Adhyaya 3
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ શ્રીકૃષ્ણની અપર ક્ષમા અને મુનિ-વાણીના સત્યબળ પર આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરે છે. પ્રહ્લાદ વર્ણવે છે કે દુર્વાસાના શાપથી પીડિત રુક્મિણી નિર્દોષ હોવા છતાં વિરહદુઃખમાં વિલાપ કરે છે અને ‘મારે પર શાપ કેમ?’ એમ ન્યાય-અન્યાયનો પ્રશ્ન કરે છે; શોકની તીવ્રતાથી તે મૂર્છિત થાય છે. ત્યારે સમુદ્રદેવ આવી શીતળ જળથી તેને સાંત્વના આપે છે અને નારદ ધૈર્ય શીખવે છે—કૃષ્ણ અને રુક્મિણી અવિભાજ્ય તત્ત્વ છે, પુરુષોત્તમ અને શક્તિ/માયા; લોકશિક્ષા માટે માનવસદૃશ રીતે વિયોગનું આવરણ દેખાડાય છે. સમુદ્ર નારદની વાતને સમર્થન આપી રુક્મિણીની મહિમા ગાય છે અને ભાગીરથી ગંગાના આગમનની જાહેરાત કરે છે; ગંગાના સાન્નિધ્યથી પ્રદેશ શોભિત અને પવિત્ર બને છે, દિવ્ય રુક્મિણીવન પ્રગટે છે અને દ્વારકાવાસીઓ ત્યાં આકર્ષાય છે. સુખદ પરિણામ જોઈને પણ દુર્વાસા ફરી ક્રોધિત થઈ શાપની અસર વધારતા ભૂમિ અને જળ પર કષ્ટ વધે છે. રુક્મિણી મૃત્યુનો સંકલ્પ કરે ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ તત્કાળ આવી તેને અટકાવે છે અને અદ્વૈત તથા દૈવી તત્ત્વ સામે શાપશક્તિની મર્યાદા સમજાવે છે. દુર્વાસા પશ્ચાત્તાપથી ક્ષમા માગે છે; કૃષ્ણ મુનિ-વચનની પ્રતિષ્ઠા જાળવી સમાધાનની વ્યવસ્થા કરે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—અમાવાસ્યા/પૂર્ણિમાએ સંગમસ્નાન શોકનાશક છે; નિશ્ચિત તિથિઓએ રુક્મિણીદર્શન ઇષ્ટસિદ્ધિ આપે છે; આ તીર્થ દુઃખનિવારક ગણાય છે.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । अहो ब्रह्मण्यदेवस्य कृष्णस्यामिततेजसः । महिमा यदयं नैव मृषा चक्रे मुनेर्वचः
ઋષિઓએ કહ્યું—અહો! બ્રાહ્મણપ્રિય, અમિત તેજવાળા શ્રીકૃષ્ણની આ મહિમા છે કે તેમણે મુનિના વચનને મિથ્યા થવા દીધું નહીં.
Verse 2
तेन चक्रे न रोषं स सेतुपालो जनार्दनः । भृगोर्यश्चरणाघातं दधार हृदि लाञ्छनम्
એ કારણે સેતુપાલ જનાર્દન ક્રોધિત થયા નહીં; અને ભૃગુના ચરણાઘાતને તેમણે વક્ષસ્થળે લાઞ્છનરૂપે ધારણ કર્યો.
Verse 3
सा तु देवी कथं तेन प्रेयसा विप्रयोजिता । एकाकिनी स्थिता तत्र कथ्यतामसुरेश्वर
પણ તે દેવી પોતાના પ્રિયતમથી કેવી રીતે વિયોગિત થઈ? ત્યાં એકલી રહી—હે અસુરેશ્વર, અમને કહો.
Verse 4
उत्कण्ठिता अति वयं श्रोतुं द्वारवतीं मुदा । इदमादौ बुभुत्सामश्चित्तखेदापनुत्तये
અમે અતિ ઉત્કંઠિત થઈ આનંદપૂર્વક દ્વારવતીની કથા સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ. પ્રથમ આ જાણવું છે, જેથી હૃદયનો ખેદ દૂર થાય.
Verse 5
प्रह्लाद उवाच । श्रूयतामृषयः सर्वे गदतो मम विस्तरात् । यथा शापोद्भवं दुःखं मुमोच हरिवल्लभा
પ્રહ્લાદ બોલ્યા—હે સર્વ ઋષિઓ, મારી વાત વિસ્તારે સાંભળો; શાપથી ઉત્પન્ન થયેલા દુઃખમાંથી હરિપ્રિયા (રુક્મિણી) કેવી રીતે મુક્ત થઈ તે કહું છું.
Verse 6
अथ दुर्वाससः शापमवाप्यारुन्तुदं तदा । यादवेन्द्रस्य गृहिणी सहसा पर्यदेवयत्
પછી દુર્વાસાના તીક્ષ્ણ, હૃદયને ભેદનારા શાપને પામી યાદવેન્દ્રની પત્ની (રુક્મિણી) અચાનક વિલાપ કરવા લાગી.
