Adhyaya 137: The Tale of the Vulture and the She-Jackal: The Māhātmya of the Saukarava Sacred Field
Gṛdhra-Śṛgālī-ākhyānaṃ (Saukarava-kṣetra-māhātmyaṃ)
Tīrtha-māhātmya (Sacred Geography) with Ethical-Discourse and Ritual Timing
આ અધ્યાયમાં પૃથ્વી વરાહને સૌકરવ-ક્ષેત્રની પરમ પવિત્રતા તથા ત્યાં ગમન, સ્નાન અને મૃત્યુના ફળ વિશે પૂછે છે. વરાહ ક્ષેત્રના વિવિધ તીર્થોનું વર્ણન કરીને કહે છે કે ત્યાં દેહત્યાગ કરનાર વૈષ્ણવ-ચિહ્નોથી યુક્ત ઉત્તમ પરલોકસ્થિતિ પામી શ્વેતદ્વીપે પહોંચે છે. ચક્રતીર્થમાં ખાસ કરીને વૈશાખ શુક્લ દ્વાદશીના વ્રત-આચારોનું વિધાન આવે છે અને સોમતીર્થનું માહાત્મ્ય સોમના તપ અને વરદાનની કથા દ્વારા પ્રગટ થાય છે. પછી કર્મ-કારણભાવ અને ક્ષેત્રની પુનરુદ્ધારશક્તિ દર્શાવવા ગૃધ્ર અને શૃગાળી અજાણતાં ત્યાં મરીને રાજદંપતિરૂપે પુનર્જન્મ લે છે, સ્મૃતિ પ્રાપ્ત કરે છે અને વૈરાગ્યથી આસક્તિ ત્યજે છે એવી કથા કહેવામાં આવે છે. અંતે પુનર્જન્મના કર્મતંત્ર, તીર્થલાભના નિયમો, સૂર્યના તપ સાથે જોડાયેલ વૈવસ્વત-તીર્થ અને ઉપદેશ માત્ર યોગ્ય જનને આપવાની આજ્ઞા પ્રતિપાદિત થાય છે.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 137
Verse 1
अथ गृध्रजम्बुकाख्यानम् । तत्रादित्यवरप्रदानम् ॥ सूत उवाच ॥ श्रुत्वा तु विपुलं ह्येतदपराधविशोधनम् ॥ कर्म भागवतं श्रेष्ठं सर्वभागवत प्रियम् ॥
હવે ગૃધ્ર અને જંબુકનું આખ્યાન; તેમાં આદિત્ય (સૂર્ય) દ્વારા વરદાન છે. સૂત બોલ્યા—આ વિશાળ અપરાધ-વિશોધન સાંભળી, સર્વ ભક્તોને પ્રિય એવું શ્રેષ્ઠ ભાગવત કર્મ…
Verse 2
मम किं तात राज्येन कोशेन च बलेन च ॥ यस्त्वया रहितस्तात न शक्नोमि विचेष्टितुम्
હે તાત! રાજ્ય, કોષ અને બળથી મને શું કામ? તારા વિના, હે તાત, હું કશું પણ કરી શકતો નથી.
Verse 3
इति गृध्रजम्बूकोपाख्यानं समाप्तम्
આ રીતે ગીધ અને શિયાળ સંબંધિત ઉપાખ્યાન સમાપ્ત થયું.
Verse 4
अहो कर्म महाश्रेष्ठं भगवन्स्तव भाषितम् ॥ मम चैव प्रियार्थाय तव भक्तसुखावहम्
અહો! હે ભગવન્, તમારા વચનોમાં પ્રગટ થયેલું કર્મ મહાશ્રેષ્ઠ છે; તે મારા પ્રિય હેતુ માટે છે અને તમારા ભક્તોને સુખ-મંગળ આપનારું છે.
Verse 5
संगृह्य चोभौ चरणौ भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ न चैव रत्नानीच्छामि हस्त्यश्वथमेव च
તેણે બંને ચરણ પકડી પોતાના પતિને કહ્યું—“મને રત્નો નથી જોઈએ; હાથી, ઘોડા કે રથ પણ નથી જોઈએ.”
Verse 6
अभिषेकं राजशब्दं मम संज्ञापितं त्वया ॥ एतन्न बहुमन्येऽहं विना तात त्वया ह्यहम्
તમે મારા માટે અભિષેક અને ‘રાજા’ નામની ઉપાધિ નિર્ધારિત કરી છે; પરંતુ હે તાત, તમારા વિના હું તેને બહુ માનતી નથી—કારણ કે તમારા વગર હું કશું જ નથી।
Verse 7
श्रुतं ह्येव महाबाहो सर्वधर्मार्थ साधकम् ॥ तव भक्तसुखार्थाय तद्भवान्वक्तुमर्हति
હે મહાબાહો, આ સર્વ ધર્મ અને અર્થના પ્રયોજનને સિદ્ધ કરનારું છે એમ તો સાંભળ્યું જ છે; તેથી તમારા ભક્તોના સુખ માટે તમે તેને કહો તે યોગ્ય છે.
Verse 8
पट्टबन्धेन कार्यं च यावद्ध्रियति मे गुरुः ॥ एका स्वपितुमिच्छामि मध्याह्ने तु तथाविधे
જ્યાં સુધી મારા ગુરુ પટ્ટબંધ (માથાની પટ્ટી બાંધવાનું) જરૂરી કાર્ય કરે છે, ત્યાં સુધી હું મધ્યાહ્ને એ જ રીતે એકલો સૂવા ઇચ્છું છું।
Verse 9
क्रीडामेवात्र जानामि येन क्रीडन्ति बालकाः ॥ राज्यचिन्तां न जानामि राजानो यां तु कुर्वते
અહીં હું માત્ર રમતો જ જાણું છું—જેમ બાળકો રમે છે; રાજાઓ જે રાજ્યચિંતા કરે છે તે હું જાણતો નથી।
Verse 10
किमुच्यते व्रतं चैव शुभं कुब्जाम्रकं महत् ॥ कतरच्छापि तच्छ्रेष्ठं क्षेत्रं भक्तसुखावहम्
વ્રત શું કહેવાય છે અને શુભ મહાન કુબ્જામ્રક શું છે? અને આ બન્નેમાં કયું શ્રેષ્ઠ ક્ષેત્ર છે, જે ભક્તોને સુખ-કલ્યાણ આપે?
Verse 11
न चिरं वाल्पकालं तु यथा कश्चिन्न पश्यति ॥ श्वशुरो यदि वा श्वश्रूर्यथैवान्यो नराधिप
ઘણો સમય નહીં—માત્ર થોડા સમય માટે—કોઈ (તેને) જોઈ શકતો નથી, હે નરાધિપ; સસરા હોય કે સાસુ, અથવા તેવી જ રીતે બીજો કોઈ।
Verse 12
ततः पुत्रवचः श्रुत्वा कलिङ्गानां महीपतिः ।। उवाच मधुरं वाक्यं सामपूर्वं यशस्विनि ॥
પછી પુત્રના વચન સાંભળી કલિંગોના રાજાએ, હે યશસ્વિની, પ્રથમ સામ (સમાધાન) ઉપદેશ સાથે મધુર વાણી કહી।
Verse 13
सुप्ता नैव च द्रष्टव्या व्रतमेतन्मुहूर्त्तकम् ।। आत्मनो वै गृृहजना ये केचित्स्वजने जनाः ॥
ઊંઘમાં હોય ત્યારે કદી દેખાવું નહીં—આ નિશ્ચિત સમયનું વ્રત છે. પોતાના ઘરનાં લોકો, જે કોઈ સ્વજન-પરિજનો હોય…
Verse 14
यच्चेदं भाषसे पुत्र नाहं जानामि तद्वचः ।। पुत्र शिक्षापयिष्यन्ति पौरजानपदास्तव ॥
પુત્ર, તું અહીં જે કહે છે તે વચન હું જાણતી/સ્વીકારતી નથી. પુુત્ર, તારા નગરવાસી અને જનપદવાસી તને શિક્ષા આપશે.
Verse 15
तं प्रयान्तं ततो दृष्ट्वा पौरजानपदास्तव ।
પછી તેને જતા જોઈ, તારા નગરવાસી અને જનપદવાસી…
Verse 16
परं कोकामुखं स्थानं तथा कुब्जा म्रकं परम् ।। परं सौकरवं स्थानं सर्वसंसारमोक्षणम् ॥
કોકામુખ નામનું પરમ પુણ્ય તીર્થ છે; તેમ જ કુબ્જા અને મ્રક પણ પરમ ઉત્તમ છે. સૌકરવ નામનું સ્થાન પરમ શ્રેષ્ઠ છે, જે સમગ્ર સંસારબંધનથી મોક્ષ આપે છે.
Verse 17
ते मां प्रसुप्तां पश्येयुः कदाचिदपि संस्थिताम् ।। ततो भार्यावचः श्रुत्वा कलिङ्गैश्वर्यवर्द्धनः ॥
તેઓ મને કદી પણ ઊંઘમાં પડેલી ન જુએ. ત્યારબાદ પત્નીના વચન સાંભળી, કલિંગના ઐશ્વર્યને વધારનાર (રાજા)…
Verse 18
एवं संदिश्य तं तत्र स राजा धर्मशास्त्रतः ।। गमनाय मतिं चक्रे क्षेत्रं सौकरवं प्रति ॥
આ રીતે ત્યાં તેને ઉપદેશ આપી તે રાજાએ ધર્મશાસ્ત્ર અનુસાર પ્રસ્થાનનો નિશ્ચય કર્યો અને સૌકરવ ક્ષેત્ર તરફ પ્રયાણ કર્યું।
Verse 19
यत्र संस्थाः च मे देवि ह्युद्धृतासि रसातलात् ।। यत्र भागीरथी गङ्गा मम सौकरवे स्थिता ॥
જ્યાં, હે દેવી, તું મારી સાથે નિવાસ કરે છે; જ્યાં તને રસાતલમાંથી ઉદ્ધરવામાં આવી હતી; અને જ્યાં ભાગીરથી ગંગા મારા સૌકરવમાં પ્રતિષ્ઠિત છે।
Verse 20
बाढमित्येव तां वाक्यं प्रत्युवाच वसुन्धरे ।। विस्रब्धा भव सुश्रोणि कल्याणेन यशस्विनि ॥
‘બાઢમ્,’ એમ કહી તેણે, હે વસુંધરા, તેના વચનનો ઉત્તર આપ્યો—‘હે સુશ્રોણિ, નિર્ભય રહો; હે યશસ્વિની, કલ્યાણ સાથે રહો।’
Verse 21
सकलत्रसुताः सर्वेऽप्यनुयान्ति नराधिपम् ।
પત્નીઓ અને પુત્રો સહિત તેઓ બધા પણ તે નરાધિપને અનુસરી ગયા।
Verse 22
धरोवाच ॥ केषु लोकेषु यान्तीश सौकरे ये मृताः प्रभो ॥ किं वा पुण्यं भवेत् तत्र स्नातस्य पिबतस्तथा ॥
ધરાએ કહ્યું—હે પ્રભુ ઈશ! સૌકરે જે મરે છે તેઓ કયા લોકોમાં જાય છે? અને ત્યાં સ્નાન કરનાર તથા તે જળ પીવનારને કયું પુણ્ય થાય છે?
