Adhyaya 38

Verse 1

स्कंद उवाच । विवाहा ब्राह्म दैवार्षाः प्राजापत्यासुरौ तथा । गांधर्वो राक्षसश्चापि पैशाचोऽष्टम उच्यते

સ્કંદ બોલ્યા: વિવાહ આઠ પ્રકારના છે - બ્રાહ્મ, દૈવ, આર્ષ, પ્રાજાપત્ય, આસુર, ગાંધર્વ, રાક્ષસ અને આઠમો પૈશાચ.

Verse 2

स ब्राह्मो वरमाहूय यत्र कन्या स्वलंकृता । दीयते तत्सुतः पूयात्पुरुषानेकविंशतिम्

આને બ્રાહ્મ વિવાહ કહે છે—જ્યાં વરને આમંત્રણ આપી, અલંકૃત કન્યાને તેને અર્પણ કરવામાં આવે છે. તે સંયોગથી જન્મેલો પુત્ર એકવીસ પેઢીના પુરુષોને પાવન કરે છે.

Verse 3

यज्ञस्थायर्त्विजे दैवस्तज्जःपाति चतुर्दश । वरादादाय गोद्वंद्वमार्षस्तज्जः पुनाति षट्

યજ્ઞમાં કાર્યરત ઋત્વિજને કન્યાદાન કરવું દૈવ વિવાહ છે; તેમાંથી જન્મેલો પુત્ર ચૌદ પેઢીઓનું રક્ષણ કરે છે. જ્યાં વર પાસેથી ગાયોની જોડી લેવામાં આવે તે આર્ષ વિવાહ છે; તેમાંથી જન્મેલો પુત્ર છ પેઢીઓને પાવન કરે છે.

Verse 4

सहोभौ चरतां धर्ममित्युक्त्वा दीयतेर्थिने । यत्र कन्या प्राजापत्यस्तज्जो वंशान्पुनाति षट्

‘તમે બંને સાથે ધર્મ આચરો’ એમ કહી યોગ્ય વરને કન્યા આપવી તે પ્રાજાપત્ય વિવાહ છે; તેમાંથી જન્મેલો પુત્ર છ વંશપરંપરાને પાવન કરે છે.

Verse 5

चत्वार एते विप्राणां धर्म्याः पाणिग्रहाः स्मृताः । आसुरः क्रयणाद्द्रव्यैर्गांधर्वोन्योन्य मैत्रतः

આ ચારેય બ્રાહ્મણોના ધર્મ્ય પાણિગ્રહ (વિવાહ) તરીકે સ્મૃત છે. આસુર વિવાહ ધનથી ખરીદીરૂપે થાય છે, અને ગાંધર્વ વિવાહ પરસ્પર પ્રેમથી થાય છે.

Verse 6

प्रसह्यकन्याहरणाद्राक्षसो निंदितः सताम् । छलेन कन्याहरणात्पैशाचो गर्हितोऽष्टमः

બળજબરીથી કન્યા-હરણથી થતો રાક્ષસ વિવાહ સજ્જનો દ્વારા નિંદિત છે. છેતરપિંડીથી કન્યા-હરણથી થતો પૈશાચ—આઠમો—તે પણ ગર્હિત છે.

Verse 7

प्रायः क्षत्रविशोरुक्ता गांधर्वासुरराक्षसाः । अष्टमस्त्वेष पापिष्ठः पापिष्ठानां च संभवेत्

ગાંધર્વ, આસુર અને રાક્ષસ—આ વિવાહરૂપો પ્રાયઃ ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય માટે કહેલા છે. પરંતુ આ આઠમો પ્રકાર અતિ પાપિષ્ઠ છે; તે મહાપાપીઓમાં જ ઉપજે છે.

Verse 8

सवर्णया करो ग्राह्यो धार्यः क्षत्रियया शरः । प्रतोदो वैश्यया धार्यो वासोंतः पज्जया तथा

પોતાના જ વર્ણની સ્ત્રી સાથે પાણિગ્રહણ (હાથ પકડવો) કરવો. ક્ષત્રિયા સ્ત્રી સાથે શર (બાણ) ધારવો; વૈશ્યા સ્ત્રી સાથે પ્રતિોદ (ગોડ/ચાબુક) ધારવો; અને શૂદ્રા સ્ત્રી સાથે વસ્ત્રનો પલ્લો/કિનારો પકડવો.