Verse 7
रुक्मिण्युवाच । कल्याणी बत वाणीयं लौकिकी संविभाव्यते । कूपके चैव सिन्धौ च प्रमाणान्नाधिकं जलम्
રુક્મિણી બોલ્યાં—અરે! આ ‘કલ્યાણી’ વાણી પણ લોકિક રીતે તોલાય છે; કૂવામાં હોય કે સમુદ્રમાં, માપથી વધુ જળ નથી થતું.
Verse 8
यासाहं भूरिभाग्या वै प्राप्य नाथं जगत्पतिम् । इयमेकाकिनी जाता पौलस्त्याद्देवहेलनात्
હું જે ખરેખર અતિભાગ્યવતી હતી—જગત્પતિ નાથને પામી—હવે પૌલસ્ત્ય (દુર્વાસા) દ્વારા દેવહેલનાના કારણે એકાકી બની ગઈ છું.
Verse 9
क्व मंगलालयः श्रीमाननवद्यगुणो हरिः । अल्पपुण्या सुसंबाधा कामिनी क्वातिचञ्चला
ક્યાં મંગલાલય, શ્રીમાન અને નિર્વિકાર ગુણોવાળા હરિ—અને ક્યાં હું, કામવશ અતિચંચળ કામિની, અલ્પપુણ્યા અને મર્યાદાઓમાં બંધાયેલી?
Verse 10
तथापि घटयामास धाता वंचनकोविदः । विधानमशुभाया मे वियोगविषमव्यथम्
તથાપિ, વંચના-પ્રપંચમાં નિપુણ ધાતાએ, હું અભાગિની—મારા માટે વિયોગથી ઊપજતી કઠોર વ્યથાવાળું વિધાન ગોઠવ્યું।
Verse 11
अन्यथा वर्णगुरवः स्नातास्त्रैविद्यवर्त्मनि । कथं नु शप्तुमर्हन्ति स्वयं खिन्नामनागसम्
નહિતર, ત્રિવેદના માર્ગમાં સ્નાત એવા વર્ણગુરુઓ—સ્વયં ખિન્ન અને નિર્દોષ સ્ત્રીને શાપ આપવા કેવી રીતે યોગ્ય થાય?
Verse 12
विदधे वज्रमयं तु किं न्विदं हृदयं मेऽतिकठोरमेव हि । शतधा न विदीर्यते यतो विरहे दुर्विषहे मधुद्विषः
શું વિધાતાએ મારું હૃદય વજ્રમય બનાવ્યું છે? તે અતિ કઠોર છે; કારણ કે મધુદ્વિષ (કૃષ્ણ)ના દુર્વિષહ વિયોગમાં પણ તે શતધા તૂટતું નથી।
Verse 13
अधिकृत्य सुदुश्चरं तपः प्रतिलब्धः प्रथमं मयात्मजः । तनयेन विनाकृताऽप्यहं न मृता पंचसु वासरेष्विह
અતિ દુષ્કર તપ કરીને મેં પ્રથમ પુત્ર મેળવ્યો; છતાં, પુત્રથી વિહોણી બનીને પણ, અહીં પાંચ દિવસમાં હું મરી નથી।
Verse 14
उपलभ्य सुदारुणामिमामपि पीडामवितास्म्यहं तदा । यदिदं विधुनोति कल्मषं खलु तन्मां समुपेत्य लक्षवृद्धिम्
આ અત્યંત દારુણ પીડા પ્રાપ્ત થઈ છતાં હું ત્યારે પણ જીવતી રહીશ; કારણ કે આ ખરેખર પાપમલને ઝાડી નાખે છે. તેથી આ મારે પર આવે અને મારું પુણ્ય લાખગણું વધારેઃ.
Verse 15
इति साऽतिविलप्य दुःखितार्था कुररीतुल्यतया शुशोच वेगात् । विरहेण विघूर्णिताशया द्विजशापापहता मुमूर्च्छ सद्यः
આમ કહી તે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ અતિશય વિલાપ કરવા લાગી અને અચાનક વેગથી કુરરી પક્ષીની જેમ શોક કરવા લાગી. વિયોગથી તેનું મન ઘૂમરાતું હતું; દ્વિજના શાપથી આઘાત પામી તે તરત જ મૂર્છિત થઈ ગઈ.
Verse 16
अथ दुर्वाससा शप्ता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा । मूर्च्छनामाप तत्रैव ह्याजगाम पयोनिधिः
ત્યારે દુર્વાસાના શાપથી શપ્ત થયેલી કૃષ્ણવલ્લભા રુક્મિણી ત્યાં જ મૂર્છિત થઈ; અને એ જ ક્ષણે પયોનિધિ—સમુદ્ર—ત્યાં આવી પહોંચ્યો.
Verse 17
सुधाशीकरगर्भेण पद्मकिंजल्कवायुना । न्यवीजयदिमां देवीं रुक्मिणीं कृष्णवल्लभाम्
અમૃતસમાન બિંદુઓ ધરાવતી અને કમળના પરાગની સુગંધવાળી પવનથી સમુદ્રે આ દેવી, કૃષ્ણવલ્લભા રુક્મિણીને કોમળતાથી પંખો કર્યો.
