ShaivaAtharva18 Verses

Ganapati

ShaivaAtharva

ગણપતિ ઉપનિષદ (ગણપત્યથર્વશીર્ષ) અથર્વવેદ સાથે સંકળાયેલું ટૂંકું પરંતુ તત્ત્વચિંતનમાં અત્યંત મહત્વનું ઉપનિષદ છે. તેમાં ગણેશને માત્ર શુભ આરંભના દેવ તરીકે નહીં, પરંતુ પરબ્રહ્મ અને સર્વજીવોના અંતરાત્મા તરીકે પ્રતિપાદિત કરવામાં આવે છે. ઉપનિષદીય શૈલીમાં દેવરૂપને અદ્વૈત બ્રહ્મનું પ્રતીક તથા પ્રગટ સ્વરૂપ—બન્ને રીતે સમજાવવામાં આવે છે, જેથી ભક્તિ અને જ્ઞાનનો સંયોગ થાય છે. ઇતિહાસની દૃષ્ટિએ આ ઉત્તરકાલીન ઉપનિષદ પરંપરામાં આવે છે અને ગણપત્ય સંપ્રદાયમાં વિશેષ પ્રચલિત રહ્યું છે; તેમ છતાં શૈવ સંદર્ભમાં ગણેશ ‘પ્રથમ પૂજ્ય’ અને શિવોપાસનાનો દ્વારરૂપ માનવામાં આવે છે. ગ્રંથમાં શ્રુતિસદૃશ તાદાત્મ્યવાક્યો, વિશ્વતત્ત્વના દાવા અને મંત્રસાધનાના નિર્દેશો સાથે વેદાંત–મંત્ર પરંપરાનો સંગમ દેખાય છે. મુખ્ય શિક્ષા એ છે કે ગણપતિ સૃષ્ટિ–સ્થિતિ–લયનો અધિષ્ઠાતા છે અને વ્યક્ત–અવ્યક્તનો આધાર છે. ‘ઓમ’ અને ‘ગં’ બીજમંત્રનું જપ–ધ્યાન આત્મબોધનું સાધન ગણાય છે. ‘વિઘ્ન’ અહીં માત્ર બાહ્ય અવરોધ નથી; અવిద્યા મુખ્ય વિઘ્ન છે, અને તેનું નિવારણ જ મુક્તિ તરફ દોરી જાય છે.

Start Reading

Key Teachings

- Gaṇapati as Brahman: the deity is identified with the supreme

all-pervading reality (parama-brahman).

- Gaṇapati as Ātman: the inner Self of all beings; realization is self-knowledge.

- Non-dual vision: the manifest (vyakta) and unmanifest (avyakta) are expressions of one reality.

- Cosmogonic sovereignty: Gaṇapati as source

sustainer

and dissolver of the cosmos.

- Mantra as upāya (means): praṇava (Oṁ) and bīja (gaṁ) as contemplative instruments for realization.

- Removal of obstacles as removal of avidyā: the deepest “vighna” is ignorance; liberation is its cessation.

- Unity of bhakti and jñāna: devotion to form leads to insight into formless reality.

- Sacred speech (vāk) and sound-symbolism: phonemes and mantra encode metaphysical truth.

- Iconography as philosophy: tusk

trunk

and belly interpreted as signs of non-dual fullness and discriminative power.

Verses of the Ganapati

18 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.

Verse 1

ॐ नमस्ते गणपतये । त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि । त्वमेव केवलं कर्तासि । त्वमेव केवलं धर्तासि । त्वमेव केवलं हर्तासि । त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि । त्वं साक्षादात्मासि नित्यम् । ऋतं वच्मि । सत्यं वच...

ૐ નમસ્તે ગણપતયે। તું જ પ્રત્યક્ષ તત્ત્વ છે. તું જ એકમાત્ર કર્તા છે; તું જ એકમાત્ર ધારક-પોષક છે; તું જ એકમાત્ર હર્તા-સંહારક છે. તું જ ખરેખર આ સર્વ—બ્રહ્મ છે. તું સాక్షાત્ આત્મા છે, નિત્ય. હું ઋત (ધર્મ-નિયમ) બોલું છું; હું સત્ય બોલું છું॥

Brahman–Ātman identity; īśvara as pratyakṣa-tattva; satya/ṛta as dharmic truthfulness

Verse 2

Brahman–Ātman identity; īśvara as pratyakṣa-tattva; satya/ṛta as dharmic truthfulness

Verse 3

Brahman–Ātman identity; īśvara as pratyakṣa-tattva; satya/ṛta as dharmic truthfulness

Verse 4

अव त्वं माम् । अव वक्तारम् । अव श्रोतारम् । अव दातारम् । अव धातारम् । अवानूचानम् अव शिष्यम् । अव पश्चात्तात् । अव पुरस्तात् । अवोत्तरात्तात् । अव दक्षिणात्तात् । अव चोर्ध्वात्तात् । अवाधरात्तात् । सर्...