Verse 23
न त्वां वै द्रक्ष्यते कश्चिच्छयनीये महाव्रताम् ॥ एवं गच्छति काले तु तयोस्तु तदनन्तरे ॥
હે મહાવ્રતધારિણી, શય્યાપર રહેલી તને ખરેખર કોઈ નહીં જુએ. આ રીતે સમય પસાર થતાં, તરત જ તે બંને માટે આગળની ઘટના બને છે.
Verse 24
हस्त्यश्व रथयानानि स्त्रियश्चान्तःपुरस्थिताः ॥ संहृष्टमनसः सर्वे अनुयान्ति नराधिपम् ॥
હાથી, ઘોડા, રથો અને અન્ય વાહનો—અને અંતઃપુરમાં રહેલી સ્ત્રીઓ પણ—બધા હર્ષિત મનથી રાજાને અનુસરે છે.
Verse 25
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु मे परमं गुह्यं यत्त्वया पृच्छितं मम ॥ मम क्षेत्रं परं चैव शुद्धं भागवतप्रियम् ॥
શ્રીવરાહે કહ્યું: તું જે મને પૂછ્યું છે તે મારું પરમ ગુહ્ય સાંભળ. આ મારું સર્વોચ્ચ ક્ષેત્ર છે—શુદ્ધ અને ભગવદ્ભક્તોને પ્રિય.
Verse 26
कति तीर्थानि पद्माक्ष क्षेत्रे सौकरवे तव ॥ धर्मसंस्थापनार्थाय तद्विष्णो वक्तुमर्हसि ॥
હે પદ્માક્ષ, તારા સૌકરવ ક્ષેત્રમાં કેટલાં તીર્થો છે? ધર્મસ્થાપન માટે, હે વિષ્ણુ, તે જણાવવું તને યોગ્ય છે.
Verse 27
कलिङ्गो जरया युक्तो पुत्रं राज्येऽभ्यषेचयत् ॥ राज्यं दत्त्वा वरारोहे यथान्यायं कुलोद्भवम् ॥
કલિંગ વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડિત થઈ પોતાના પુત્રને રાજ્યમાં અભિષેક કર્યો. હે વરારોહે, રાજ્ય સોંપીને તેણે ન્યાયાનુસાર કુળમાં જન્મેલા વારસને સ્થાપ્યો.
Verse 28
अथ दीर्घेण कालेन प्राप्य सौकरवं तदा ॥ धनधान्यसमृद्ध्यादि प्रददौ तत्र माधवि ॥
પછી લાંબા સમય પછી સૌકરવને પ્રાપ્ત કરીને, હે માધવી, તેણે ત્યાં ધન-ધાન્ય વગેરેની સમૃદ્ધિ પ્રદાન કરી।
Verse 29
यत्र स्नातस्य यत्पुण्यं गतस्य च मृतस्य च ॥ यत्र यानि च तीर्थानि मम संस्थानसंस्थिताः ॥
જ્યાં સ્નાન કરનારને, ત્યાં ગયેલાને અને ત્યાં જ મૃત્યુ પામનારને જે પુણ્ય મળે છે; અને જ્યાં મારા પોતાના અધિકારક્ષેત્રમાં સ્થિત તીર્થો છે—
Verse 30
एकाकी स्वपते तत्र यत्र कश्चिन्न पश्यति ॥ स तु दीर्घेण कालेन कलिङ्गकुलवर्ध्धनः ॥
તે ત્યાં એકલો સૂવે છે, જ્યાં કોઈ તેને જોતું નથી. પરંતુ લાંબા સમય પછી તે કલિંગ વંશનો વર્ધક બન્યો।
Verse 31
ततः स पद्मपत्राक्षः कलिङ्गानां जनाधिपः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं काञ्चीराजसुतां तदा ॥
પછી કમળપત્ર સમાન નેત્રો ધરાવનાર કલિંગોના જનાધિપતિએ તે સમયે કાંચીરાજની પુત્રીને મધુર વચન કહ્યું।
Verse 32
शृणु पुण्यं महाभागे मम क्षेत्रेषु सुन्दरि ॥ प्राप्नुवन्ति महाभागे गता सौकरवं प्रति ॥
હે સુન્દરી, હે મહાભાગે, મારા ક્ષેત્રોમાં રહેલું પુણ્ય વર્ણન સાંભળ; સૌકરવ તરફ ગયેલા, હે મહાભાગે, તેનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 33
सुतानजनयत्पञ्च आदित्यसमतेजसः ॥ एवं तु मानुषं लोकं मम मायाप्रमोहितम् ॥
તેણે સૂર્ય સમ તેજવાળા પાંચ પુત્રોને ઉત્પન્ન કર્યા; આ રીતે માનવલોક મારી માયાથી મોહિત થઈ ભ્રમિત રહે છે.
Verse 34
पूर्णं वर्षसहस्रं वै जीवितं मम सुन्दरि ॥ ब्रूहि तत्परमं गुह्यं यन्मया पूर्वपृच्छितम् ॥
હે સુન્દરી, મારું આયુષ્ય ખરેખર પૂર્ણ એક હજાર વર્ષનું છે. મેં અગાઉ પૂછેલું તે પરમ ગુહ્ય રહસ્ય કહો.
Verse 35
दश पूर्वापराश्चापि अपरे सप्त पञ्च च ॥ स्वर्गं गच्छन्ति पुरुषास्तेषां ये तत्र वै मृताः ॥
પૂર્વ અને અપર—બન્ને સમૂહોમાં દસ, અને અન્ય સાત તથા પાંચ પણ; તેમામાં જે પુરુષો ત્યાં મૃત્યુ પામે છે, તેઓ નિશ્ચય સ્વર્ગે જાય છે.
Verse 36
आत्मकर्मसु संयुक्तं चक्रवत्परिवर्तते ॥ जातो जन्तुर्भवेद्बालो बालस्तु तरुणो भवेत् ॥
પોતાના કર્મોમાં બંધાયેલ જીવ ચક્રની જેમ ફરતો રહે છે; જન્મેલો પ્રાણી બાળક બને છે અને બાળક પછી યુવાન બને છે.
Verse 37
ततो भर्त्तुर्वचः श्रुत्वा प्रहस्य रुचिरेक्षणा ॥ उभौ तौ चरणौ गृह्य राजानं वाक्यमब्रवीत् ॥
પછી પતિના વચન સાંભળી મનોહર નેત્રવાળી સ્ત્રી હસી; તેના બંને ચરણ પકડી તેણે રાજાને વચન કહ્યું.
Verse 38
गमनादेव सुश्रोणि मुखस्य मम दर्शनात् ॥ सप्तजन्मान्तरे भद्रे जायते विपुले कुले ॥
હે સુશ્રોણિ, માત્ર અહીં આવી અને મારા મુખનું દર્શન કરવાથી, હે ભદ્રે, સાત જન્મ પછી તે મહાન કુળમાં જન્મ લે છે.
Verse 39
तरुणो मध्यमं याति पश्चाद्याति जरां ततः ॥ बालो वै यानि कर्माणि करोत्यक्ष्ञानतः स्वयम् ॥
યુવાન મધ્યવયે પહોંચે છે અને પછી વૃદ્ધાવસ્થામાં જાય છે. બાળક જે કર્મ કરે છે તે ખરેખર અજ્ઞાનવશ પોતે જ કરે છે.
Verse 40
एवमेतन्महाभाग यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ उपोष्य तु त्रिरात्रं त्वं पश्चाच्छ्रोष्यसि मानद ॥
હે મહાભાગ, તું મને જે પૂછે છે તે આમ જ છે. પરંતુ હે માનદ, તું ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરીને પછી તે સાંભળશે.
Verse 41
धनधान्यसमृद्धेषु रूपवान्गुणवान्शुचिः ॥ मद्भक्तश्चैव जायेत मम कर्मपरायणः ॥
ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ કુળોમાં તે રૂપવાન, ગુણવાન અને શુચિ બની જન્મે છે; અને મારો ભક્ત બની મારા વિહિત કર્મોમાં પરાયણ રહે છે.
Verse 42
न स लिप्यति पापेन एवमेतन्न संशयः ॥ ततः करिष्यतो राज्यं निष्कण्टकमनामयम्
તે પાપથી લિપ્ત થતો નથી—આમાં કોઈ સંશય નથી. ત્યારબાદ તે કંટકરહિત (નિર્વિઘ્ન) અને નિરામય રાજ્યનું શાસન કરશે.
Verse 43
बाढमित्येव तां राजा प्रत्युवाच यशस्विनि ॥ पद्मपत्रविशालाक्षि पूर्णचन्द्रनिभानने
રાજાએ તેણીને પ્રત્યुत્તર આપ્યો—“તથાસ્તુ”, હે યશસ્વિની; પદ્મપત્ર સમ વિશાળ નેત્રવાળી, પૂર્ણચંદ્ર સમ મુખવાળી।
Verse 44
एवं वै मानुषो भूत्वा अपराधविवर्जितः ॥ गमनं तस्य क्षेत्रस्य मरणं तत्र कारणम्
આ રીતે માનવરૂપ ધારણ કરીને અને અપરાધથી રહિત થઈ, તે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં તેનું જવું—અને ત્યાં જ તેનું મરણ—ફળસિદ્ધિનું કારણ કહેવાય છે।
Verse 45
सप्तसप्ततिवर्षाणि ह्यतीतानि यशस्विनि ॥ अष्टसप्ततिके वर्षे एकान्ते तु नराधिपः
હે યશસ્વિની, ખરેખર સત્તોતેર વર્ષો વીતી ગયા હતા. અઠ્ઠોતેરમા વર્ષે રાજા એકાંતમાં (સ્થિત થયો/વિચારમાં પડ્યો).
Verse 46
यथा वदसि सुश्रोणि तथैव मम रोचते ॥ दन्तकाष्ठं समादाय द्वादशाङ्गुलमायतम्
“હે સુશ્રોણિ, તું જેમ કહે છે તેમ જ મને પણ ગમે છે.” બાર આંગળ લાંબું દંતકાષ્ઠ લઈને (તેને લીધું).
Verse 47
ये मृतास्तस्य क्षेत्रस्य सौकरस्य प्रभावतः ॥ शङ्खचक्रगदापद्मधनुर्हस्ताश्चतुर्भुजाः
સૌકર ક્ષેત્રના પ્રભાવથી જે ત્યાં મૃત્યુ પામ્યા, તેઓ ચતુર્ભુજ બને છે અને હાથમાં શંખ, ચક્ર, ગદા, પદ્મ તથા ધનુષ ધારણ કરે છે।
Verse 48
तमेव चिन्तयन्नर्थं मध्यसंस्थे दिवाकरे ॥ माधवस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी
એ જ વિષયનું ચિંતન કરતાં, જ્યારે સૂર્ય મધ્યાહ્ને મધ્યસ્થ હતો, માધવ માસના શુક્લપક્ષની દ્વાદશીએ (તે આગળ વધ્યો—આગળનો પ્રસંગ સૂચિત).