Verse 18
एतस्मिन्नन्तरे तत्र व्योममार्गेण नारदः । गायन्गुणान्भगवतो वीणापाणिः समागतः
એ દરમિયાન આકાશમાર્ગે નારદ મુનિ ત્યાં આવ્યા—હાથમાં વીણા લઈને, ભગવાનના ગુણગાન કરતા કરતા.
Verse 19
स दृष्ट्वा सिंधुनाऽश्वास्यमानां विश्वस्य मातरम् । अवतीर्य श्रुतकथो बोधयामास नारदः
સમુદ્ર દ્વારા આશ્વાસિત થતી વિશ્વમાતાને જોઈ, કથા સાંભળી નારદ અવતર્યા અને તેણીને જાગૃત કરી ઉપદેશ આપવા લાગ્યા।
Verse 20
नारद उवाच । मा खेदं देव देवेशि देवि त्वदधिपे पतौ । दूरीकृते विप्रशापात्कुरु कल्याणि धीरताम्
નારદ બોલ્યા—હે દેવી, દેવદેવેશ્વરી! શોક ન કર. તારા સ્વામી-પતિએ બ્રાહ્મણના શાપને દૂર કર્યો છે; તેથી હે કલ્યાણી, ધૈર્ય ધારણ કર।
Verse 21
त्वं हि साक्षाद्भगवती कृष्णश्च पुरुषोत्तमः । अवतीर्णो धराभारमपनेतुं यदृच्छया
તમે સాక్షાત્ ભગવતી છો અને કૃષ્ણ પુરુષોત્તમ છે. ધરતીનો ભાર દૂર કરવા તેઓ પોતાની ઇચ્છાથી અવતર્યા છે।
Verse 22
देवो ह्यसौ परं ब्रह्म सदाऽनिर्विण्णमानसः । मायाशक्तिस्त्वमेतस्य सर्गस्थित्यन्तकारिणः
એ દેવ જ પરમ બ્રહ્મ છે, જેમનું મન સદા અશ્રાંત અને નિર્વિકાર છે. અને તમે તેમની માયાશક્તિ છો, જેના દ્વારા સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલય થાય છે।
Verse 23
संहृत्य निखिलं शेते ययाऽसौ कलया स्वराट् । तदापि न वियुज्येत त्वया विश्वपतिः प्रभुः
જે કલાંશથી તે સ્વરાટ સર્વ જગતને સંહરી શયન કરે છે, ત્યારે પણ વિશ્વપતિ પ્રભુ તમાથી કદી વિયોગ પામતા નથી।
Verse 24
अवियुक्तस्त्वया नित्यं देवदेवो जगत्पतिः । लीलावतारेष्वेतस्य सर्वेषु त्वं सहायिनी
દેવોના દેવ, જગત્પતિ, તારા થી નિત્ય કદી વિયોગ પામતા નથી. તેમના સર્વ લીલા-અવતારોમાં તું જ તેમની સહચરી અને સહાયિકા છે.
Verse 25
योगं वियोगं च तथा न यात्येष त्वयाऽनघे । विडंबयति भूतानामुपकाराय चेश्वरः
હે અનઘે, તે તારા સાથે ખરેખર ન તો યોગમાં જાય છે, ન તો વિયોગમાં. જીવોનાં ઉપકાર અને શિક્ષા માટે ઈશ્વર માત્ર એવો ભાસ રચે છે.
Verse 26
आराधनीयाः सततं भूदेवा भूतिमीप्सता । प्रकोपनीया नैवैते तत्त्वज्ञा हि तपस्विनः
સમૃદ્ધિ અને મંગળ ઇચ્છનારએ ‘ભૂદેવ’ બ્રાહ્મણોની સદા આરાધના કરવી જોઈએ. તેમને કદી ક્રોધિત ન કરવાં; તત્ત્વજ્ઞ તપસ્વીઓ જ સત્યના દ્રષ્ટા છે.
Verse 27
इत्येवं शिक्षयंल्लोकं वियोगं तेऽनुमन्यते । मुनि शापाद्धरिः साक्षाद्गूढः कपटमानुषः
આ રીતે લોકને શિક્ષા આપવા તે તારા વિયોગને સ્વીકારે છે. મુનિના શાપથી સాక్షાત્ હરિ કપટ-માનવ રૂપે ગૂઢ રહી જાય છે.
Verse 28
अपि स्मरसि कल्याणि जातो रघुकुले स्वयम् । लोकानुग्रहमन्विच्छन्भूभारहरणोत्सुकः
હે કલ્યાણી, શું તને સ્મરણ છે—તે સ્વયં રઘુકુળમાં જન્મ્યો; લોકાનુગ્રહ ઇચ્છતો, પૃથ્વીનો ભાર હરણ કરવા ઉત્સુક બની.
Verse 29
तं हरिं जगतामीशं रुक्मिणि त्वं न वेत्सि किम् । प्राणेभ्योऽपि गरीयांसमयं देवः स एव हि
હે રુક્મિણી, જગતના ઈશ્વર એવા હરિને તું ઓળખતી નથી શું? એ દેવ પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય છે; એ જ તારો પરમ શરણ છે.