હે દેવ, તમે મને રક્ષા કરો. વક્તાને રક્ષા કરો. શ્રોતાને રક્ષા કરો. દાતાને રક્ષા કરો. ધારકને રક્ષા કરો. અધ્યયન કરનાર/પાઠ કરનારને રક્ષા કરો; શિષ્યને રક્ષા કરો. પાછળથી રક્ષા કરો; આગળથી રક્ષા કરો; ઉત્તર તરફથી રક્ષા કરો; દક્ષિણ તરફથી રક્ષા કરો; ઉપરથી રક્ષા કરો; નીચેથી રક્ષા કરો. સર્વ દિશાઓથી મને બચાવો—ચારેય તરફથી રક્ષા કરો.

Īśvara-anugraha (divine protection/grace) and sarvato-rakṣā (all-directional guardianship)

Verse 5

त्वं वाङ्मयस् त्वं चिन्मयः । त्वम् आनन्दमयस् त्वं ब्रह्ममयः । त्वं सच्चिदानन्दाद्वितीयोऽसि । त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि ॥५॥

તમે વાણીમય છો; તમે ચિન્મય છો. તમે આનંદમય છો; તમે બ્રહ્મમય છો. તમે સચ્ચિદાનંદથી અદ્વિતીય છો. તમે પ્રત્યક્ષ બ્રહ્મ છો. તમે જ્ઞાનમય છો; તમે વિજ્ઞાનમય (વિવેક-જ્ઞાનમય) છો.

Brahman as Sat–Cit–Ānanda; non-duality (advaita) and pratyakṣa-brahma (immediacy of the Absolute)

Verse 6

सर्वं जगदिदं त्वत्तो जायते । सर्वं जगदिदं त्वत्तस्तिष्ठति । सर्वं जगदिदं त्वयि लयमेष्यति । सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति । त्वं भूमिरापोऽनलोऽनिलो नभः । त्वं चत्वारि वाक्पदानि । त्वं गुणत्रयातीतः । त्वं...

આ સર્વ જગત તમાથી જન્મે છે. આ સર્વ જગત તમાથી સ્થિર રહે છે. આ સર્વ જગત તારા માં લય પામશે. આ સર્વ જગત તારા તરફ જ પરત ફરે છે. તમે પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ છો. તમે વાણીના ચાર પદો (પરા, પશ્યંતી, મધ્યમા, વૈખરી) છો. તમે ગુણત્રયથી પર છો. તમે અવસ્થાત્રયથી પર છો. તમે દેહત્રયથી પર છો. તમે કાલત્રયથી પર છો. તમે નિત્ય મૂળાધારમાં સ્થિત છો. તમે શક્તિત્રયાત્મક છો. યોગીઓ નિત્ય તમારું ધ્યાન કરે છે. તમે બ્રહ્મા છો; તમે વિષ્ણુ છો; તમે રુદ્ર છો; તમે ઇન્દ્ર છો; તમે અગ્નિ છો; તમે વાયુ છો; તમે સૂર્ય છો; તમે ચન્દ્રમા છો; તમે બ્રહ્મ છો—ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ—ઓમ્.

Brahman/Īśvara as jagat-kāraṇa (cause of the universe), pañcabhūta-adhisthāna, turīya (beyond three states), and sarva-devatā-ātmabhāva (all-deities-as-one)

Verse 7

गणादिं पूर्वमुच्चार्य वर्णादिंस्तदनन्तरम् । अनुस्वारः परतरः । अर्धेन्दुलसितम् । तारेण ऋद्धम् । एतत्तव मनुस्वरूपम् ॥७॥

પ્રથમ ‘ગણ’નો આદિ અક્ષર ‘ગ’ ઉચ્ચારી, ત્યારપછી ‘વર્ણ’નો આદિ અક્ષર ‘અ’ ઉચ્ચારવો; પછી અનુસ્વાર આવે છે. તે અર્ધચન્દ્રથી શોભિત છે અને તાર (ઓંકાર)થી સમૃદ્ધ છે. આ તમારું મંત્રસ્વરૂપ છે॥૭॥