Verse 49
स्नात्वा सङ्कल्पयामास त्रिरात्रं नियमाविन्वितौ ॥ उपोष्य तौ त्रिरात्रं तु विधिना नियमाविन्वितौ
સ્નાન કરીને તેમણે નિયમસહિત ત્રિરાત્રિ વ્રતનો સંકલ્પ કર્યો. પછી વિધિ પ્રમાણે ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ રાખીને, તેઓ નિયમોથી સંયમિત રહ્યા.
Verse 50
त्यक्त्वा कलेवरं तूर्णं श्वेतद्वीपं प्रयान्ति ते ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे
દેહ ત્યજી તેઓ ઝડપથી શ્વેતદ્વીપે જાય છે. વધુ એક વાત હું કહું છું; તે સાંભળ, હે વસુંધરે.
Verse 51
बुद्धिः सम्पद्यते तस्य प्रियादर्शनलालसा ॥ कोऽर्च्यस्तत्किं व्रतं चास्या एषा स्वपिति निर्जने
તેની બુદ્ધિ પ્રિયદર્શનની લાલસાસહિત પ્રગટ થાય છે—‘કોને પૂજવું? તે સાધન શું, અને એની કઈ વ્રતવિધિ?’ તે અહીં એકાંતમાં સૂઈ રહી છે.
Verse 52
ततः स्नातौ शुची क्षौमे परिधाय तु वाससी ॥ प्रणम्य भूषितौ विष्णुं दम्पती तदनन्तरम्
પછી સ્નાન કરીને શુદ્ધ બની, સ્વચ્છ ક્ષૌમ વસ્ત્રો ધારણ કરીને, અલંકૃત દંપતીએ તરત જ વિષ્ણુને પ્રણામ કર્યો.
Verse 53
तीर्थेषु तेषु स्नातश्च यां प्राप्नोति परां गतिम् ॥ चक्रतीर्थं महाभागे यत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्
તે તીર્થોમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય પરમ ગતિને પામે છે. હે મહાભાગે, જ્યાં ચક્ર પ્રતિષ્ઠિત છે તે ચક્રતીર્થ કહેવાય છે.
Verse 54
न सुप्ताया व्रतं किञ्चिद्दृश्यते धर्मसंचयः ॥ न च विष्णुकृतं कर्म न चैवेश्वरचोदितम्
જે સૂતો (અસાવધાન) હોય તેના માટે કોઈ વ્રત ધર્મસંચયનું કારણ દેખાતું નથી; તે ન તો વિષ્ણુ માટે કરેલું કર્મ છે, ન તો ઈશ્વરપ્રેરિત.
Verse 55
ततः सा सुन्दरी भूषां समुत्तार्य शुभेक्षणा ॥ मह्यं निवेदयामास प्रोवाच च जनेश्वरम्
પછી તે શુભદૃષ્ટિવાળી સુંદર સ્ત્રીએ આભૂષણ ઉઠાવી મને અર્પણ કર્યું અને જનેશ્વર એવા રાજાને પણ કહ્યું.
Verse 56
वैशाख द्वादशीं प्राप्य स्नायाद्यो विधिपूर्वकम् ॥ दशवर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च
વૈશાખ માસની દ્વાદશી પ્રાપ્ત કરીને જે વિધિપૂર્વક સ્નાન કરે છે, તે દસ હજાર વર્ષ અને દસ સો વર્ષ જેટલું પુણ્ય પામે છે.
Verse 57
न तत्र एष विद्येत यश्चरेद्व्रतमीदृशम् ॥ बार्हस्पत्येषु धर्मेषु याम्येषु च न विद्यते
અન્યત્ર એવો કોઈ મળતો નથી જે આવું વ્રત આચરે; આ ન તો બૃહસ્પતિપ્રણીત ધર્મોમાં છે, ન તો યમપ્રણીત ધર્મોમાં.
Verse 58
उवाच मधुरं वाक्यं कलिङ्गाधिपतिं तथा ॥ सृगाली पूर्वमेवाहं तिर्यग्योनिव्यवस्थिताः
તેણે કલિંગાધિપતિને મધુર વચન કહ્યાં— “પૂર્વે હું શૃગાલી હતી, તિર્યક્-યોનિમાં સ્થિત હતી.”
Verse 59
धनधान्यसमृद्धो हि जायते विपुले कुले ॥ मद्भक्तश्चापि जायेत मम कर्मपरायणः
તે ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ થઈ મહાન કુળમાં જન્મે છે; અને મારો ભક્ત પણ જન્મે છે, મારા કર્મવિધાનમાં પરાયણ બનીને.
Verse 60
न एष विद्यते तत्र सुप्ता चरति यद्व्रतम् ॥ भुक्त्वा तु कामभोगानि भुक्त्वा तु पिशितोदनम्
ત્યાં એવું નથી કે ઊંઘતો માણસ વ્રત આચરે; તેમજ કામભોગ ભોગવીને અને માંસ-ભાત ખાઈને વ્રતાચરણ પણ યોગ્ય નથી.
Verse 61
विद्धास्मि सोमदत्तेन बाणेन मृगलीप्सुना ॥ एतं शिरसि मे राजन्पश्य बाणं सुसंस्कृतम्
શિકારની લાલસા ધરાવતા સોમદત્તના બાણથી હું વિદ્ધ થઈ છું; હે રાજન, જુઓ— આ સુઘડ બાણ મારા મસ્તકમાં છે.
Verse 62
अपराधं वर्जयति दीक्षितश्चैव जायते ॥ भूत्वा वै मानुषस्तत्र तीर्थे संसारसागरम्
તે અપરાધનો ત્યાગ કરે છે અને વિધિવત્ દીક્ષિત બને છે; ત્યાં તે તીર્થમાં માનવ બની, સંસાર-સાગરને પાર કરે છે.
Verse 63
ताम्बूलं रक्तवस्त्रं तु सुसूक्ष्मे पट्टवाससी ॥ सुगन्धैर्भूषिता गात्रे सर्वरत्नसमायुता
તેણી પાસે તાંબૂલ હતું અને તે લાલ વસ્ત્રો ધારણ કરતી હતી; અતિ સૂક્ષ્મ રેશમી વસ્ત્રો પહેર્યા હતા. સુગંધોથી તેનું દેહ શોભિત હતું અને તે સર્વ પ્રકારના રત્નોથી અલંકૃત હતી.
Verse 64
यस्य दोषेण मेऽप्येषा रुजा शिरसि संस्थिता ॥ काञ्चीराजकुले जन्म पित्रा दत्ता तव प्रिया
જેના દોષથી મારી પણ શિરમાં આ પીડા સ્થિર થઈ છે. તે કાંચીના રાજકુળમાં જન્મેલી છે; પિતાએ અર્પણ કરેલી, તે તારી પ્રિયા છે.
Verse 65
तीर्त्वा चक्रगदाशङ्खपद्मपाणिश्चतुर्भुजः ॥ मम रूपधरः श्रीमान्मम लोके महीयते
પાર ઉતરીને તે ચતુર્ભુજ—હાથમાં ચક્ર, ગદા, શંખ અને પદ્મ ધારણ કરનાર—મારું જ રૂપ ધારણ કરેલો તે શ્રીમાન મારા લોકમાં મહિમાવાન ગણાય છે.
Verse 66
मम कान्ता विशालाक्षी किमत्र चरते व्रतम् ॥ कुप्येतापि तु सन्तुष्टा प्रिया मे कमलेक्षणा
મારી કાંતા, વિશાલાક્ષી—અહીં તે કયું વ્રત આચરે છે? તે રોષે ભરાય તોય પ્રસન્નસ્વભાવિની છે; મારી પ્રિયા કમલનેત્રા છે.
Verse 67
क्षेत्रप्रभावान्मे सैषा जाता सिद्धिर्नमोऽस्तु ते ॥ स ततः पद्मपत्राक्षः कलिङ्गानां जनाधिपः
આ ક્ષેત્રના પ્રભાવથી મારા માટે આ સિદ્ધિ ઉત્પન્ન થઈ છે—તમને નમસ્કાર. ત્યારબાદ પદ્મપત્રનેત્રવાળો તે કલિંગોના જનાધિપ બન્યો.
Verse 68
चक्रतीर्थे विशालाक्षि मरणे कृतकृत्यतः ॥ एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य श्रोतुकामा वसुन्धरा
ચક્રતીર્થમાં, હે વિશાલાક્ષિ, મૃત્યુ સમયે મનુષ્ય કૃતકૃત્ય બને છે. તેના આ વચન સાંભળી વસુંધરા (પૃથ્વી) વધુ સાંભળવા ઉત્સુક થઈ.
Verse 69
अवश्यमेव द्रष्टव्या कीदृशं चरति व्रतम् ॥ किन्नरैः सुप्रलक्ष्येत वशीकरणमुत्तमम्
તેને અવશ્ય જોવી જોઈએ—તે કેવું વ્રત આચરે છે? કિન્નરો તેને સ્પષ્ટ ઓળખશે કે આ વશીકરણનું ઉત્તમ કર્મ છે.
Verse 70
श्रुत्वा राजा प्रियां वाक्यं प्रत्युवाच स्मृतिङ्गतः ॥ अहं गृध्रो महाभागे तेनैव वनचारिणा
પ્રિય વચન સાંભળી, સ્મૃતિ ઉદય થતાં રાજાએ ઉત્તર આપ્યો—“હે મહાભાગે, હું ગૃધ્ર છું; એ જ વનચારી દ્વારા…”
Verse 71
शिरस्यञ्जलिमाधाय श्लक्ष्णमेतदुवाच ह ॥ तत्र सौकरवे तीर्थे चन्द्रमास्त्वामतोषयत्
તેણે શિરે અંજલિ ધરી આ મૃદુ વચન કહ્યાં—ત્યાં સૌકરવ તીર્થમાં ચંદ્રમાએ તને સંતોષી/પ્રસન્ન કર્યો હતો.
Verse 72
अथ योगीश्वरी भूत्वा यत्र गच्छति रोचते ॥ अथवा चान्यसंसृष्टा कामरोगेण चावृता
પછી યોગીશ્વરી બની તે જ્યાં જ્યાં જાય ત્યાં ત્યાં મનોહર લાગે છે; અથવા અન્ય સાથે સંસર્ગમાં પડી કામરોગથી આવૃત થાય છે.
Verse 73
सोमदत्तेन बाणेन एकेनैव निपातितः ॥ ततो जातोऽस्म्यहं भद्रे कलिङ्गानां जनाधिपः
સોમદત્તના એક જ બાણથી હું પાતિત થયો; ત્યારબાદ, હે ભદ્રે, હું કલિંગોનો અધિપતિ બન્યો.
Verse 74
एतदाचक्ष्व तत्त्वेन परं कौतूहलं हि मे ॥ वसुधाया वचः श्रुत्वा विष्णुर्मायाकरण्डकः
આ વાત તત્ત્વ અનુસાર મને કહો, કારણ કે મારી કૌતૂહલતા અત્યંત છે. વસુધાના વચન સાંભળી, ‘માયા-કરણ્ડક’ વિષ્ણુ…
Verse 75
एवं चिन्तयतस्तस्य अस्तं प्राप्तो दिवाकरः ॥ संवृत्ता रजनी सुभ्रूः सर्वसार्थसुखावहा
તે આમ વિચારતો હતો ત્યારે સૂર્ય અસ્ત થયો. ત્યારબાદ, હે સુભ્રૂ, રાત્રિ આવી, જે સર્વ સમૂહને સુખ આપનારી હતી.