Verse 30
येनेदं पूरितं विश्वं बहिरन्तश्च सुव्रते । असंगस्य विभोः संगः कथं स्यादिति मन्मतिः
હે સુવ્રતે, જેમણે આ સમગ્ર વિશ્વને બહાર અને અંદર વ્યાપી ભર્યું છે, સ્વભાવથી અસંગ એવા સર્વશક્તિમાન વિભુને ‘આસક્તિ’ કેવી રીતે થાય? એવું મારું મંતવ્ય છે.
Verse 31
तया त्वया नियुक्तोऽसाविति प्रत्येमि सर्वशः । तद्विमुञ्चाऽधिमत्यर्थमात्मानमनुसंस्मर । प्रसीद मातः संधेहि धीरतां स्वमनीषया
આ કાર્ય માટે તેને તું જ નિયુક્ત કર્યો છે—એવું હું સર્વથા માનું છું. તેથી અતિશોક છોડ; પોતાના આત્મસ્વરૂપનું સ્મરણ કર. હે માતા, પ્રસન્ન થા—પોતાની વિવેકબુદ્ધિથી ધૈર્ય સ્થાપિત કર.
Verse 32
इति ब्रुवति देवर्षाववसाने नदीपतिः । प्रोवाच वचनं तस्यै वाचा मृदुसुवर्णया
દેવર્ષિએ આમ કહીને વિરામ લીધા પછી, નદીઓના સ્વામીએ તેણીને ઉત્તર આપ્યો—તેણી વાણી મૃદુ અને સુવર્ણ જેવી મધુર હતી.
Verse 33
समुद्र उवाच । यदाह देवि देवर्षिर्नत्वा त्वां सत्यमेव तत् । गीयसे त्वं हि वेदेषु नित्यं विष्णुः सहायिनी
સમુદ્ર બોલ્યો—હે દેવી, દેવર્ષિએ તને નમસ્કાર કરીને જે કહ્યું તે નિશ્ચયે સત્ય છે. તું વેદોમાં સદા વિષ્ણુની નિત્ય સહાયિની તરીકે ગવાય છે.
Verse 34
परः पुमानेव निरस्तविग्रहो गूढोऽधिपस्ते विदधाति भूयः । विश्वं व्यवस्थापयति स्वरोचिषा त्वया सहायेन बिभर्ति मूर्तिम्
એ પરમ પુરુષ—સ્વરૂપે નિરાકાર—તથાપિ અધિપતિરૂપે ગુપ્ત રહી ફરી ફરી પોતાના કાર્યો કરે છે. પોતાની જ તેજસ્વિતાથી વિશ્વને વ્યવસ્થિત કરે છે અને તને સહાય બનાવી સાકાર મૂર્તિ ધારણ કરે છે.
Verse 35
तदेष परिखेदस्ते न मनागपि युज्यते । वक्षःस्थलस्था भवती नित्यं श्रीवत्सलक्ष्मणः
અતએવ તારો આ શોક જરાય યોગ્ય નથી. તું સદા શ્રીવત્સ-લાંછનધારી ભગવાન વિષ્ણુના વક્ષસ્થળે નિવાસ કરે છે.
Verse 36
इयं भागीरथी देवी मदादेशादुपागता । विनोदयिष्यत्यनिशं त्वां हि देवि शरीरिणी
આ ભાગીરથી દેવી મારા આદેશથી અહીં આવી છે. હે દેવી, તે દેહધારિણી બની સદા તને આનંદ અને આશ્વાસન આપશે.
Verse 37
एतस्याः स्यान्मृदु स्वादु पयः पूरोपशोभितम् । प्रदेशोऽयमशेषोऽपि भविता त्वत्सुखप्रदः
તેનું જળ મૃદુ અને મધુર હશે અને પ્રચુર પ્રવાહથી શોભિત રહેશે. આ સમગ્ર પ્રદેશ પણ નિઃશેષે તને સુખ આપનાર બનશે.
Verse 38
नानाद्रुमलताकीर्णं निकुंजैरुपशोभितम् । मातंगैश्च समाजुष्टं मंजुगुंजन्मधुव्रतम्
તે પ્રદેશ અનેક પ્રકારના વૃક્ષો અને લતાઓથી ભરાઈ ગયો અને નિકુંજોથી શોભિત થયો. ત્યાં હાથીઓનો સંચાર હતો અને મધુલોભી ભમરાઓની મીઠી ગુંજન ગુંજતી હતી.