Mantra (śabda) as a revelatory form of the deity; nāda-brahman

Verse 8

गकारः पूर्वरूपम् । अकारो मध्यमरूपम् । अनुस्वारश्चान्त्यरूपम् । बिन्दुरुत्तररूपम् । नादः सन्धानम् । संहिता सन्धिः । सैषा गणेशविद्या ॥८॥

‘ગ’કાર પૂર્વરૂપ છે; ‘અ’કાર મધ્યરૂપ છે; અનુસ્વાર અંત્યરૂપ છે; બિંદુ ઉત્તરરૂપ છે; નાદ સંધાન છે; સંહિતા સંધિ છે. આ જ ગણેશવિદ્યા છે॥૮॥

Upāsanā-vidyā via bīja-mantra; śabda-brahman / nāda

Verse 9

गणक ऋषिः । निचृद्गायत्री छन्दः । श्रीमहागणपतिर्देवता । ॐ गं गणपतये नमः ॥९॥

ગણક ઋષિ છે; નિચૃદ્-ગાયત્રી છંદ છે; શ્રી મહાગણપતિ દેવતા છે. ‘ૐ ગં ગણપતયે નમઃ’॥૯॥

Upāsanā (devatā-mantra) as a means to inner purification and realization

Verse 10

एकदन्ताय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि । तन्नो दन्तिः प्रचोदयात् ॥१०॥

એકદંતને અમે જાણીએ છીએ; વક્રતુણ્ડ પર ધ્યાન ધરીએ છીએ. તે દંતી (ગજાનન) અમને પ્રેરણા આપે.

Brahman (saguṇa-upāsanā leading toward brahma-jñāna)

Verse 11

एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम् । रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् । रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् । रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् । भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम्...

એકદંત, ચતુર્ભુજ, પાશ અને અંકુશ ધારણ કરનાર; હાથે દંત તથા વરદમુદ્રા ધરનાર, મૂષકધ્વજવાળો. રક્તવર્ણ, લંબોદર, શૂર્પકર્ણ, રક્તવસ્ત્રધારી; રક્તગંધથી અનુલિપ્ત અંગોવાળો, રક્તપુષ્પોથી સુપૂજિત. ભક્તો પર કરુણાવાન દેવ, જગતનું અચ્યૂત કારણ; સૃષ્ટિના આરંભે પ્રગટ, પ્રકૃતિ અને પુરુષથી પર. જે નિત્ય આ રીતે ધ્યાન કરે, તે યોગી—યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.

Brahman (Īśvara as jagat-kāraṇa; transcendence of prakṛti/puruṣa; upāsanā leading toward mokṣa)

Verse 12

Mokṣa (via upāsanā culminating in jñāna; Īśvara as jagat-kāraṇa and transcendent)

Verse 13

(ગણપતિનું ધ્યાન કરવું) એકદંત, ચતુર્ભુજ, પાશ અને અંકુશ ધારણ કરનાર; તૂટેલા દાંત (રદ) તથા વરદ મુદ્રા ધરાવનાર, મૂષકધ્વજવાળા. રક્તવર્ણ, લંબોદર, શૂર્પકર્ણ, રક્તવસ્ત્રધારી; રક્તસુગંધથી અનુલિપ્ત અંગોવાળા અને રક્તપુષ્પોથી સુપૂજિત. ભક્તો પર કરુણા કરનાર દેવ, જગતનું અચ્યૂત કારણ; સૃષ્ટિના આદિમાં પ્રગટ થયેલ, પ્રકૃતિ અને પુરુષથી પર. જે નિત્ય આ રીતે ધ્યાન કરે, તે યોગી—યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.

Brahman (Īśvara) as the jagat-kāraṇa; saguna-upāsanā leading toward mokṣa

Verse 14

(ગણપતિનું ધ્યાન કરવું) એકદંત, ચતુર્ભુજ, પાશ અને અંકુશ ધારણ કરનાર; તૂટેલા દાંત (રદ) તથા વરદ મુદ્રા ધરાવનાર, મૂષકધ્વજવાળા. રક્તવર્ણ, લંબોદર, શૂર્પકર્ણ, રક્તવસ્ત્રધારી; રક્તસુગંધથી અનુલિપ્ત અંગોવાળા અને રક્તપુષ્પોથી સુપૂજિત. ભક્તાનુકમ્પિન દેવ, જગત્કારણ અચ્યૂત; સૃષ્ટ્યાદૌ પ્રગટ, પ્રકૃતિ અને પુરુષથી પર. જે નિત્ય આ રીતે ધ્યાન કરે, તે યોગી—યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.

