Adhyaya 45
Anushanga PadaAdhyaya 4517 Verses

Adhyaya 45

Jamadagni-Āśrama-Ākramaṇa (Attack on Jamadagni’s Hermitage) / जमदग्न्याश्रमाक्रमणम्

वसिष्ठ जी वर्णन करते हैं कि एक क्षत्रिय सेना शिकार के लिए वन में गई और नर्मदा तट पर विश्राम किया। जमदग्नि ऋषि के आश्रम को देखकर और यह जानकर कि परशुराम वहां रहते हैं, उन्होंने पुराने बैर का बदला लेने की ठानी। ऋषियों की अनुपस्थिति में उन्होंने आश्रम में घुसकर जमदग्नि की हत्या कर दी और उनका सिर काट लिया। रेणुका की शोक से मृत्यु हो गई और पुत्रों ने माता-पिता का अंतिम संस्कार किया।

Shlokas

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरोपाख्याने भार्गवचरिते चतुश्चत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४४// वसिष्ठ उवाच ततः कदाचिद्विपिने चतुरङ्गबलान्वितः / मृगयामगमच्छूरः शूरसेनादिभिः सह

इस प्रकार श्रीब्रह्माण्ड महापुराण के वायुप्रोक्त मध्यमभाग के तृतीय उपोद्धातपाद में सगरोपाख्यान के भार्गवचरित का चवालीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ। वसिष्ठ बोले—फिर एक समय वह वीर चतुरंगिणी सेना सहित, शूरसेन आदि के साथ वन में शिकार को गया।

Verse 2

ते प्रविश्य महारण्यं हत्वा बहुविधान्मृगान् / जग्मुस्तृषार्त्ता मध्याह्ने सरितं नर्मदामनु

वे महान वन में प्रवेश कर अनेक प्रकार के मृगों को मारकर, प्यास से व्याकुल होकर दोपहर में नर्मदा नदी के पास पहुँचे।

Verse 3

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च वारि नद्या गतश्रमाः / गच्छन्तो ददृशुर्मार्गो जमदग्नेरथाश्रमम्

वहाँ नदी में स्नान करके और जल पीकर उनकी थकान मिट गई। आगे जाते हुए उन्होंने मार्ग में जमदग्नि के आश्रम को देखा।

Verse 4

द्दष्ट्वाश्रमपदं रम्यं मुनीनागच्छतः पथि / कस्येदमिति पप्रच्छुर्भाविकर्मप्रचोदिताः

मार्ग में जाते हुए मुनियों ने रमणीय आश्रम-स्थान देखा और भावी कर्म से प्रेरित होकर पूछा—यह किसका है?

Verse 5

ते प्रोचुरतिशान्तात्मा जमदग्नेर्महातपाः / वसत्यस्मिन्सुतो यस्य रामः शस्त्रभृतां वरः

उन्होंने कहा—यह महातपस्वी, अत्यन्त शान्तचित्त जमदग्नि का है; इसी में उनका पुत्र राम, शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ, निवास करता है।

Verse 6

तछ्रुत्वा भीरभूत्तेषां रामनामानुकीर्त्तनात् / क्रोधं प्रसङ्यानृशंस्यं पूर्ववैरमनुस्मरन्

यह सुनकर राम-नाम के उच्चारण मात्र से वे भयभीत हो उठे; और पूर्व वैर का स्मरण करते हुए निर्दय क्रोध में भर गए।

Verse 7

अथ ते प्रोचुरन्योन्यं पितृहन्तुर्वधात्पितुः / वैर निर्यातनं किं तु करिष्यामो दिशाधुना

फिर वे आपस में बोले—पिता के वध से (हमारे) पिता-हन्ता पर वैर का प्रतिशोध तो लेना है; पर अब हम क्या उपाय करें?