Verse 76
जातोऽस्मि परमा व्युष्टिः प्राप्तं राज्यं मया महत् ॥ सिद्धिर्लब्धा वरारोहे मया सर्वाङ्गसुन्दरी
મેં પરમ પ્રભાત સમું નવોત્થાન પ્રાપ્ત કર્યું; મહાન રાજ્ય મને મળ્યું. હે વરારોહે, સર્વાંગસુંદરી, મને સિદ્ધિ પણ પ્રાપ્ત થઈ.
Verse 77
उवाच वाक्यं मेदिन्याः मेषदुन्दुभिनिःस्वनः ॥ शृणु भूमे प्रयत्नेन कथ्यमानं मयानघे
મેષદુન્દુભિનિઃસ્વને મેદિનીને કહ્યું—હે ભૂમે, હે અનઘે, હું કહું છું તે પ્રયત્નપૂર્વક સાંભળો.
Verse 78
ततो रात्र्यां व्यतीतायां प्रभातसमये शुभे ॥ पठन्ति मागधा बन्दिसूता वैतालिकास्तथा
પછી રાત્રિ વીતી ગયા પછી, શુભ પ્રભાત સમયે, માગધો, બંદી-સૂત તથા વૈતાલિકોએ સ્તુતિપાઠ કર્યો।
Verse 79
अकामपतितेनापि पश्य क्षेत्रस्य वै फलम् ॥ ये च भागवतश्रेष्ठा ये च नारायणप्रियाः
અજાણતાં પણ તેમાં પડી ગયેલ વ્યક્તિ દ્વારા પણ, આ ક્ષેત્રનું ફળ જો. તે ભાગવતોમાં શ્રેષ્ઠ અને નારાયણપ્રિય ભક્તોને લાભ આપે છે।
Verse 80
तस्य वै कारणं येन तेन चाराधितोऽस्म्यहम् ॥ तस्य प्रीतोऽस्म्यहं देवि विशुद्धेनान्तरात्मना
જે કારણથી અને જે રીતે તેણે મારી આરાધના કરી, તે રીતે હું પૂજિત થયો છું. હે દેવી, તેના વિશુદ્ધ અંતરાત્માથી હું પ્રસન્ન છું।
Verse 81
शङ्खदुन्दुभिनादैश्च बोधितो वसुधाधिपः ॥ सर्वलोकहितार्थाय उदिते च दिवाकरे
શંખ અને દુન્દુભિના નાદથી વસુધાધિપ (રાજા) જાગૃત થયો; અને સૂર્ય ઉદિત થતાં, સર્વ લોકહિતાર્થે કાર્ય કર્યું।
Verse 82
पौरजानपदाः सर्वे श्रुत्वा तु तदनन्तरम्॥ लाभालाभौ परित्यज्य सर्वकर्माण्यकारयन्॥
પછી તે સાંભળી નગરવાસી અને જનપદવાસી સૌએ લાભ-અલાભનો વિચાર ત્યજી, સર્વ નિર્ધારિત કાર્યો કરાવ્યાં।
Verse 83
मां स द्रष्टुं न शक्नोति मम तेजःप्रमोहितः॥ ततो निमीलिताक्षेण कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्॥
મારા તેજથી મોહિત થઈ તે મને જોઈ શકતો નથી; તેથી આંખો મીંચીને તેણે મસ્તક પર અંજલિ ધરી ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કર્યો।
Verse 84
स्नातस्तु विधिना सोऽथ क्षौमाभ्यामुपसंवृतः॥ भूत्वा चोत्सारयामास आज्ञां दत्त्वा यथोचितम्॥
પછી તેણે વિધિ મુજબ સ્નાન કરીને ક્ષૌમ (લિનન) વસ્ત્રો ધારણ કર્યા; અને યથોચિત આજ્ઞા આપી કાર્યોની વ્યવસ્થા કરાવી।
Verse 85
सर्वे शङ्खधराश्चैव सर्वे चायुधसंयुताः। ताः स्त्रियश्च वरारोहे स्तुतिमन्या महौजसः॥
બધા શંખધારી હતા અને બધા આયુધોથી સજ્જ હતા. હે સુન્દરી, તે સ્ત્રીઓ સ્તુતિમાં તત્પર અને મહાન ઓજવાળી હતી।
Verse 86
न शक्नोति तथा वक्तुं भीरुः सन्त्रस्तलोचनः॥ एवमेतद्विचेष्टन्तं ब्राह्मणानामपीश्वरम्॥
તે ભયભીત છે, તેની આંખો ભયથી કંપે છે; તે તેમ બોલી શકતો નથી. આ રીતે બ્રાહ્મણોના પણ અધિપતિને આવું વર્તન કરતાં જોવામાં આવે છે।
Verse 87
व्रतस्थं यः स्पृशेन्मां तु नारी पुरुष एव च॥ धर्मयुक्तेन दण्डेन मम वध्यो भवेत् तु सः॥
હું વ્રતસ્થ હોઉં ત્યારે જે મને સ્પર્શ કરે—સ્ત્રી હોય કે પુરુષ—તે ધર્માનુકૂલ દંડનો પાત્ર થશે, મારા નિર્ણય મુજબ દંડનીય થશે।
Verse 88
श्वेतद्वीपे प्रमोदन्ते सर्वभोगसमन्विताः॥ एवं ते कथितं भूमे व्युष्टिः सौकरवे महत्॥
શ્વેતદ્વીપમાં તેઓ સર્વ ભોગોથી સમન્વિત થઈ આનંદ કરે છે. હે ભૂમિ, આ રીતે સૌકરવ વિષયક મહાન વર્ણન તને કહેલું છે।
Verse 89
वाणीं सूक्ष्मां समादाय स सोमो चोदितो मया॥ किं वा फलं समुद्धिश्य तप्यसे सुमहत्तपः॥
સૂક્ષ્મ વાણી ધારણ કરીને, મારી પ્રેરણાથી તે સોમ બોલ્યો—‘કયા ફળને ઉદ્દેશીને, કયા પરિણામને લક્ષ્ય કરીને, તું આટલું મહાન તપ કરે છે?’
Verse 90
एवमाज्ञापयित्वा तु कालिङ्गो नृपतिः किल॥ गतश्च त्वरया धीमान् प्रविष्टस्तत्र सुव्रते॥
આ રીતે આજ્ઞા આપીને, કહેવાય છે કે કલિંગનો નૃપતિ ઉતાવળથી નીકળી ગયો; તે ધીમાન ત્યાં પ્રવેશ્યો—હે સુવ્રતે।
Verse 91
अकामपतिताश्चैव श्वेतद्वीपमुपागताः॥ य एतेन विधानेन वासं तीर्थे तु कारयेत्॥
તેઓ પણ અજાણતાં ત્યાં પડીને શ્વેતદ્વીપને પ્રાપ્ત થયા. જે આ વિધાન મુજબ તીર્થમાં નિવાસની વ્યવસ્થા કરે…
Verse 92
ब्रूहि तत्त्वेन मे सोम यत्ते मनति वर्तते ॥ सर्वं सम्पादयिष्यामि त्वत्प्रसादान्न संशयः ॥
હે સોમ, તારા મનમાં જે છે તે મને તત્ત્વથી કહો. તારા પ્રસાદથી હું બધું પૂર્ણ કરીશ—એમાં શંકા નથી।
Verse 93
मरणं च विशालाक्षि श्वेतद्वीपं च गच्छति ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
હે વિશાલાક્ષિ! મરણ પણ શ્વેતદ્વીપે જાય છે. હે વસુંધરે! હું તને વધુ કહું છું—સાંભળ.
Verse 94
मम वाक्यं ततः श्रुत्वा ग्रहाणां प्रवरेश्वरः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं सोमतीर्थमवस्थितः ॥
મારા વચન સાંભળી, ગ્રહદેવતાઓમાં શ્રેષ્ઠ અધિપ્રભુ સોમતીર્થમાં સ્થિત રહી મધુર વાણી બોલ્યા.
Verse 95
पर्यङ्कस्य तले तत्र राजा दर्शनलालसः ॥ विलोक्य तां वरारोहां ततश्चिन्तापरायणाम् ॥ ततः कमलपत्राक्षी वेदनायासपीडिता ॥ रुजार्ता रुरुदे तत्र शिरोवेदनताडिता ॥
ત્યાં પલંગની નીચે, દર્શનની લાલસાથી રાજાએ ચિંતામાં લીન એવી તે વરારોહા સ્ત્રીને જોયી. પછી કમળપત્ર જેવી આંખો ધરાવતી તે સ્ત્રી પીડા અને થાકથી દબાઈ, દુઃખથી વ્યાકુળ બની, તીવ્ર માથાના દુખાવાથી તાડિત થઈ ત્યાં જ રડી પડી.
Verse 96
स्नानादाखोटके तीर्थे यत्फलं समुपाश्नुते ॥ दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ॥
આખોટક તીર્થમાં સ્નાનથી જે પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે, તે દસ હજાર વર્ષો અને સૈકડો વર્ષો સુધી પણ ટકીને રહે છે એમ કહેવાય છે.
Verse 97
भगवन् यदि तुष्टोऽसि मम चात्र गतः प्रभो ॥ योगनाथो जगच्छ्रेष्ठः सर्वयोगीश्वरेश्वरः ॥
હે ભગવન! જો તમે પ્રસન્ન હો અને મારા માટે અહીં આવ્યા હો, હે પ્રભુ—તમે યોગનાથ, જગતમાં શ્રેષ્ઠ, અને સર્વ યોગીશ્વરોના પણ પરમેશ્વર છો.
Verse 98
किं मया तु कृतं कर्म पूर्वमेव सुदुष्करम् ॥ येनाहमीदृशीं प्राप्ता दशां पुण्यपरिक्षयात् ॥
મેં અગાઉ કયું અતિ દુષ્કર કર્મ કર્યું હતું, જેના કારણે પુણ્યક્ષયથી હું આવી દશાને પ્રાપ્ત થઈ છું?
Verse 99
नन्दनं समवाश्रित्य मोदन्ते चैव सर्वदा ॥ ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जायते विपुले कुले ॥
નંદનવનનો આશ્રય લઈને તેઓ સદા આનંદ કરે છે; ત્યારબાદ સ્વર્ગમાંથી પતિત થઈ તે મહાન કુળમાં જન્મ લે છે.
Verse 100
यावल्लोका धरिष्यन्ति तावत्त्वयि जनार्दन ॥ अतुला त्वयि मे भक्तिर्भवेन्नित्यं सुनिश्चला ॥
હે જનાર્દન! જેટલા સમય સુધી લોકો ટકશે, તેટલા સમય સુધી આપ પ્રત્યે મારી ભક્તિ અતુલ, નિત્ય અને દૃઢપણે અચળ રહે.