Verse 39
नवपल्लवभङ्गीभिः कुसुमस्तबकैः शुभैः । फलैरमृतकल्पैश्च मंजरी राजिभिस्तथा
નવ પલ્લવોની મનોહર ભંગિમાઓથી, શુભ પુષ્પગુચ્છોથી, અમૃતસમાન ફળોથી તથા મંજરીઓની પંક્તિઓથી તે સ્થાન અત્યંત તેજસ્વી રીતે શોભતું હતું।
Verse 40
नंदनस्य श्रिया जुष्टं मनोनयननन्दनम् । वनं रम्यतरं चात्र ह्यचिरेण भविष्यति
નંદનવનની શ્રીથી અલંકૃત, મન અને નેત્રોને આનંદ આપતું આ વન અહીં ટૂંક સમયમાં પહેલાં કરતાં પણ વધુ રમણીય બનશે।
Verse 41
त्वया संबोधनीयाः स्म वयं मातः सदैव हि । अगम्यरूपा विद्या त्वमस्माभिर्बोध्यसे कथम्
હે માતા, અમારે તો સદૈવ આપથી જ ઉપદેશ લેવો જોઈએ. આપ અગમ્ય સ્વરૂપવાળી સ્વયં વિદ્યા છો—અમે તમને કેવી રીતે બોધ આપી શકીએ?
Verse 42
तदा वामनुजानीहि प्रसीद परमेश्वरि । नमस्ते विश्वजननि भूयो ऽपि च नमोनमः
ત્યારે અમને વિદાયની આજ્ઞા આપો, હે પરમેશ્વરી; પ્રસન્ન થાઓ. હે વિશ્વજનની, તમને નમસ્કાર—ફરી ફરી નમો નમઃ।
Verse 43
प्रह्लाद उवाच । एवमुक्त्वा जगद्धात्रीं जग्मतुस्तौ यथागतम् । आजगाम च तत्रैव देवी भागीरथी स्वयम्
પ્રહ્લાદે કહ્યું—જગદ્ધાત્રીને આમ કહી તે બંને જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પાછા ગયા; અને ત્યાં જ દેવી ભાગીરથી સ્વયં આવી પહોંચી।
Verse 44
वनं समभवत्तत्र दिव्यभूरुहसेवितम् । सेव्यं समस्तलोकानां फलपुष्पसमृद्धिमत्
ત્યાં દિવ્ય વૃક્ષોથી સેવિત એક વન પ્રગટ થયું; તે સર્વ લોકોએ સેવવા યોગ્ય અને ફળ-પુષ્પથી સમૃદ્ધ હતું.
Verse 45
प्रसादेन च भूतानां गंगाऽशेषाघहारिणी । भूषयामास तद्देशं सा च विष्णुपदी सरित्
સર્વ ભૂતો પર પ્રસાદ કરીને, સર્વ પાપ હરણ કરનારી ગંગાએ તે પ્રદેશને શોભાવ્યો; વિષ્ણુપદી તરીકે પ્રસિદ્ધ તે સરિતાએ ધરતીને અલંકૃત કરી।
Verse 46
देवो च मुनिवाक्येन गंगायाश्च विनोदनात् । सौन्दर्या तस्य देशस्य किञ्चित्स्वास्थ्यमवाप ह
મુનિના વચનથી અને ગંગાના મનોહર ઉપકારથી તે દેશનું સૌંદર્ય થોડું સ્વાસ્થ્ય અને સંતુલન ફરી પ્રાપ્ત થયું.
Verse 47
अथ विष्णुपदीं देवीं श्रुत्वा सागरसंगताम् । इतस्ततः समाजग्मुः श्रद्दधानाः पयस्विनीम्
પછી વિષ્ણુપદી દેવી (ગંગા) સાગર સાથે સંગમ પામી છે એમ સાંભળી, શ્રદ્ધાળુ લોકો ચારે તરફથી તે જલસમૃદ્ધ નદી પાસે એકત્ર થયા.
Verse 48
द्वारकावासिनश्चैव जनाः काननशोभया । हृष्टचित्ताः समाजग्मुरनिशं रुक्मिणीवनम्
અને દ્વારકામાં વસતા લોકો વનની શોભાથી હર્ષિત થઈ, સતત આનંદચિત્તે રુક્મિણીવનમાં જતા રહ્યા.
Verse 49
श्रुत्वा तदखिलं सर्वं दुर्वासाः शांभवी कला । चुकोप स्मयमानश्च भूय एतदभाषत
આ બધું સાંભળીને શાંભવી-શક્તિસ્વરૂપ દુર્વાસા ક્રોધિત થયા; છતાં સ્મિત સાથે તેમણે ફરી આ વચનો કહ્યા.
Verse 50
दुर्वासा उवाच । कः प्रभुस्त्रिषु लोकेषु मह्यं वचनमन्यथा । विधातुमपि देवानामाद्यो लोकपितामहः
દુર્વાસા બોલ્યા—ત્રણ લોકોમાં કોણ એવો પ્રભુ છે કે મારા વચનને અન્યથા કરી શકે? દેવોમાં આદ્ય લોકપિતામહ બ્રહ્મા પણ નહીં.
Verse 51
किं न जानाति लोकोऽयं मयि रोषकषायिते । शक्रं प्रति त्रिभुवनं भ्रष्टश्रीकमभूत्तदा
આ લોક જાણતો નથી શું—મારો રોષ પ્રજ્વલિત થાય ત્યારે શું થાય? એક વખત શક્રના કારણે ત્રિભુવન શ્રીવિહોણું બન્યું હતું.
