Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 70

Devanagari script

जीवमानस्य कांतस्य मया तद्विरहोद्भवम् । संसेवितं मृतायां ते दयितायां भविष्यति

Transliteration

jīvamānasya kāṃtasya mayā tadvirahodbhavam | saṃsevitaṃ mṛtāyāṃ te dayitāyāṃ bhaviṣyati

Translation

તારો કાંત જીવતો હતો ત્યારે મેં તેના વિરહથી ઉપજેલા ભાવનો આસ્વાદ લીધો; પરંતુ તારી દયિતા મરી જશે ત્યારે એ જ વિરહજન્ય દુઃખ તને ભોગવવું પડશે।

Word by Word

• जीवमानस्य: of (him) living
• जीवमानस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: जीव् (धातु)
• Form: शतृ (वर्तमान कृदन्त/active participle), पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; विशेषण (कान्तस्य)

• कान्तस्य: of the beloved/husband
• कान्तस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: कान्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• मया: by me
• मया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमपुरुष-सर्वनाम, तृतीया (करण/कर्ता-हेतु), एकवचन

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (विरहोद्भवम् इति)

• विरहोद्भवम्: arising from separation
• विरहोद्भवम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विरह (प्रातिपदिक) + उद्भव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष-समास (विरहात् उद्भवः)

• संसेवितम्: served/indulged in
• संसेवितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: सेव् (धातु) + सम् (उपसर्ग)
• Form: क्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; (भविष्यति इति सह) भावे/कर्मणि

• मृतायाम्: when (she is) dead
• मृतायाम्: Adhikarana (Condition/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: मृ (धातु)
• Form: क्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; विशेषण (दयितायाम्)

• ते: your
• ते: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीयपुरुष-सर्वनाम, षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन (enclitic)

• दयितायाम्: in/when (your) beloved (woman)
• दयितायाम्: Adhikarana (Location/Condition/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दयिता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन

• भविष्यति: will be/will happen
• भविष्यति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लृट् (भविष्यत्), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Unspecified (within a curse/retaliation narrative)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Two temporal layers: first, a figure indulges in a questionable act while a beloved lives; second, the same figure is shown bereaved at a funeral pyre, experiencing the mirrored consequence.

Characters & Entities

• kānta (beloved)
• dayitā (beloved woman)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Actions rooted in passion and wrongdoing rebound as suffering; the Purāṇic frame stresses inevitable karmic return.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific site is mentioned in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is narrative and moral in tone.