Verse 101
भर्त्ता च मां न जानाति क्लिश्यमानामनाथवत् ॥ अथ मां किं कथं भर्त्ता मन्यते स्वजनोऽपि वा ॥
મારો પતિ પણ મને ઓળખતો નથી; હું અનાથ જેવી પીડાઈ રહી છું. તો પછી મારો પતિ મને શું અને કેવી રીતે માને છે, અથવા મારા સ્વજનો પણ શું માને છે?
Verse 102
मद्भक्तश्चैव जायेत एवमेतन्न संशयः॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि स्नातो गृध्रवटे नरः
“તે નિશ્ચયે મારો ભક્ત બનશે—એમાં શંકા નથી. ફરી હું વધુ કહું છું: ગૃધ્રવટમાં સ્નાન કરેલો પુરુષ …”
Verse 103
यच्चापि मम तद्रूपं त्वया संस्थापितं प्रभो॥ सप्तद्वीपेषु दृश्येत तत्र तत्रैव संस्थितम्
હે પ્રભુ! તમે સ્થાપિત કરેલું મારું એ જ સ્વરૂપ સાતેય દ્વીપોમાં ત્યાં-ત્યાં સ્થિત રહીને દર્શનીય બને.
Verse 104
कथये किं शयानाऽऽतु सखीनां शयने स्थिता॥ एवमत्र न युज्येत यन्मया परिचिन्तितम्
હું શું કહું? સખીઓની શય્યા પર શયન કરીને સ્થિત છું—મેં જે મનમાં વિચાર્યું છે તે અહીં આ રીતે યોગ્ય નથી બેસતું.
Verse 105
यत्फलं समवाप्नोति स्नानमात्रकृतोदकः॥ नववर्षसहस्राणि नववर्षशतानि च
માત્ર સ્નાન (અથવા સ્નાનસંબંધિત જલાર્પણ) કરવાથી જે ફળ મળે છે, તે નવ હજાર વર્ષ અને નવસો વર્ષ જેટલું છે.
Verse 106
सोम इत्येव यज्ञेषु पिबन्तु मम ब्राह्मणाः॥ गतिः पारमिका तेषां दिव्या विष्णो भवेद्यथा
યજ્ઞોમાં મારા બ્રાહ્મણો માત્ર ‘સોમ’ કહીને પાન કરે; તેમની પરમ ગતિ વિષ્ણુ જેવી દિવ્ય બને.
Verse 107
किंच वात्मनि दुःखस्य सर्वमेतच्च युज्यते॥ किंच मां वक्ष्यते भर्त्ता किं च मामितरे जनाः
અને વધુમાં, મારા પોતાના દુઃખ સામે આ બધું કેવી રીતે યોગ્ય બને? અને મારા પતિ મને શું કહેશે, અને બીજા લોકો મને શું કહેશે?
Verse 108
इन्द्रलोकं समासाद्य मोदते निर्जरैः सह॥ इन्द्रलोकात्परिभ्रष्टो मम तीर्थप्रभावतः
ઇન્દ્રલોકને પ્રાપ્ત કરીને તે અમર દેવો સાથે આનંદ કરે છે; પરંતુ મારા તીર્થના પ્રભાવથી તે ઇન્દ્રલોકમાંથી પણ પતિત થાય છે.
Verse 109
अधर्मे च न मे बुद्धिर्भवेद्विष्णो कदाचन। पतित्वं चाथ गच्छेयमोषधीनां तथा कुरु
હે વિષ્ણુ, ક્યારેય મારી બુદ્ધિ અધર્મ તરફ ન વળે. અને હું પતિત અવસ્થાને ન પામું—ઔષધિઓ વિષયે પણ તેમ જ વ્યવસ્થા કર।
Verse 110
ततो ब्रूयामिदं वाक्यं यन्मे हृद्यवतिṣ्ठते॥ ततः प्रियावचः श्रुत्वा समुत्थाय ततो नृपः
પછી હું તે વચન કહું જે મારા હૃદયમાં સ્થિર છે. ત્યારબાદ પ્રિય વચન સાંભળી રાજા પછી ઊભો થયો.
Verse 111
यत्त्वया पृच्छितं पूर्वं सर्वसंसारमोक्षणम्॥ ततो नारायणाच्छ्रुत्वा पृथिवी संहितव्रता
તમે અગાઉ જે પૂછ્યું હતું—સંસારથી સંપૂર્ણ મુક્તિ—તે નારાયણ પાસેથી સાંભળી પૃથ્વી પોતાના વ્રતમાં દૃઢ બની.
Verse 112
यदि तुष्टो महादेव आदिमध्यान्तवर्जितः ॥ मम चैव प्रियार्थाय एतन्मे दीयतां वरः ॥
જો આદિ-મધ્ય-અંત રહિત મહાદેવ પ્રસન્ન હોય, તો મારા પ્રિય હેતુ માટે આ વર મને આપવામાં આવે.
Verse 113
दोरभ्यामालिङ्ग्य वै भार्यां वाक्यमेतदुवाच ह ॥ किमिदं भाषसे भद्रे आत्मानं न प्रशंससि ॥
તેણે બંને ભુજાઓથી પત્નીને આલિંગન કરીને કહ્યું— “ભદ્રે, આ શું બોલે છે? તું પોતાને શુભ રીતે કેમ નથી વખાણતી?”
Verse 114
उवाच मधुरं वाक्यं लोकनाथं जनार्दनम् ॥ केन कर्मविपाकेन तीर्थं पुनरवाप्यते ॥
તેણીએ લોકનાથ જનાર્દનને મધુર વચન કહ્યું— “કયા કર્મવિપાકથી તીર્થ ફરી પ્રાપ્ત થાય છે?”
Verse 115
ततः सोमवचः श्रुत्वा तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ एवं तप्तं महाभागे तपः सोमेन निश्चयात् ॥
પછી સોમના વચન સાંભળી હું ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો. હે મહાભાગે, આ રીતે સોમે દૃઢ નિશ્ચયથી તપ કર્યું.
Verse 116
अशोच्या शोचिता या तु यच्च निन्दसि चात्मनि ॥ भिषजः किं न विद्यन्ते अष्टकर्मसमाहिताः ॥
તું શોકયોગ્ય નથી, છતાં તારા માટે શોક થાય છે; અને તું પોતાને જ નિંદે છે. અષ્ટકર્મમાં નિપુણ વૈદ્યો શું મળતા નથી?
Verse 117
स्नानं वा मरणं देव यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु देवि महाभागे पूर्वधर्मकृतो नराः ॥
“સ્નાન હોય કે મરણ, હે દેવ, તમે યથાવત્ કહેવા યોગ્ય છો.” શ્રીવરાહ બોલ્યા— “હે દેવી, હે મહાભાગે, સાંભળ— પૂર્વધર્મકૃત નરો વિષે કહું છું.”
Verse 118
प्राप्ता च परमा सिद्धिः सोमतीर्थेऽन्यदुर्लभा ॥ स्नायाद्यः सोमतीर्थे तु मम कर्मपरायणः ॥
સોમતીર્થમાં પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે, જે અન્યત્ર દુર્લભ છે. જે મારા નિર્દિષ્ટ કર્મવિધિમાં પરાયણ રહી સોમતીર્થમાં સ્નાન કરે છે, તે તેનું ફળ પામે છે.
Verse 119
ये तु संस्थापयेयुस्ते शिरसो वेदनां पराम् ॥ त्वया पूर्वं व्रतमिषाद्वेदना यदि गोपिता ॥
જે લોકો તે વ્રત સ્થાપિત કરશે, તેઓ શિરસમાં અતિ તીવ્ર વેદના અનુભવશે. જો અગાઉ તું વ્રતના બહાને તે વેદના છુપાવી હોય…
Verse 120
केनचित्कर्मदोषेण तिर्यग्योनिमवाप्य हि ॥ जन्मान्तरार्जितैः पुण्यैस्तीर्थस्नानजपादिभिः ॥
કોઈ કર્મદોષથી તિર્યક્-યોનિ (પશુજન્મ) પ્રાપ્ત થયો હોય તોય, અન્ય જન્મોમાં ઉપાર્જિત પુણ્યોથી—તીર્થસ્નાન, જપ વગેરે દ્વારા—ઉદ્ધાર થાય છે.
Verse 121
अष्टमेन तु भक्तेन मम कर्मविधौ स्थितः ॥ फलं तस्य प्रवक्ष्यामि सोमतीर्थे नरस्य यत ॥
અષ્ટમ (વ્રત/અનુષ્ઠાન) સાથે જોડાયેલ ભક્ત, જે મારા કહેલા કર્મવિધિમાં સ્થિત છે—સોમતીર્થમાં તે નરને જે ફળ મળે છે, તે હું કહું છું.
Verse 122
येन वै क्लिश्यसे भद्रे शिरस्य सुखपीडिता ॥ वायुनाऽ कफपित्तेन शोणितेन कफेन वा
હે ભદ્રે, તું કયા કારણે પીડાય છે—માથામાં અસ્વસ્થ દબાણ છે—વાયુથી, કફ-પિત્તથી, શોણિત (રક્ત)થી, કે માત્ર કફથી?
Verse 123
महादानैश्च लभ्येत तीर्थे पञ्चत्वमर्च्छकैः ॥ जन्मान्तरकृतं कर्म यत्स्वल्पमपि वा बहु
મહાદાનોથી તેનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે; તીર્થમાં ઉપાસકો ‘પંચત્વ’ પ્રાપ્ત કરે છે. પૂર્વજન્મમાં કરેલું કર્મ—થોડું હોય કે ઘણું—અવશ્ય ફળરૂપે સામે આવે છે.
Verse 124
यत्र तप्तं तपस्तेन सोमेन सुमहात्मना ॥ पञ्चवर्षसहस्राणि एकपादेन तिष्ठता
ત્યાં મહાત્મા સોમ એક પગ પર ઊભા રહી પાંચ હજાર વર્ષો સુધી તપ કર્યું.
Verse 125
सन्निपातस्य दोषेण येनेदं पीड्यते शिरः ॥ काले विकाले कृत्वा वै पित्तोद्रेकं यशस्विति
સન્નિપાત-દોષથી આ શિર પીડાય છે; કાળે અને વિકાળે પિત્તનો ઉદ્રેક કરી—હે યશસ્વી.
Verse 126
तत्कदाचित्फलत्येव न तस्य परिसङ्क्षयः ॥ कदाचिद्वासहायो वै पुण्यतीर्थादिदर्शनात्
તે કર્મ ક્યારેક તો અવશ્ય ફળ આપે છે; તેનું સંપૂર્ણ ક્ષય થતો નથી. અને ક્યારેક પુણ્યતીર્થ વગેરેના દર્શનથી સહાય પણ મળે છે.
Verse 127
पञ्चवर्षसहस्राणि तथैवोर्ध्वमुखः स्थितः ॥ एवमुग्रं तपः कृत्वा कान्तिमानभवच्च सः
પાંચ હજાર વર્ષો સુધી તે તેમ જ ઊર્ધ્વમુખ રહી સ્થિત રહ્યો; આ રીતે ઉગ્ર તપ કરીને તે કાંતિમાન બન્યો.