Verse 52
मम शापमविज्ञाय नन्दनप्रतिमे वने । कथं सा रुक्मिणी तत्र रमते जनसेविते
મારા શાપને અવગણીને, નંદનસમાન તે વનમાં—જનસેવિત સ્થાને—તે રુક્મિણી ત્યાં કેવી રીતે રમે છે?
Verse 53
तदेते तरवः सर्वे संत्वभोज्यफला नृणाम् । विभ्रष्टसर्वसौभाग्याः कुसुमस्तबकोज्झिताः
અતએવ આ સર્વ વૃક્ષો એવા થાઓ કે તેમના ફળ મનુષ્યોને ભોગવવા યોગ્ય ન રહે; સર્વ સૌભાગ્યથી વિહોણા અને પુષ્પગુચ્છોથી રહિત થાઓ.
Verse 54
इयं तु शापनिर्दग्धा हरचूडामणिः सरित् । वार्यस्याः स्यादपेयं तु नैवेह स्थातुमर्हति
આ હરચૂડામણિ નદી શાપથી દગ્ધ થઈ છે; તેનું જળ અપેય થાઓ, અને તે અહીં રહેવા યોગ્ય નથી।
Verse 55
प्रह्लाद उवाच । तदा सर्वमभूत्तत्र यद्यदाह च वै मुनिः । वाचि वीर्यं हि विप्राणां निर्मितं विष्णुना स्वयम्
પ્રહ્લાદે કહ્યું—ત્યારે ત્યાં મુનિએ જે જે કહ્યું હતું તે બધું જ તેમ જ બન્યું; કારણ કે બ્રાહ્મણોની વાણીમાં રહેલું તેજ સ્વયં વિષ્ણુએ રચી અને સ્થાપ્યું છે।
Verse 56
सा तु देवी तथा वृत्तमवेक्ष्य भृशदुःखिता । मेने दुरत्ययं दैवमापतत्तत्पुनःपुनः
દેવી એ રીતે બધું બનતું જોઈ અત્યંત દુઃખિત થઈ; તેણે વિચાર્યું કે અપરિહાર્ય દૈવ વારંવાર તેના પર આવી પડ્યું છે।
Verse 57
ततस्तु सा विनिश्चित्य मरणं दुःखभेषजम् । उत्तरीयांबरेणैव बहिः किञ्चित्प्रबद्ध्य तु
પછી તેણે નક્કી કર્યું કે મરણ જ તેના દુઃખની ઔષધિ છે; અને પોતાના ઉત્તરીય વસ્ત્રથી બહાર તરફ થોડું બાંધી (ફાંસ) કસ્યું।
Verse 58
अथावबुध्य तत्सर्वं सर्वभूतगुहाशयः । तां ज्ञात्वा सत्वरं चाऽगात्सुपर्णेन दयानिधिः
ત્યારે સર્વભૂતોના હૃદય-ગુહામાં વસનારાએ બધું જાણ્યું; તેની સ્થિતિ જાણી કરુણાનિધિ ભગવાન સુપર્ણ (ગરુડ) પર ચઢી ત્વરિત ત્યાં ગયા।
Verse 59
ददर्श तादृशीं देवीं कण्ठपाशकरां विभुः । अधस्तात्तरुशाखायां निमीलितविलोचनाम्
પ્રભુએ દેવીને તે સ્થિતિમાં જોઈ—કંઠે પાશ ધારણ કરેલી, વૃક્ષશાખા નીચે ઊભી, નેત્રો મીંચેલા।
Verse 60
विभ्रष्टभूषणगणां कृशदेहवल्लीं म्लानाननांबुजरुचं मरणे प्रसक्ताम् । मेने स विग्रहवतीं करुणां कृपालुस्तां सौख्यदां गुणवतीं प्रणतार्तिहन्त्रीम्
આભૂષણો ખસી પડ્યા, દેહ સૂકી વેલ જેવી કૃશ, મુખકમળની કાંતિ મ્લાન, અને તે મરણમાં આસક્ત હતી. તેને જોઈ કૃપાળુ પ્રભુએ તેને સాక్షાત્ દેહધારિણી કરુણા માની—સુખદાયિની, ગુણવતી, શરણાગતોની આર્તિહંત્રી।
Verse 61
संश्रुत्य साऽपि पतगाधिपते रवं वै प्रोन्मील्य नेत्रकमलेऽथ ददर्श कृष्णम् । सामन्यत त्रिकविवर्तितलोचनाब्जं प्राप्तं तमिष्टसुहृदं निजजीवनाथम्
પતગાધિપતિ ગરુડનો નાદ સાંભળી તેણે પણ કમળનેત્રો ખોલી કૃષ્ણને જોયા. પોતાના ઇષ્ટસુહૃદ, પોતાના જીવનનાથને ત્યાં પ્રાપ્ત થયેલા જોઈ, આશ્ચર્યથી વારંવાર દૃષ્ટિ ફેરવીને નિહાળવા લાગી।
Verse 62
सा रोमहर्षविवशा त्रपया परीता कोपानुरागकलुषा कृतविप्रलापा । संवर्द्धितद्विगुणशोकभरा च देवी नानारसं बत दृशोर्विषयं प्रपेदे
દેવી રોમાંચથી વિહ્વળ, લજ્જાથી ઘેરાયેલી, ક્રોધ અને અનુરાગના મિશ્ર કલુષથી વ્યાકુળ થઈ અસમ્બદ્ધ વચનો બોલી ઊઠી. તેનો શોકભાર દ્વિગુણ થયો અને તેની આંખો સામે નાનારસોનું ચક્ર ફરી વળ્યું।
Verse 63
तस्याः ससाध्वसविसर्गचिकीर्षितायाः पाशं व्यपोह्य करचारु सरोरुहेण । आदाय पाणिममृतोपमया च वाचा संजीवयन्निदमुदारमुदाजहार
તે ભયથી પ્રાણત્યાગ કરવા ઉદ્યત હતી ત્યારે પ્રભુએ પોતાના સુંદર કમળહસ્તથી તેનો પાશ દૂર કર્યો. તેનો હાથ પકડી, અમૃતસમાન વાણીથી તેને સંજીવિત કરતાં, તેમણે આ ઉદાર વચન ઉચ્ચાર્યું।
Verse 64
श्रीकृष्ण उवाच । किमेतत्साहसं भीरु चिकीर्षत्यविचारितम् । ननु देवि ममाचक्ष्व किं नु ते खेदकारणम्
શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—હે ભીરુ! વિચાર્યા વિના તું કયું દુરસાહસ કરવા જઈ રહી છે? હે દેવી, મને સ્પષ્ટ કહો—તારા ખેદનું કારણ શું છે?