Verse 9

असवर्णस्त्वेष विधिः स्मृतो दृष्टश्च वेदने । सवर्णाभिस्तु सर्वाभिः पाणिर्ग्राह्यस्त्वयं विधिः

અસવર્ણ (ભિન્ન વર્ણ) વિવાહોમાં આ વિધિ સ્મૃતિમાં કહેવાઈ છે અને શાસ્ત્રીય ઉપદેશમાં પણ દેખાય છે. પરંતુ સવર્ણ સ્ત્રીઓ માટે અહીં નિયમ એવો છે કે માત્ર પાણિગ્રહણ જ કરવું.

Verse 10

धर्म्यैर्विवाहैर्जायंते धर्म्या एव शतायुषः । अधर्म्यैर्धर्मरहिता मंदभाग्यधनायुषः

ધર્મ્ય વિવાહોથી ધર્મયુક્ત સંતાન જન્મે છે, જે શતાયુ હોય છે. અધર્મ્ય વિવાહોથી ધર્મરહિત સંતાન જન્મે છે—જેનાં ભાગ્ય, ધન અને આયુષ્ય અલ્પ હોય છે.

Verse 11

ऋतुकालाभिगमनं धर्मोयं गृहिणः परः । स्त्रीणां वरमनुस्मृत्य यथाकाम्यथवा भवेत्

ઋતુકાળમાં પત્ની પાસે ગમન કરવું ગૃહસ્થનો પરમ ધર્મ છે. સ્ત્રીઓનું શ્રેય સ્મરીને, તેની ઇચ્છાનુસાર સંગ કરવો—નહિતર વિરમવું.

Verse 12

दिवाभिगमनं पुंसामनायुष्यं परं मतम् । श्राद्धाहः सर्वपर्वाणि यत्नात्त्याज्यानि धीमता

પુરુષો માટે દિવસકાળે સંભોગ પરમ આયુષ્યહાનિકારક માનવામાં આવ્યો છે. શ્રાદ્ધદિને તથા સર્વ પર્વદિવસોમાં બુદ્ધિમાને તેને યત્નપૂર્વક ત્યજવું જોઈએ.

Verse 13

तत्र गच्छन्स्त्रियं मोहाद्धर्मात्प्रच्यवते परात्

તેવા પ્રસંગોમાં મોહવશ સ્ત્રી પાસે જનાર પુરુષ પરમ ધર્મથી ચ્યૂત થાય છે.

Verse 14

ऋतुकालाभिगामी यः स्वदारनिरतश्च यः । स सदा ब्रह्मचारी च विज्ञेयः सद्गृहाश्रमी

જે માત્ર ઋતુકાળમાં જ પત્ની પાસે જાય છે અને પોતાની ધર્મપત્નીમાં જ નિરત રહે છે, તે સદા બ્રહ્મચારી સમાન—સચ્ચો ગૃહાશ્રમી—જાણવો.

Verse 15

ऋतुः षोडशयामिन्यश्चतस्रस्ता सुगर्हिताः । पुत्रास्तास्वपि या युग्मा अयुग्माः कन्यका प्रजाः

ઋતુ સોળ રાત્રિઓનો હોય છે; તેમાં ચાર અત્યંત નિંદિત છે. બાકી રાત્રિઓમાં પણ સમ રાત્રિએ ગર્ભ રહે તો પુત્ર, અને વિષમ રાત્રિએ રહે તો કન્યા સંતાન થાય છે.

Verse 16

त्यक्त्वा चंद्रमसं दुःस्थं मघां पौष्णं विहाय च । शुचिः सन्निर्विशेत्पत्नीं पुन्नामर्क्षे विशेषतः । शुचिं पुत्रं प्रसूयेत पुरुषार्थप्रसाधकम्

અશુભ ચંદ્રદિવસ ત્યજીને તથા મઘા અને પૌષ್ಣ નક્ષત્રને પણ વર્જીને, શુચિ બની—વિશેષ કરીને પુન્નામ નામક નક્ષત્રમાં—પત્નીને સમીપ કરવી. ત્યારે શુચિ પુત્ર જન્મે, જે પુરુષાર્થોને સિદ્ધ કરનાર હોય.