Verse 128
अश्नासि पिशितं चान्नं तेनिदं दूष्यते शिरः ॥ क्रियतेऽत्र शिरावेधो रुधिरस्राव एव च
તું માંસ અને અન્ન ખાય છે; તેથી આ શિર દૂષિત થાય છે. અહીં શિર-પ્રદેશમાં શિરાવેધ કરવામાં આવે છે અને રક્તસ્રાવ પણ કરાય છે.
Verse 129
दुर्बलं प्रबलं भूत्वा प्रबलं दुर्बलं भवेत् ॥ पापान्तरं समासाद्य गहना कर्मणो गतिः
દુર્બળ માણસ બળવાન બની શકે છે અને બળવાન પણ દુર્બળ બની શકે છે. વધુ પાપનો સામનો થતાં કર્મની ગતિ અત્યંત ગહન અને દુર્બોધ બને છે.
Verse 130
ममापराधान्मुक्तश्च ब्राह्मणानां पतिस्तथा ॥ एवमेव महाभागे सोमतीर्थे कृतोदकः
તે મારા પ્રત્યે કરેલા અપરાધથી મુક્ત થયો અને તેમ જ બ્રાહ્મણોમાં અધિપતિ બન્યો. હે મહાભાગે, સોમતીર્થમાં ઉદકકર્મ/સ્નાન કરવાથી પણ એ જ રીતે થાય છે.
Verse 131
दीयते चेच्छिरोऽभ्यङ्गः कथं तिष्ठति वेदना ॥ किमेतद्गोपितं भद्रे मयि तन्न निवेदितम्
જો માથાનો અભ્યંગ આપવામાં આવે છે, તો પીડા કેવી રીતે રહે છે? હે ભદ્રે, આ વાત કેમ છુપાવી—મને કેમ ન જણાવાઈ?
Verse 132
यदल्पमिव दृश्येत तन्महत्त्वाय कल्पते ॥ अत एव मनुष्यत्वं प्राप्तं राजत्वमेव च ॥
જે નાનું લાગે છે તે પણ મહત્ત્વનું આધાર બની શકે છે. આ જ કારણે માનવજન્મ પ્રાપ્ત થયો અને રાજત્વ પણ મળ્યું.
Verse 133
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि त्रिंशद्वर्षशतानि च ॥ जायते ब्राह्मणः सुभ्रु वेदवेदाङ्गपारगः ॥
ત્રીસ હજાર વર્ષો અને વધુ ત્રણસો વર્ષો વીતી ગયા પછી—હે સુભ્રૂ—માનવ બ્રાહ્મણરૂપે જન્મે છે અને વેદ તથા વેદાંગોમાં પારંગત બને છે.
Verse 134
त्वया व्रतमिषेणायमात्मा संक्लिश्यते वृथा ॥ या त्वं वै भाषसे वाक्यं सौकरे गमनं प्रति ॥
તારા દ્વારા વ્રતના બહાને આ આત્મા વ્યર્થ રીતે પીડાય છે; અને સૌકર તરફ જવાની બાબતમાં તું જે વચન બોલે છે, તે પણ એ જ રીતે સમજવા યોગ્ય છે.
Verse 135
सृगाली चैव गृध्रश्च तीर्थस्यैव प्रभावतः ॥ मरणादेव सम्प्राप्य क्षीणपापौ स्मृतिं पुनः ॥
તીર્થના જ પ્રભાવથી એક શિયાળ (માદા) અને એક ગિધ—માત્ર મરણથી—પાપ ક્ષીણ કરીને ફરી સ્મૃતિ પ્રાપ્ત કરી.
Verse 136
स एष ब्राह्मणो भूत्वा संसाराद्विप्रमुच्यते ॥ तस्य चिह्नं प्रवक्ष्यामि सोम तीर्थस्य सुन्दरी ॥
તે બ્રાહ્મણ બની સંસારથી સંપૂર્ણ રીતે મુક્ત થાય છે. હે સુન્દરી, હું સોમતીર્થનું લક્ષણ (ચિહ્ન) કહું છું.
Verse 137
भर्तुर्गृहीत्वा चरणौ सा पतिं प्रत्यभाषत ॥ प्रसीद मे महाराज नेदं प्रष्टुं त्वमर्हसि ॥
પતિના ચરણ પકડીને તેણીએ પોતાના સ્વામીને કહ્યું—“હે મહારાજ, મારા પર પ્રસન્ન થાઓ; આ પૂછવું તમને યોગ્ય નથી.”
Verse 138
तीर्थं वैवस्वतं नाम यत्रार्कस्तप्तवांस्तपः ॥ कदाचित्पुत्रकामेन मार्त्तण्डेन महत्तपः ॥
વૈવસ્વત નામનું એક તીર્થ છે, જ્યાં અર્ક (સૂર્ય)એ તપ કર્યું. એક વખત પુત્રકામનાથી માર્તાણ્ડે મહાતપ આચર્યું.
Verse 139
तत्तीर्थं येन विज्ञेयं मम मार्गानुसारिणा ॥ वैशाखस्य तु मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशी ॥
મારા માર્ગનું અનુસરણ કરનારએ તે તીર્થ ઓળખવું; વૈશાખ માસના શુક્લપક્ષની દ્વાદશી તિથિ તેનું લક્ષણ છે.
Verse 140
मम पूर्वकथां वीर दुष्टकर्मानुसारिणीम् ॥ ततो भार्यावचः श्रुत्वा कलिङ्गानां जनाधिपः ॥
હે વીર! દુષ્ટ કર્મોનું અનુસરણ કરનાર વિષે મારી પૂર્વકથા સાંભળી, પછી પત્નીના વચન સાંભળી, કલિંગોના જનાધિપતિ કાર્યમાં પ્રવૃત્ત થયો.
Verse 141
कृतं चान्द्रायणं तत्र दशवर्षसहस्रकम् ॥ ततः सप्तसहस्राणि वायुभक्षस्तु संस्थितः ॥
ત્યાં તેણે દસ હજાર વર્ષ સુધી ચાન્દ્રાયણ વ્રત કર્યું. ત્યારબાદ સાત હજાર વર્ષ સુધી તે માત્ર વાયુને આહાર બનાવી સ્થિત રહ્યો.
Verse 142
प्रवृत्ते चान्धकारे तु यत्र कश्चिन्न दृश्यते॥ सोमेन च विना भूमिर्दृश्यते चन्द्रसप्रभा॥
જ્યારે અંધકાર પ્રવર્તે અને જ્યાં કશું જ દેખાતું ન હોય, ત્યારે પણ સોમ (ચંદ્ર) વિના ધરતી ચંદ્રસમાન તેજથી દેખાય છે.
Verse 143
उवाच मधुरं वाक्यं सुहितेनान्तरात्मना॥ किमिदं गोप्यते देवि ममाग्रे वरवर्णिनि॥
તે અંતરાત્માથી પ્રસન્ન થઈ મધુર વચન બોલ્યો— “દેવી, હે સુવર્ણવર્ણિની, મારા આગળ આ વાત કેમ ગુપ્ત રાખવામાં આવે છે?”
Verse 144
आलोकश्चैव दृश्येत सोमस्तत्र न दृश्यते॥ एवं त्वां वच्मि हे भद्रे एष विस्मयः परः॥
ત્યાં પ્રકાશ તો દેખાય છે, પરંતુ ચંદ્ર દેખાતો નથી. તેથી, હે ભદ્રે, હું તને કહું છું— આ પરમ આશ્ચર્ય છે.
Verse 145
तथ्यमेव महाभागे पृच्छ्यमाना यशस्विनि॥ ततो भर्तृवचः श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचना॥
હે મહાભાગે, હે યશસ્વિની, પૂછવામાં આવે ત્યારે આ ખરેખર સત્ય છે. પછી પતિના વચન સાંભળી તેની આંખો આશ્ચર્યથી ફાટી નીકળી.
Verse 146
विवस्वन्तं महाभागं मम कर्मपरायणम्॥ वरं वरय भद्रं ते यस्ते मनसि वर्त्तते॥
મારા કાર્યમાં પરાયણ એવા મહાભાગ વિવસ્વાનને (સ્વીકાર કર). હે ભદ્રે, તારો કલ્યાણ થાઓ— તારા મનમાં જે હોય તે વર માગ.
Verse 147
एतच्चिह्नं महाभागे पुण्ये सौकरवे मम॥ सौमतीर्थे विशालाक्षि येन मुच्यन्ति जन्तवः॥
હે મહાભાગે, આ મારા પુણ્ય સૌકરવ પ્રદેશનું ચિહ્ન છે. હે વિશાલાક્ષિ, સૌમતીર્થમાં આ દ્વારા જ પ્રાણીઓ (બંધન/ક્લેશથી) મુક્ત થાય છે.
Verse 148
उवाच मधुरं वाक्यं कलिङ्गानां महाधिपम्॥ भर्त्ता धर्मो यशो भर्त्ता भर्त्तैव प्रियमान्त्मनः॥
તેણે કલિંગોના મહાધિપતિને મધુર વચન કહ્યાં— “પતિ જ ધર્મ છે, પતિ જ યશ છે; ખરેખર પતિ જ પોતાના આત્માને પ્રિય છે।”
Verse 149
ततो ममवचः श्रुत्वा कश्यपस्य सुतो बली॥ मधुरं स्वरमादाय प्रत्युवाच महद्वचः॥
પછી મારા વચન સાંભળી કશ્યપપુત્ર બલીએ, મધુર સ્વર ધારણ કરીને, ગಂಭીર વાણીથી પ્રત્યુત્તર આપ્યો।
Verse 150
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥ प्रभावमस्य क्षेत्रस्य विस्मयं परमं महत्॥
હું તને બીજું પણ કહું છું; સાંભળ, હે વસુંધરે. આ ક્ષેત્રનો પ્રભાવ—અતિ મહાન આશ્ચર્ય છે।
Verse 151
तस्य पूर्वेण पार्श्वेन तीर्थं गृध्रवटं स्मृतम्॥ यत्राकामो मृतो गृध्रो मानुषत्वमुपागतः॥
તેના પૂર્વ ભાગે ‘ગૃધ્રવટ’ નામનું તીર્થ પ્રસિદ્ધ છે; ત્યાં અનિચ્છાએ મરેલો ગિધ માનવત્વને પ્રાપ્ત થયો।
Verse 152
अवश्यमेव तद्वाच्यं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ तथापि नोत्सहे वक्तुं हृदि यत्परिवर्तते
તું મને જે પૂછે છે તે અવશ્ય કહેવું જોઈએ; છતાં મારા હૃદયમાં જે ઉથલપાથલ થાય છે તે કહેવાની હિંમત નથી।
Verse 153
यदि देव प्रसन्नोऽसि अयं मे दीयतां वरः ॥ पुत्रमिच्छाम्यहं देव प्रसादात्ते सुरेश्वर
હે દેવ, જો તમે પ્રસન્ન હો તો મને આ વર આપો—હે સુરેશ્વર, તમારી કૃપાથી મને પુત્રની ઇચ્છા છે.
Verse 154
अकामा तु मृता तीर्थे आत्मनः कर्मनिश्चयात् ॥ मम क्षेत्रप्रभावेण सृगाली मानुषी भवेत्
તે અનિચ્છાએ તીર્થમાં મરી—પોતાના કર્મના નિશ્ચિત પરિણામથી; પરંતુ મારા ક્ષેત્રના પ્રભાવથી તે સૃગાલી (માદા શિયાળ) માનવી બનશે.