Verse 65
त्वं विद्याऽहं परो बोधस्त्वं माया चेश्वरस्त्वहम् । त्वं च बुद्धिरहं जीवो वियोगः कथमावयोः
તું દિવ્ય વિદ્યા છે, હું પરમ બોધ છું; તું માયા છે અને હું ઈશ્વર છું. તું બુદ્ધિ છે, હું જીવ છું—તો આપણામાં વિયોગ કેમ થઈ શકે?
Verse 66
त्वया विमोहितात्मानो भ्राम्यन्त्यजभवादयः । सा कथं क्षुभ्यसि त्वं तु किं स्वधाम न बुध्यसे
તારા દ્વારા મોહિત થઈ બ્રહ્મા વગેરે પણ ભટકે છે; તો તું પોતે કેવી રીતે વ્યાકુળ થાય? તું તારા સ્વધામ—તારા સાચા સ્વરૂપ—ને નથી ઓળખતી?
Verse 67
त्वया हि बद्धा ऋषयस्ते चरन्तीह कर्मभिः । तां त्वां कथमृषिः शप्तुं शक्नुयाद्वरवर्णिनि
તારા કારણે જ ઋષિઓ પણ બંધાયેલા છે અને કર્મવશ અહીં વિચરે છે; હે વરવર્ણિની, તો કોઈ ઋષિ તને શાપ કેવી રીતે આપી શકે?
Verse 68
शिक्षार्थं त्विह लोकानामेवं मे देवि चेष्टितम् । मन्मायया समाविष्टः कुरुते विवशः पुमान् । पश्य कोपपरीतात्मा यः स शान्तो मुनीश्वरः
લોકોને શિક્ષા આપવા માટે, હે દેવી, મેં આ રીતે વર્તન કર્યું છે. મારી માયામાં આવિષ્ટ થઈ મનુષ્ય વિવશ બની કર્મ કરે છે. જુઓ—જેનું મન હવે ક્રોધથી ઘેરાયું છે, એ જ ખરેખર શાંત મુનીશ્વર છે.
Verse 69
प्रह्लाद उवाच । सोऽभ्येत्य भक्तिनम्रोऽथ दुर्वासा मुनिसत्तमः । विचार्य मनसा सर्वं पश्चात्तापानुपाश्रयत्
પ્રહ્લાદ બોલ્યા—ત્યારે ભક્તિથી નમ્ર બની મુનિશ્રેષ્ઠ દુર્વાસા નજીક આવ્યા. મનમાં સર્વ વિચાર કરીને પછી તેઓ પશ્ચાત્તાપના આશ્રયે ગયા.
Verse 70
किं मया कृतमित्युक्त्वा तत्समीपमुपागमत् । अपतद्विलुठन्भूमौ दण्डवच्चाश्रुसंप्लुतः
“મેં શું કરી નાખ્યું?” એમ કહી તે તેમની પાસે ગયો. તે જમીન પર પડી લોટ્યો, દંડવત્ પ્રણામ કરતો અશ્રુઓથી ભીંજાઈ ગયો.
Verse 71
पितरौ जगतो देवौ क्षामयामास दीनवत् । तुष्टाव सूक्तवाक्यैस्तु रहस्यैर्भक्तिसंयुतः
તેણે જગતના માતા-પિતા એવા તે બે દેવોને દીનભાવથી ક્ષમા માગી. અને ભક્તિયુક્ત થઈ રહસ્યમય સુવચનો વડે તેમની સ્તુતિ કરી.
Verse 72
आह चेदं जगन्नाथं यदि मय्यस्त्यनुग्रहः । तदा पुरेव संयोगो देव देव्या विधीयताम्
અને તેણે જગન્નાથને કહ્યું—“જો મારા પર અનુકંપા હોય, તો દેવ અને દેવીનો સંયોગ પૂર્વની જેમ ફરીથી સ્થાપિત થાઓ.”