Verse 17

आर्षे विवाहे गोद्वंद्वं यदुक्तं तन्न शस्यते । शुल्कमण्वपि कन्यायाः कन्या विक्रयपापकृत्

આર્ષ વિવાહમાં કહેલું ‘ગાયોની જોડી’ મૂલ્યરૂપે વેપારની જેમ લેવી પ્રશંસનીય નથી. કન્યાના નામે અણુમાત્ર શુલ્ક લેવાય તો પણ તે કન્યા-વિક્રયનું પાપ બને છે.

Verse 18

अपत्यविक्रयी कल्पं वसेद्विट्कृमिभोजने । अतो नाण्वपि कन्याया उपजीवेत्पिता धनम्

જે પોતાની સંતાનને વેચે છે, તે મલ અને કીડા ભક્ષણ કરાવનારા નરકમાં એક કલ્પ સુધી વસે છે. તેથી કન્યાથી પ્રાપ્ત અણુમાત્ર ધન પર પણ પિતાએ જીવન ન ચલાવવું જોઈએ.

Verse 19

स्त्रीधनान्युपजीवंति ये मोहादिह बांधवाः । न केवलं निरयगास्तेषामपि हि पूर्वजाः

મોહવશ અહીં જે સગાં સ્ત્રીધન ભોગવીને જીવન ચલાવે છે, તેઓ માત્ર પોતે જ નરકગામી નથી; તેમના પૂર્વજો પણ પતિત થાય છે.

Verse 20

पत्या तुष्यति यत्र स्त्री तुष्येद्यत्र स्त्रिया पतिः । तत्र तुष्टा महालक्ष्मीर्निवसेद्दानवाऽरिणा

જ્યાં પત્ની પતિથી સંતોષ પામે છે અને જ્યાં પતિ પત્નીથી સંતોષ પામે છે, ત્યાં દાનવ-શત્રુ વિષ્ણુ સાથે પ્રસન્ન મહાલક્ષ્મી નિવાસ કરે છે.

Verse 21

वाणिज्यं नृपतेः सेवा वेदानध्यापनं तथा । कुविवाहः क्रियालोपः कुले पतनहेतवः

વેપાર, રાજસેવા અને જીવનાર્થે વેદોનું અધ્યાપન; તેમજ કુકલ્યાણ વિવાહ અને વિધિ-ક્રિયાઓનો લોપ—આ બધું કુળપતનના હેતુઓ છે.

Verse 22

कुर्याद्वैवाहिके वह्नौ गृह्यकर्मान्वहं गृही । पंचयज्ञक्रियां चापि पक्तिं दैनंदिनीमपि

ગૃહસ્થએ વૈવાહિક અગ્નિમાં દરરોજ ગૃહ્યકર્મો કરવાં જોઈએ; તેમજ પંચયજ્ઞની ક્રિયાઓ અને દૈનિક અન્નપાક તથા અર્પણ પણ કરવું જોઈએ.

Verse 23

गृहस्थाश्रमिणः पंच सूना कर्म दिने दिने । कंडनी पेषणी चुल्ली ह्युदकुंभस्तु मार्जनी

ગૃહસ્થાશ્રમીના દૈનિક કાર્યમાં પાંચ ‘સૂના’ સ્વાભાવિક છે—કંડની, પેષણી, ચૂલ્લી, ઉદકુંભ અને માર্জની (ઝાડૂ).

Verse 24

तासां च पंचसूनानां निराकरणहेतवः । क्रतवः पंच निर्दिष्टा गृहि श्रेयोभिवर्धनाः

આ પાંચ સૂનાથી ઉત્પન્ન દોષોના નિવારણ માટે પાંચ યજ્ઞો નિર્દિષ્ટ છે; તે ગૃહસ્થનું કલ્યાણ અને શ્રેય વધારે છે.

Verse 25

पाठनं ब्रह्मयज्ञः स्यात्तर्पणं च पितृ क्रतुः । होमो दैवो बलिर्भौतोऽतिथ्यर्चा नृक्रतुः क्रमात्

પાઠ/સ્વાધ્યાય બ્રહ્મયજ્ઞ છે; તર્પણ પિતૃયજ્ઞ; અગ્નિમાં હોમ દેવયજ્ઞ; બલિ અર્પણ ભૂતયજ્ઞ; અને અતિથિ-પૂજન નૃયજ્ઞ—આ ક્રમ છે.