Verse 155
तव पीडाकरमिति तन्मां न प्रष्टुमर्हसि ॥ एतद्दुःखं महाभाग हृदि मे परिवर्तते
આ તને પીડા આપશે—એથી તું મને તે પૂછવા યોગ્ય નથી; હે મહાભાગ, આ દુઃખ મારા હૃદયમાં સતત ફરતું રહે છે.
Verse 156
विवस्वद्वचनं श्रुत्वा तुष्टोऽहं तस्य सुन्दरी ॥ तस्य शुद्धेन मनसा प्रोक्तवानस्मि सुन्दरी
વિવસ્વાનના વચન સાંભળી હું તેના પર પ્રસન્ન થયો, હે સુંદરી; શુદ્ધ મનથી મેં તેને કહ્યું, હે સુંદરી.
Verse 157
राजपुत्री विशालाक्षी श्यामा सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ गुणवद्रूपसम्पन्ना चतुःषष्टिकलान्विता
તે રાજકુમારી—વિશાળ નેત્રોવાળી, શ્યામવર્ણ, સર્વ અંગે સુંદર; ગુણ અને રૂપથી સંપન્ન, તથા ચોસઠ કલાઓમાં નિપુણ હતી.
Verse 158
सुखे हि वर्तसे नित्यं महाराजोऽसि सुन्दरः ॥ बह्व्यो मत्सदृशा भार्या स्तिष्ठन्त्यन्तःपुरे तव
તમે સદા સુખમાં વસો છો; તમે મહારાજા અને સુંદર છો. મારી જેવી ઘણી પત્નીઓ તમારા અંતઃપુરમાં રહે છે.
Verse 159
यमश्च यमुना चैव मिथुनं जनयिष्यतः ॥ एवं तस्य वरं दत्त्वा आदित्यस्य वसुन्धरे
યમ અને યમુના નિશ્ચય જ જોડિયા રૂપે જન્મ લેશે. હે વસુંધરા, આ રીતે આદિત્યને તે વરદાન આપી…
Verse 160
प्राश्नासि पिशितान्नं च प्रावारान्भूषणानि च ॥ आच्छादयसि यानैश्च हस्त्यश्व-रथपृष्ठगः
તમે માંસથી તૈયાર કરેલું અન્ન ગ્રહણ કરો છો અને ચાદરો તથા આભૂષણો પણ મેળવો છો. તેમજ હાથી, ઘોડા અને રથ પર આરૂઢ થઈ વાહનો દ્વારા લઈ જવાઓ છો.
Verse 161
आत्मयोगप्रभावेण तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ आदित्योऽपि गतो भद्रे वेश्म स्वं च महाधनम्
મારા આત્મયોગના પ્રભાવથી હું ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયો. હે ભદ્રે, આદિત્ય પણ પોતાના ગૃહ અને મહાધન તરફ ગયો.
Verse 162
अहो तीर्थप्रभावो वै त्वया प्रोक्तो महान्मम ॥ यस्य देव प्रभावेण तिर्यग्योनित्वमागतौ ॥ गृध्रश्चैव सृगाली च प्राप्तौ वै मानुषीं तनुम् ॥
અહો! તમે મને તીર્થનો મહાન પ્રભાવ કહ્યો. આ દેવપ્રભાવથી તિર્યક્-યોનિમાં પડેલા ગિધ અને શિયાળ (માદા) એ પણ માનવ દેહ પ્રાપ્ત કર્યો.
Verse 163
बिभर्षि स्वेच्छया राजन्न मां सम्प्रष्टुमर्हसि ॥ त्वं मे देवो गुरुः साक्षाद्भर्त्ता यज्ञः सनातनः ॥
હે રાજન, તું પોતાની સ્વેચ્છાથી મને ધારણ અને પોષણ કરે છે; તેથી તને પૂછવું મને યોગ્ય છે. તું જ મારા માટે દેવ, સాక్షાત્ ગુરુ, રક્ષક અને સનાતન યજ્ઞતત્ત્વ છે.
Verse 164
दशवर्षसहस्राणि सूर्यलोके महीयते ॥ अथवा तत्र सुष्रोणि म्रियते पुण्यवान्नरः ॥
દસ હજાર વર્ષ સુધી સૂર્યલોકમાં તેનું સન્માન થાય છે; અથવા હે સુશ્રોણિ, ત્યાં પુણ્યવાન પુરુષનું અવસાન થાય છે.
Verse 165
स्नानेन तत्र तीर्थे च मरणाद्वा जनार्दन ॥ कां गतिं वै प्रपद्यन्ते तन्ममाचक्ष्व केशव ॥
હે જનાર્દન, ત્યાં તે તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી અથવા ત્યાં મરણ પામવાથી તેઓ કઈ ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે? હે કેશવ, તે મને કહો.
Verse 166
यमलोकं न गच्छेत्तु तीर्थस्यास्य प्रभावतः ॥ एतत्ते कथितं भद्रे स्नानस्य मरणस्य च ॥
આ તીર્થના પ્રભાવથી યમલોકમાં જવું પડતું નથી. હે ભદ્રે, સ્નાન અને ત્યાંના મરણ વિષે આ તને કહેલું છે.
Verse 167
चिह्नं च कीदृशं तेषां जायन्ते येन ते तथा ॥ अकामावपि तौ क्षेत्रे प्राप्तौ नु परमां गतिम् ॥
તેમમાં કયા પ્રકારનાં ચિહ્નો ઉત્પન્ન થાય છે, જેના દ્વારા તેઓ એવા તરીકે ઓળખાય છે? અને તે બે જણ—ઇચ્છા ન હોવા છતાં—આ ક્ષેત્રમાં પરમ ગતિને પ્રાપ્ત થયા શું?
Verse 168
पतिव्रतानां सर्वासामेष धर्मः सनातनः ॥ न संशये नियोक्तव्यः सुखस्थो हि पतिः स्त्रिया ॥
બધી પતિવ્રતા સ્ત્રીઓ માટે આ જ સનાતન ધર્મ છે—શંકાથી પતિને બાંધવો નહીં; સ્ત્રીએ પતિને સુખસ્થ રાખવો જોઈએ.
Verse 169
फलं चैव यथावृत्तं तीर्थे सौकरवे मम ॥ आख्यानानां महाख्यानं क्रियाणां च महाक्रिया ॥
અને ફળ પણ, જેમ બન્યું તેમ, મારા સૌકરવ તીર્થમાં—આ કથાઓમાં મહાકથા છે અને ક્રિયાઓમાં મહાક્રિયા છે.
Verse 170
ततो महीवचः श्रुत्वा विष्णुर्धर्मविदां वरः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं धर्मकामो वसुन्धराम् ॥
પછી પૃથ્વીના વચનો સાંભળી, ધર્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ વિષ્ણુએ, ધર્મમાં અભિલાષી બની, વસુંધરાને મધુર વચન કહ્યાં.
Verse 171
एतन्निश्चित्य मे पीडां न प्रष्टुं त्वमिहार्हसि ॥ ततो भार्यावचः श्रुत्वा कलिङ्गानां जनाधिपः ॥
મારી આ પીડા નિશ્ચિત જાણીને, અહીં તારે મને પ્રશ્ન કરવો યોગ્ય નથી. પછી પત્નીના વચન સાંભળી, કલિંગોના જનાધિપ (રાજા) (આગળ) થયો.
Verse 172
एष जप्यः प्रमाणं च सन्ध्योपासनमेव च ॥ एष तेजश्च मन्त्रश्च सर्वभागवतप्रियम्
“આ જ જપ કરવા યોગ્ય છે; આ જ પ્રમાણ છે અને આ જ સંધ્યોપાસનાનું આચરણ છે. આ જ તેજ છે અને આ જ મંત્ર—જે સર્વ ભાગવત ભક્તોને પ્રિય છે.”
Verse 173
शृणु तत्त्वेन मे भूमे यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ उभौ तौ कारणाद्यस्मात्प्राप्तौ वै मानुषीं गतिम्
હે ભૂમિ! તું મને જે પૂછે છે તે તત્ત્વ અનુસાર સાંભળ. એક વિશેષ કારણથી તે બંને નિશ્ચયે માનવ ગતિને પ્રાપ્ત થયા.
Verse 174
धर्मश्चार्थश्च कामश्च यशः स्वर्गश्च मानद ॥ पृष्टया मे सदा वाच्यं सर्वं सत्यं प्रियं तव
હે માનદ! ધર્મ, અર્થ, કામ, યશ અને સ્વર્ગ—આ બધાં વિષયે તું પૂછે ત્યારે મને હંમેશા બધું કહેવું જોઈએ: જે સત્ય હોય અને જે તને પ્રિય હોય.
Verse 175
उवाच मधुरं वाक्यं भार्यापीडाभिपीडितः ॥ शृणु तत्त्वेन मे भद्रे शुभं वा यदि वाशुभम्
પત્નીના દુઃખથી પીડિત થઈ તેણે મધુર વચન કહ્યું: “હે ભદ્રે! તત્ત્વ અનુસાર સાંભળ—શુભ હોય કે અશુભ.”
Verse 176
अवश्यमेव वक्तव्यं पृष्टया पतिना ध्रुवम् ॥ यानि गुह्यान्यगुह्यानि स्त्रियो धर्मपथे स्थिताः
પતિ પૂછે ત્યારે નિશ્ચયે અવશ્ય કહેવું જોઈએ—ગુપ્ત હોય કે અગુપ્ત; ધર્મપથ પર સ્થિત સ્ત્રીઓ એમ જ વર્તે છે.
Verse 177
पिशुनाय न दातव्यं मूर्खे भागवते न तु ॥ न च वैश्याय शूद्राय येन जानन्ति मां परम्
આ ઉપદેશ પિશુનને આપવો નહીં; મૂર્ખને પણ નહીં—ભલે તે ‘ભાગવત’ કહેવાતો હોય. તેમજ વૈશ્ય કે શૂદ્રને પણ નહીં, જેથી તેઓ મને પરમ તરીકે જાણી લે.
Verse 178
तस्मिन्काले ह्यतिक्रान्ते मम कर्मविनिश्चयात् ॥ त्रेतायुगे ह्युपक्रान्ते ज्ञाते च युगसंस्थितौ
જ્યારે તે સમય વીતી ગયો અને મારા કર્મ-નિર્ણય અનુસાર; તથા ત્રેતા યુગ આરંભ થયો અને યુગની વ્યવસ્થા જાણીતી થઈ…
Verse 179
पण्डितानां सभामध्ये ये च भागवता भुवि ॥ मठे ब्राह्मणमध्ये तु ये च वेदविदां वराः
પંડિતોની સભાઓમાં, અને પૃથ્વી પરના ભાગવત ભક્તોમાં; તેમજ મઠોમાં, બ્રાહ્મણોમાં—વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ એવા…
Verse 180
तत्र राजा महाभागः स्वधर्मकृतनिश्चयः ॥ ब्रह्मदत्तेति विख्यातः पुरं काम्पिल्लमास्थितः
ત્યાં એક મહાભાગ્યશાળી રાજા—પોતાના સ્વધર્મના પાલનમાં દૃઢનિશ્ચયી—બ્રહ્મદત્ત નામે વિખ્યાત, કામ્પિલ્લ નગરમાં નિવાસ કરતો હતો।
Verse 181
भर्त्तारं च समासाद्य रहस्तां गोपयन्ति न ॥ कृत्वा सुदुष्करं कर्म रागलोभप्रमोहिता
અને પતિને મળીને તેણે તે રહસ્ય છુપાવ્યું નહીં. અતિ દુષ્કર કર્મ કરીને તે રાગ અને લોભથી મોહિત થઈ ગઈ.