Verse 73
अथ प्रहस्य गोविन्दस्तमाह मुनिसत्तमम् । न हि ते वचनं जातु मृषा भवितुमर्हति
ત્યારે ગોવિંદ હસીને તે મુનિશ્રેષ્ઠને કહ્યું—“તમારું વચન કદી પણ મિથ્યા થઈ શકે નહીં.”
Verse 74
मयैवं विहितः सेतुः कथमुच्छेद्यतां द्विज । सद्भिराचरितः सेतुः सिद्धो लोकस्य पालकः
હે દ્વિજ! આ સેતુ-ધર્મ મેં જ સ્થાપ્યો છે; તો તેનો ઉચ્છેદ કેમ થઈ શકે? સદ્જનો દ્વારા આચરિત આ સેતુ સિદ્ધ છે અને લોકનો પાલક છે.
Verse 75
दिनेदिने द्विकालं च आयास्ये मुनिसत्तम । विनोदयिष्ये तां तां तु मुनिकन्यां च काम्यया
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! હું દિનપ્રતિદિન, બંને કાળે (પ્રાતઃ-સાયં) આવીશ અને મારી ઇચ્છા મુજબ તે મુનિકન્યાને વારંવાર આનંદિત કરીશ.
Verse 76
तुष्यामि साधनैर्नान्यैर्मत्कथाकथनैरपि । यथा संपूज्य मामत्र मम प्रीतिर्भविष्यति
હું અન્ય સાધનોથી—મારી કથાઓના કથનથી પણ—એટલો પ્રસન્ન થતો નથી, જેટલો અહીં વિધિપૂર્વક મારી પૂજા થવાથી; ત્યારે મારી પ્રીતિ પ્રગટ થશે.
Verse 77
यदा च मयि वै कुण्ठमधिरूढे महामुने । प्रवेक्ष्यति तदा तेजो मम सर्वं त्रिविक्रमे
હે મહામુને! જ્યારે હું વૈકુંઠ પર અધિરુઢ થઈશ, ત્યારે મારું સર્વ તેજ ત્રિવિક્રમમાં પ્રવેશ કરશે.
Verse 78
रुक्मिणीयं च मन्मूर्तेः संयोगं पुनरेष्यति । इयं भागीरथी चापि सागरेण समा गुणैः । त्यक्त्वा ह्यशेषदुःखानि सुखं चैव गमिष्यति
રુક્મિણી પણ મારી સ્વમૂર્તિ સાથે ફરી સંયોગ પામશે. અને આ ભાગીરથી (ગંગા) પણ—ગુણોમાં સાગર સમાન—સમસ્ત દુઃખો ત્યજી નિશ્ચયે સુખને પામશે.
Verse 79
अनुग्रहं विधायैवमृषिणा सह केशवः । विवेश स्वपुरीं तत्र विधायोपांतिकं मुनिम्
આ રીતે ઋષિ સાથે કેશવે અનુગ્રહ કરીને, મુનિને નજીક ઉપસ્થિત રાખી, પોતાની પુરીમાં પ્રવેશ કર્યો।
Verse 80
सापि देवी च संबुध्य तदा तस्य विचेष्टितम् । अनुग्रहाद्भगवतो बभूव विगत ज्वरा
એ દેવીએ પણ ત્યારે તેના વર્તનને સમજી લીધું; અને ભગવાનના અનુગ્રહથી તે જ્વર-ક્લેશથી મુક્ત થઈ।
Verse 81
यतश्च मुक्ता दुःखेन तत्र देवी हरिप्रिया । ततो भागीरथी सा तु गदिता दुःखमोचिनी
કારણ કે ત્યાં હરિપ્રિયા દેવી દુઃખથી મુક્ત થઈ, તેથી તે ભાગીરથી ‘દુઃખમોચિની’ તરીકે કહેવાઈ।
Verse 82
अमावास्यां पौर्णमास्यां यस्तस्याः संगमे शुभे । स्नायादशेषदुःखात्तु स नरः परिमुच्यते
અમાવાસ્યા અને પૂનમના દિવસે જે તેના શુભ સંગમમાં સ્નાન કરે છે, તે મનુષ્ય સર્વ દુઃખોથી સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે।
Verse 83
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां नवम्यां चावलोकिता । नराणां रुक्मिणी देवी सर्वान्कामा न्प्रयच्छति
અષ્ટમી, ચતુર્દશી અને નવમી તિથિએ દેવી રુક્મિણીના દર્શન કરવાથી, તે મનુષ્યોને સર્વ કામનાઓ અર્પે છે।
Verse 84
इत्येतत्कथितं देव्या ऋषयो दुःखमोचनम् । अनुग्रहश्च देवस्य किं भूयः श्रोतुमिच्छथ
હે ઋષિઓ! દેવીનું દુઃખહર મહાત્મ્ય તથા ભગવાનનો અનુગ્રહ આ રીતે કહ્યો. હવે તમે વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?