Verse 8

इत्यक्त्वा खड्गहस्तास्ते संप्रविश्य तदाश्रमम् / प्रजाघ्निरे प्रयातेषु मुनिवीरेषु सर्वतः

ऐसा कहकर वे तलवार हाथ में लिए उस आश्रम में घुस पड़े; और जब मुनिवीर चारों ओर चले गए थे, तब उन्होंने (वहाँ के जनों को) मार डाला।

Verse 9

तं हत्वास्य शिरो हृत्वा निषादा इव निर्दयाः / प्रययुस्ते दुरात्मानः सबलाः स्वपुरीं प्रति

उसे मारकर और उसका सिर काटकर, वे दुरात्मा अपनी सेना के साथ अपनी नगरी की ओर चले गए, जैसे निर्दयी निषाद (शिकारी) हों।

Verse 10

पुत्रास्तस्य महात्मानौ दृष्ट्वा स्वपितरं हतम् / परिवार्य महाराज रुरुदुः शोककर्शिताः

हे महाराज! अपने पिता को मृत देखकर उनके महात्मा पुत्रों ने उन्हें घेर लिया और शोक से व्याकुल होकर रोने लगे।

Verse 11

भर्त्तारं निहतं भूमौ पतितं वीक्ष्य रेणुका / पपात मूर्च्छिता सद्यो लतेवाशनिताडिता

अपने पति को भूमि पर मृत पड़ा देखकर रेणुका तत्काल मूर्छित होकर गिर पड़ीं, जैसे बिजली गिरने से लता गिर जाती है।

Verse 12

सा स्वचेतसि संमूच्छ्य शोकपावकदीपिताः / दूरप्रनष्टसंज्ञेव सद्यः प्राणैर्व्ययुज्यत

अपने मन में अत्यंत व्याकुल होकर, शोक की अग्नि से जलती हुई, वह तत्काल प्राणों से वियुक्त हो गई, मानो उसकी चेतना बहुत दूर चली गई हो।

Verse 13

अनालपन्त्यां तस्यां तु संज्ञां याता हि ते पुनः / न्यपतन्मूर्च्छिता भूमौ निमग्नाः शोकसागरे

जब वह कुछ नहीं बोलीं, तो वे (पुत्र) पुनः होश में आए, किन्तु शोक के सागर में डूबे हुए वे फिर मूर्छित होकर भूमि पर गिर पड़े।

Verse 14

ततस्तपोधना ये ऽन्ये तत्त पोवनवासिनः / समेत्याश्वासयामासुस्तुल्यदुःखाः सुतान्मुने

तब वहाँ तपोधन अन्य मुनि, पावन वन में रहने वाले, एकत्र होकर आए और समान दुःख से पीड़ित उन पुत्रों को, हे मुने, ढाढ़स बँधाने लगे।

Verse 15

सांत्व्यमाना मुनिगणैर्जामदग्न्या यथाविधि / आधक्षुर्वचसा तेषामग्नौ पित्रोः कलेवरे

मुनिगणों द्वारा यथाविधि सांत्वना पाकर जामदग्न्य वंश की वे कन्याएँ/पुत्रियाँ, उनके वचनों के अनुसार, माता-पिता के शरीरों को अग्नि में दग्ध करने लगीं।

Verse 16

चक्रुरेव तदूर्द्ध्वं वै यत्कर्त्तव्यमनन्तरम् / पित्रोर्मरणदुःखेन पीड्यमाना दिवानिशम्

उसके बाद उन्होंने वही किया जो तत्क्षण करना उचित था; माता-पिता की मृत्यु के दुःख से वे दिन-रात पीड़ित रहती थीं।

Verse 17

ततः काले गते रामः समानां द्वादशावधौ / निवृत्तस्तपसः सख्या सहागादाश्रमं पितुः

फिर समय बीतने पर, बारह वर्षों की अवधि पूरी होने पर, राम तपस्या से निवृत्त होकर अपने सखा के साथ पिता के आश्रम की ओर गया।

Frequently Asked Questions

The Bhārgava/Jāmadagnya cycle: the killing of Jamadagni and the collapse of Reṇukā function as the catalytic event that propels Paraśurāma’s subsequent lineage-defining actions.

The episode is placed in a mahāraṇya (great forest) and explicitly along the Narmadā River, with the route (mārga) leading to Jamadagni’s āśrama serving as the narrative locator.

No. The sampled verses are firmly within a Bhārgava/Paraśurāma-linked genealogical narrative and āśrama-violation motif, not the Lalitopākhyāna’s Śākta-vidyā or yantra discourse.