Verse 182
दीक्षिताय च दातव्यं ये च शास्त्राणि जानते ॥ एतत्ते कथितं भद्रे पुण्यं सौकरवे महत्
આ દીક્ષિતને આપવું જોઈએ, તેમજ જે શાસ્ત્રોને જાણે તેમને પણ. હે ભદ્રે, સૌકરવ (વરાહ-પરંપરા) સંબંધિત આ મહાન પુણ્ય મેં તને કહ્યું છે.
Verse 183
तस्य पुत्रो महाभागः सर्वधर्मेषु निष्ठितः ॥ सोमदत्तेति विख्यातः कुमारः शुभलक्षणः
તેનો પુત્ર મહાભાગ્યશાળી હતો અને સર્વ ધર્મોમાં નિષ્ઠિત હતો. ‘સોમદત્ત’ નામે વિખ્યાત તે કુમાર શુભલક્ષણોથી યુક્ત હતો.
Verse 184
या सुगोपायते गुह्यं सती सा नोच्यते बुधैः ॥ एवं चिन्त्य महाभागे ब्रूहि सत्यं यशस्विनि
જે સતી સ્ત્રી ગુપ્ત વાતને સારી રીતે સાચવે છે, તેને વિદ્વાનો દોષારોપણ કરતા નથી. તેથી, હે મહાભાગ્યવતી, હે યશસ્વિની, સત્ય કહો.
Verse 185
य एतत्पठते सुभ्रु कल्य उत्थाय मानवः ॥ तेन द्वादशवर्षाणि चिन्तितोऽहं न संशयः
હે સુભ્રુ, જે મનુષ્ય પ્રભાતે ઊઠીને આનું પાઠ કરે છે, તેને હું બાર વર્ષ સુધી સ્મરણમાં રાખીશ—એમાં શંકા નથી.
Verse 186
पित्रर्थे मृगयां यातो मृगलिप्सुर्वने तदा ॥ अरण्ये स तदा गत्वा व्याघ्रसिंहनिषेविते
પિતાના હિતાર્થે તે ત્યારે શિકાર માટે ગયો, વનમાં મૃગની ઇચ્છાથી. તે સમયે તે વ્યાઘ્રો અને સિંહો વસતા અરણ્યમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 187
अधर्मस्ते न भविता गुह्यार्थकथने मम ॥ ततो भर्तृवचः श्रुत्वा सा देवी परमप्रिया
મને ગુપ્ત વિષય કહેવામાં તને અધર્મ નહીં થાય. ત્યારબાદ પતિના વચન સાંભળી તે પરમપ્રિયા દેવી (આગળ બોલી).
Verse 188
न स जायेत गर्भेषु मुक्तिमाप्नोति शाश्वतीम् ॥ यः पठेदेकमध्यायं तारयेत्स कुलान्दश
તે ફરી ગર્ભમાં જન્મ લેતો નથી; તે શાશ્વત મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે. જે એક અધ્યાયનું પાઠ કરે છે, તે પોતાના કુળની દસ પેઢીઓનો ઉદ્ધાર કરે છે.
Verse 189
अङ्गमध्ये तु विद्धा सा स्फुरन्ती सर्वमङ्गला ॥ तथा सा बाणसन्तप्ता व्यथया च परिप्लुता
દેહના મધ્યભાગમાં વિદ્ધ થયેલી તે, સર્વમંગલ સ્વરૂપા હોવા છતાં કંપી ઊઠી. બાણના તાપથી દગ્ધ અને આઘાતગ્રસ્ત થઈ તે વ્યથાથી સંપૂર્ણ ભરાઈ ગઈ.
Verse 190
अवश्यमेव वक्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ यदि गुह्यं न मे कार्यं श्रूयतां राजसत्तम
આ વાત અવશ્ય કહેવી જ જોઈએ—આ જ સનાતન ધર્મની નીતિ છે. જો મને ગુપ્ત રાખવાનું કોઈ કામ ન હોય, તો સાંભળો, હે રાજશ્રેષ્ઠ.
Verse 191
पीत्वा सा सलिलं तत्र वृक्षं शाकोटकङ्गता ॥ आतपेन परिक्लान्ता बाणविद्धातुरा भृशम्
ત્યાં જળ પીીને તે શાકોટક વૃક્ષ પાસે ગઈ. તાપથી ક્લાંત અને બાણથી વિદ્ધ થઈ તે અત્યંત વ્યથિત બની ભારે કષ્ટમાં પડી.
Verse 192
अभिषिञ्चस्व राज्ये स्वे ज्येष्ठं पुत्रं कुलोचितम्॥ एहि नाथ मया सार्द्धं क्षेत्रं सौकरवं प्रति॥
તમારા રાજ્યમાં કુળને યોગ્ય એવા જ્યેષ્ઠ પુત્રનો અભિષેક કરો. હે નાથ, મારી સાથે સૌકરવ નામના પવિત્ર ક્ષેત્ર તરફ આવો.
Verse 193
अकामाऽ मुञ्चती प्राणान् तीर्थं सोमात्मकं प्रति॥ एतस्मिन्नन्तरे भद्रे राजपुत्रः क्षुधार्दितः॥
તે અનિચ્છાએ પ્રાણ છોડતી હતી અને સોમસ્વરૂપ તીર્થ તરફ મુખ રાખ્યું હતું. એ વચ્ચે, હે ભદ્રે, રાજપુત્ર ભૂખથી પીડિત થયો.
Verse 194
ततो भार्यावचः श्रुत्वा कलिङ्गानां जनाधिपः॥ बाढमित्येव वाक्येन छन्दयामास तां प्रियाम्॥
પછી પત્નીના વચન સાંભળી કલિંગોના અધિપતિએ ‘બાઢમ્’ એમ કહી પોતાની પ્રિયાને સંમતિ આપી.
Verse 195
प्राप्तो गृध्रवटं तीर्थं विश्रामं तत्र चाकरोट्॥ अथ पश्यति गृध्रं स वटशाखां समाश्रितम्॥
તે ગૃધ્રવટ નામના તીર્થે પહોંચ્યો અને ત્યાં વિશ્રામ કર્યો. પછી તેણે વડની ડાળ પર બેઠેલો ગિધ જોયો.
Verse 196
दास्यामि राज्यं पुत्राय वचनात्तव सुन्दरि॥ यथा पूर्वं मया लब्धं स्वपितुर्यद्यथाक्रमम्॥
હે સુન્દરી, તારા વચન મુજબ હું રાજ્ય પુત્રને આપી દઈશ—જેમ પહેલાં મેં મારા પિતાથી ક્રમસર મેળવ્યું હતું તેમ.
Verse 197
एकेन स तु बाणेन तया गृध्रो निपातितः॥ स तत्र पतितो गृध्रो वटमूले यशस्विनि॥
તેણે એક જ બાણથી તે ગિધને પાડી દીધો. હે યશસ્વિની, તે ગિધ ત્યાં વડના મૂળ પાસે પડી ગયો.
Verse 198
इत्युक्त्वा तौ महाभागौ युक्तं चैव परस्परम्॥ राजा च राजपुत्री च निष्क्रान्तौ तद्गृहात्ततः॥
એમ કહીને તે બે મહાભાગ્યવાન પરસ્પર સંમત થઈ—રાજા અને રાજકુમારી—તે ઘરેથી બહાર નીકળી ગયા।
Verse 199
गतासुर्नष्टसंज्ञो वै बाणभिन्नस्तथा हृदि॥ तं दृष्ट्वा पतितं गृध्रं राजपुत्रस्तुतोष ह॥
તેનો પ્રાણવાયુ નષ્ટ થયો, સંજ્ઞા લોપ પામી અને હૃદય બાણથી વિદ્ધ થયું; પડેલા ગીધને જોઈ રાજપુત્ર સંતોષ પામ્યો।
Verse 200
ततः कञ्चुकिनं दृष्ट्वा प्रोवाचोच्चस्वरेण च॥ अपसारय सर्वं वै जनमावृत्य तिष्ठति॥
પછી કંચુકીને જોઈ તેણે ઊંચા સ્વરે કહ્યું—“બધા લોકોને દૂર હટાવો; માર્ગ ઢાંકી અહીં જ ઊભા રહો।”
Frequently Asked Questions
The text frames sacred geography as a moral-ecological pedagogy: Varāha teaches that actions (karma), intention (kāmya/akāma), and place-based disciplines (tīrtha-snānā, vrata, controlled conduct) shape outcomes across lifetimes. The narrative uses the gṛdhra–śṛgālī case to argue that even unintended death at a ritually charged landscape can catalyze karmic reconfiguration, while later human agency (renunciation, dharma-aligned choices) completes the transformation. A secondary ethical layer appears as rājadharma counsel—non-violence toward protected groups, restraint regarding others’ spouses and property, and governance through prudent advisors—presented as social stabilizers within a dharma ecology.
The chapter repeatedly marks observances on Vaiśākha (Vaiśākha-māsa), specifically śukla-pakṣa dvādaśī, for practices at Cakratīrtha and for identifying Somatīrtha’s sign (a described nocturnal/low-visibility condition where lunar radiance is perceived without the moon’s disc). It also references amāvasyā in connection with Soma’s condition (kṣīṇa) and the performance of piṇḍa/pitṛ-kriyā. A trirātra upavāsa (three-night fast) is described as preparatory discipline before disclosure of a personal ‘secret’ and subsequent action.
By staging the instruction as Varāha–Pṛthivī dialogue, the chapter treats Earth (Pṛthivī) as an interlocutor whose questions authorize a landscape-centered ethics. The kṣetra is portrayed as a restorative terrestrial system where pollution (aparādha/pāpa) can be attenuated through regulated interaction—travel, bathing, fasting, and disciplined death/renunciation—suggesting an early model of ‘place-based moral ecology.’ The repeated mapping of tīrthas (groves/trees like vaṭa, waters, and named sites) implicitly elevates conservation of sacred micro-ecologies as part of dharma practice, since the salvific mechanism depends on the integrity and continued accessibility of these terrestrial features.
The narrative names royal figures and polities to situate the exemplum historically: King Brahmadatta of Kāmpilla; his son Somadatta (who shoots the animals); later rebirths as a Kaliṅga king (linked to the gṛdhra) and a Kāñcī princess (linked to the śṛgālī). Celestial/administrative figures include Soma (Candra) as a graha-lord and Vivasvat (Sūrya/Āditya, son of Kaśyapa) in the Vaivasvata-tīrtha account. The chapter also references institutional actors—brāhmaṇas, dīkṣitas, paṇḍitas, and sabhā settings—as authorized transmitters/recipients of the teaching.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.