Verse 26

पितृप्रीतिं प्रकुर्वाणः कुर्वीत श्राद्धमन्वहम् । अन्नोदकपयोमूलैः फलैर्वापि गृहाश्रमी

પિતૃઓની પ્રીતિ માટે ગૃહસ્થએ દરરોજ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ—યથાશક્તિ અન્ન, જળ, દૂધ, કંદમૂળ અથવા ફળોથી પણ।

Verse 27

गोदानेन च यत्पुण्यं पात्राय विधिपूर्वकम् । सत्कृत्य भिक्षवे भिक्षां दत्त्वा तत्फलमाप्नुयात्

વિધિપૂર્વક યોગ્ય પાત્રને ગોદાન કરવાથી જે પુણ્ય મળે છે, તે જ ફળ ભિક્ષુકનો સત્કાર કરીને તેને આદરપૂર્વક ભિક્ષા આપવાથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 28

तपोविद्यासमिद्दीप्ते हुतं विप्रास्य पावके । तारयेद्विघ्नसंघेभ्यः पापाब्धेरपि दुस्तरात्

તપ અને વિદ્યાથી પ્રજ્વલિત બ્રાહ્મણના પાવકમાં કરેલું હવન, વિઘ્નોના સમૂહોથી તથા દુસ્તર પાપ-સમુદ્રથી પણ પાર ઉતારે છે.

Verse 29

अनर्चितोऽतिथिर्गेहाद्भग्नाशो यस्य गच्छति । आजन्मसंचितात्पुण्यात्क्षणात्स हि बहिर्भवेत्

જેના ઘરમાંથી અતિથિ અર્ચના-સત્કાર વિના આશાભંગ થઈને જાય, તે જન્મથી સંગ્રહિત પુણ્યમાંથી પણ ક્ષણમાં વંચિત થાય છે.

Verse 30

सांत्वपूर्वाणि वाक्यानि शय्यार्थे भूस्तृणोदके । एतान्यपि प्रदेयानि सदाभ्यागत तुष्टये

સદા આવેલા અતિથિની તૃપ્તિ માટે સાંત્વનાપૂર્ણ વચનો, શયનાર્થે ભૂમિ, તૃણ અને જળ—આ બધું પણ આપવું જોઈએ.

Verse 31

गृहस्थः परपाकादी प्रेत्य तत्पशुतां व्रजेत् । श्रेयः परान्नपुष्टस्य गृह्णीयादन्नदो यतः

જે ગૃહસ્થ પરના પકાવેલા અન્નથી જીવે છે, તે મૃત્યુ પછી તેમના પશુત્વને પામે છે. તેથી પરાન્નથી પોષિત થવા કરતાં અન્નદાતા બનવું જ શ્રેયસ્કર છે.

Verse 32

आदित्योढोऽतिथिः सायं सत्कर्तव्यः प्रयत्नतः । असत्कृतोन्यतो गच्छन्दुष्कृतं भूरि यच्छति

સૂર્યાસ્તના સમયે સાંજે જે અતિથિ આવે, તેનો વિશેષ પ્રયત્નથી સત્કાર કરવો જોઈએ. સત્કાર ન મળતાં તે અન્યત્ર જાય તો તે ઘરમાં બહુ પાપફળ લાવે છે.

Verse 33

भुंजानोऽतिथिशेषान्नमिहायुर्धनभाग्भवेत् । प्रणोद्यातिथिमन्नाशी किल्बिषी च गृहाश्रमी

અતિથિ પછી બચેલું અન્ન ભોજન કરવાથી અહીં દીર્ઘ આયુષ્ય અને ધન-સમૃદ્ધિ મળે છે. પરંતુ અતિથિને હાંકી કાઢીને પોતે જ ખાવનાર ગૃહસ્થ પાપથી કલુષિત થાય છે.

Verse 34

वैश्वदेवांत संप्राप्तः सूर्योढो वातिथिः स्मृतः । न पूर्वकाल आयातो न च दृष्टचरः क्वचित्

વૈશ્વદેવના અંતે સૂર્યાસ્ત સાથે જે આવી પહોંચે, તે ‘વાતિથિ’ (અચાનક આવેલો અતિથિ) કહેવાય છે. તે પહેલાં સમયે આવ્યો નથી અને તેની વર્તણૂક પણ અગાઉથી જાણીતી નથી.

