्त सुराः सर्वे दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् / नगरग्रमसीमानः किञ्चित्किञ्चित्क्वचित्क्वचित्

राम का पराक्रम देखकर सभी देवता विस्मित हो गए; नगरों और ग्रामों की सीमाएँ कहीं-कहीं थोड़ी-थोड़ी (आगे बढ़ती) दिखाई दीं।

Verse 24

सह्ये तु पूर्ववत्तस्मिन्नब्धेरपसृतेंऽभसि / तत्र दैवात्तथा स्थानान्निम्नत्वात्स प्रलक्ष्य तु

सह्य पर्वत पर, जैसे पहले था, समुद्र का जल हट जाने पर, वहाँ दैवयोग से भूमि की निम्नता के कारण वह स्थान स्पष्ट दिखाई देने लगा।

Verse 25

ततस्तेषां भृगुश्रेष्ठो मुनीनां भावितात्मनाम् / यथाभिलषितं स्थानं प्रददौ प्रीतिपूर्वकम्

तब भावितात्मा उन मुनियों को भृगुश्रेष्ठ ने उनके अभिलषित स्थान प्रेमपूर्वक प्रदान किए।

Verse 26

ततस्ते मुनयः सर्वे हर्षेण महातान्विताः / कृतकृत्या भृशं राममाशिषा समपूजयन्

तब वे सभी मुनि महान् हर्ष से परिपूर्ण होकर, कृतकृत्य बन, राम का आशीर्वचनों से भलीभाँति पूजन करने लगे।

Verse 27

अथैतैरभ्यनुज्ञातो ययौ प्राप्तमनोरथः / गते मुनिवरे रामे देशात्तस्मान्निजाश्रमम्

फिर उन मुनियों की अनुमति पाकर, मनोरथ सिद्ध कर राम वहाँ से अपने आश्रम को चले गए; मुनिवर राम के चले जाने पर।

Verse 28

संभूय मुनयः सर्वे प्रजग्मुस्तीरमंबुधेः / परिचङ्क्रम्य तां भूमिं यत्नेन महातान्विताः

फिर सभी मुनि एकत्र होकर समुद्र के तट पर गए और उस भूमि में परिश्रमपूर्वक, महान् हर्ष से युक्त होकर, विचरण करने लगे।

Verse 29

ददृशुः सर्वतो राजन्ह्यर्मवान्तः स्थितां महीम् / नित्यत्वा त्सर्वदेवानामधिष्ठानतया तथा

हे राजन्, धर्मनिष्ठ जनों ने चारों ओर उस पृथ्वी को स्थिर देखा, जो सर्वदेवों के नित्य आधार-स्थान के रूप में प्रतिष्ठित थी।

Verse 30

कातमब्धौ निपतितं नष्टतोयं चिरोषितम् / अपि रुद्रप्रभावेम प्रायान्नात्यन्तविप्लवम्

जो गड्ढा समुद्र में गिरकर जलरहित हो गया था और बहुत काल से सूखा पड़ा था, वह भी रुद्र-प्रभाव से प्रायः अत्यन्त विक्षोभ को नहीं पहुँचा।

Verse 31

तत्तेयनिःसृतं क्षेत्रमभूत्पूर्ववदेव हि / एतद्धि देवसामर्थ्यमचिन्त्यं नृपसत्तम

उससे निकलकर वह प्रदेश फिर पूर्ववत् हो गया; हे नृपश्रेष्ठ, यही देवताओं की अचिन्त्य सामर्थ्य है।

Verse 32

एवं रामेण जलधेः पुनः सृष्टा वसुंधरा / दक्षिणोत्तरतो राजनयोजनानां चतुःशतम्

इस प्रकार राम ने समुद्र से वसुंधरा को फिर रचा; हे राजन्, वह दक्षिण से उत्तर तक चार सौ योजन विस्तृत हुई।

Verse 33

नातिक्रामति सो ऽद्यापि सीमानं पयसां निधिः / कृतं रामेण महता न तु सज्जं महद्धनुः

आज भी जलों का निधि समुद्र उस सीमा का अतिक्रमण नहीं करता; महात्मा राम ने यह कर दिखाया, पर उनका महान धनुष सज्ज नहीं हुआ।

Verse 34

एवं प्रभावो रामो ऽसौ सगरश्च महीपतिः / यस्य पुत्रैरयं खण्डो भारतो ऽब्धौ निपतितः

ऐसा ही प्रभावशाली वह राम और राजा सगर थे, जिनके पुत्रों के कारण यह भारत-खण्ड समुद्र में जा गिरा।

Verse 35

योजनानां सहस्रन्तु वर्द्धितश्च महोदधिः / रामेणाभूत्पुनः सृष्टं योजनानां तु षट्शतम्

महासागर एक सहस्र योजन तक बढ़ गया; फिर राम ने उसे पुनः रचकर छः सौ योजन का कर दिया।

Verse 36

सगरस्य सुतैर्यस्माद्वर्द्धितो मकरालयः / ततः प्रभृति लोकेषु सागराख्यामवाप्तवान्

सगर के पुत्रों से ही मकरालय (समुद्र) बढ़ा; तभी से वह लोकों में ‘सागर’ नाम से प्रसिद्ध हुआ।

Verse 37

एतत्ते ऽभिहितं सम्यङ्महतश्चरितं मया / रामस्य कार्त्तवीर्यस्य सगरस्य महीपतेः

यह महान चरित मैंने तुम्हें भली-भाँति कहा—कार्त्तवीर्य राम और राजा सगर का।

Frequently Asked Questions

A sacred-geography dispute: sages seek restoration/access to the Gokarṇa kṣetra, while Varuṇa explains he cannot fully withdraw the waters due to Brahmā’s boon—resolved by Varuṇa agreeing to contain the waters within limits set by Bhārgava.

The episode alludes to Sagara’s sons (Sagarātmajāḥ), a well-known Ikṣvāku/Solar-dynasty-linked narrative cluster, used here as an etiological cause for land displacement/submergence affecting Gokarṇa.

Sīmā marks a sacral-legal boundary that stabilizes the kṣetra’s identity; the sruva (ladle used in offerings) signals a ritualized act of measurement/purification, implying that geographic restoration is performed as dharmic-ritual procedure, not mere physical engineering.