Upāsanā (saguṇa-brahma-dhyāna) as a means to purification and realization

Verse 15

नमो व्रातपतये नमो गणपतये नमः प्रमथपतये । नमस्तेऽस्तु लम्बोदराय एकदन्ताय विघ्नविनाशिने । शिवसुताय श्रीवरदमूर्तये नमः ॥१५॥

વ્રાતપતિને નમસ્કાર, ગણપતિને નમસ્કાર, પ્રમથપતિને નમસ્કાર. હે લંબોદર, હે એકદંત, હે વિઘ્નવિનાશક—તમને નમો નમઃ. શિવસુતને, શ્રીવરદમૂર્તિને નમસ્કાર ॥૧૫॥

Īśvara-bhakti and śaraṇāgati (devotional surrender) as preparatory discipline (sādhana)

Verse 16

एतदथर्वशीर्षं योऽधीते । स ब्रह्मभूयाय कल्पते । स सर्वविघ्नैर्न बाध्यते । स सर्वतः सुखमेधते । स पञ्चमहापापात् प्रमुच्यते । सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति । प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति । सायं प...

જે આ અથર્વશીર્ષનું અધ્યયન કરે છે, તે બ્રહ્મભાવને યોગ્ય બને છે. તેને કોઈ વિઘ્ન બાધતું નથી; સર્વ દિશાઓથી સુખમાં સમૃદ્ધિ પામે છે. તે પંચ મહાપાપોથી મુક્ત થાય છે. સાંજે પાઠ કરવાથી દિવસકૃત પાપ નાશ પામે છે; પ્રાતઃ પાઠ કરવાથી રાત્રિકૃત પાપ નાશ પામે છે. સાંજ અને સવાર નિયમિત અનુષ્ઠાન કરનાર પાપી પણ પાપરહિત સમાન બને છે અને ધર્મ, અર્થ, કામ તથા મોક્ષ પ્રાપ્ત કરે છે.

Mokṣa through upāsanā leading to brahmabhāva; removal of vighna; pāpa-kṣaya (purification)

Verse 17

इदमथर्वशीर्षमशिष्याय न देयम् । यो यदि मोहाद् दास्यति । स पापीयान् भवति ॥१७॥

આ અથર્વશીર્ષ અશિષ્યને આપવું નહિ. જો કોઈ મોહવશ તેને (અયોગ્યને) આપે, તો તે વધુ પાપી બને છે.

Adhikāra (eligibility) and guru-śiṣya paramparā; protection of sacred instruction

Verse 18

सहस्रावर्तनाद्यं यं काममधीते । तं तमनेन साधयेत् । अनेन गणपतिमभिषिञ्चति । स वाग्मी भवति । चतुर्थ्यामनश्नन् जपति । स विद्यावान् भवति । इत्यथर्वणवाक्यम् । ब्रह्माद्याचरणं विद्यान्न बिभेति कदाचनेति । यो द...

હજાર આવર્તનથી જે કામના માટે કોઈ આનું અધ્યયન કરે, તે કામના આ જ ઉપાયથી સિદ્ધ કરવી. આ મંત્રથી ગણપતિનો અભિષેક થાય છે; સાધક વાક્પટુ બને છે. ચતુર્થીએ ઉપવાસ રાખીને જપ કરનાર વિદ્યાવાન બને છે—આ અથર્વણનું વચન છે. બ્રહ્માથી આરંભ થતી આચારપરંપરા જાણનાર કદી ભય પામતો નથી. જે દુર્વાંકુરોથી યજન કરે, તે વૈશ્રવણ (કુબેર) સમાન બને છે. જે લાજા (ભૂંજેલા ધાન)થી યજન કરે, તે યશસ્વી અને મેધાવી બને છે. જે હજાર મોદકોથી યજન કરે, તે ઇચ્છિત ફળ પામે છે. જે ઘી અને સમિધાઓથી યજન કરે, તે સર્વ પ્રાપ્ત કરે છે—સર્વ પ્રાપ્ત કરે છે. આઠ બ્રાહ્મણોને યોગ્ય રીતે તૃપ્ત કરીને તે સૂર્યવર્ચસ્વી બને છે. સૂર્યગ્રહણ સમયે મહાનદીમાં અથવા પ્રતિમાની સન્નિધિમાં જપ કરીને તેનો મંત્ર સિદ્ધ થાય છે. તે મહાવિઘ્ન, મહાદોષ, મહાપાપ અને મહાપ્રત્યવાયથી મુક્ત થાય છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે સર્વવિદ બને છે—સર્વવિદ બને છે. ઇતિ ઉપનિષત્.

Upāsanā and mantra-siddhi as preparatory means; vighna-nivṛtti; citta-śuddhi; movement from kāmya results toward jñāna