Verse 35

बलिपात्रकरे विप्रे यद्यन्योतिथिरागतः । अदत्त्वा तं बलिं तस्मै यथाशक्त्यान्नमर्पयेत्

જ્યારે બ્રાહ્મણના હાથમાં બલિપાત્ર હોય અને એ સમયે બીજો અતિથિ આવે, ત્યારે તે બલિ તેને ન આપીને, પોતાની શક્તિ મુજબ તેને અન્ન અર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 36

कुमाराश्च स्ववासिन्यो गर्भिण्योऽतिरुजान्विताः । अतिथेरादितोप्येते भोज्या नात्र विचारणा

બાળકો, ઘરની સ્ત્રીઓ, ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ અને ભારે રોગથી પીડિત—આ લોકોને પણ અતિથિ કરતાં પહેલાં જ ભોજન કરાવવું જોઈએ; અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 37

पितृदेवमनुष्येभ्यो दत्त्वाश्नात्यमृतं गृही । स्वार्थं पचन्नघं भुंक्ते केवलं स्वोदरंभरिः

જે ગૃહસ્થ પહેલા પિતૃઓ, દેવો અને મનુષ્યોને અન્ન અર્પણ કરીને પછી ભોજન કરે છે, તે અમૃત સમાન ભોગ કરે છે. પરંતુ જે માત્ર પોતાના સ્વાર્થ માટે રાંધે છે, તે પાપ જ ભોગવે છે—માત્ર પેટ ભરનાર।

Verse 38

माध्याह्निकं वैश्वदेवं गृहस्थः स्वयमाचरेत् । पत्नी सायं बलिं दद्यात्सिद्धान्नैर्मंत्रवर्जितम्

મધ્યાહ્ને ગૃહસ્થ પોતે વૈશ્વદેવ કર્મ આચરે. સાંજે પત્ની સિદ્ધ અન્નથી, મંત્ર વિના, બલિ અર્પણ કરે.

Verse 39

एतत्सायंतनं नाम वैश्वदेवं गृहाश्रमे । सायंप्रातर्भवेदेव वैश्वदेवं प्रयत्नतः

ગૃહાશ્રમમાં આને ‘સાયંતન વૈશ્વદેવ’ કહે છે. ખરેખર સાંજ અને પ્રાતઃ—બન્ને સમયે—પ્રયત્નપૂર્વક વૈશ્વદેવ કરવો જોઈએ.

Verse 40

वैश्वदेवेन ये हीना आतिथ्येन विवर्जिताः । सर्वे ते वृषला ज्ञेयाः प्राप्तवेदा अपि द्विजाः

જે વૈશ્વદેવથી વંચિત છે અને আতિથ્યથી રહિત છે—તેઓ સૌને વૃષલ જાણો, ભલે તેઓ દ્વિજ હોય અને વેદજ્ઞ પણ હોય.

Verse 41

अकृत्वा वैश्वदेवं तु भुंजते ये द्विजाधमाः । इह लोकेन्नहीनाः स्युः काकयोनिं व्रजंत्यथ

જે અધમ દ્વિજ વૈશ્વદેવ કર્યા વિના ભોજન કરે છે, તેઓ આ લોકમાં અન્નહીન બને છે; અને પછી કાક-યોનિને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 42

वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतंद्रितः । तद्धि कुर्वन्यथाशक्ति प्राप्नुयात्सद्गतिं पराम्

વેદે નિર્દિષ્ટ પોતાનું સ્વધર્મકર્મ દરરોજ આળસ વિના સતત કરવું જોઈએ. પોતાની શક્તિ મુજબ તે કરનાર પરમ સદ્ગતિને પામે છે.

Verse 43

षष्ठ्यष्टम्योर्वसेत्पापं तैले मांसे सदैव हि । पंचदश्यां चतुर्दश्यां तथैव च भगेक्षुरे

ષષ્ઠી અને અષ્ટમી તિથિએ પાપ તેલ અને માંસમાં વસે છે એમ કહેવાય છે. તેમ જ ચતુર્દશી અને પંચદશી તિથિએ તથા કામભોગમાં પણ પાપવાસ માનવામાં આવ્યો છે.

Verse 44

उदयं तं न चेक्षेत नास्तं यंतं न मध्यगम् । न राहुणोपसृष्टं च नांबुसंस्थं दिवाकरम्

સૂર્યના ઉદયકાળે, અસ્તકાળે અને મધ્યાહ્ને તેને જોવું નહીં. રાહુગ્રસ્ત (ગ્રહણ) સૂર્યને પણ નહીં, અને જળમાં પ્રતિબિંબિત સૂર્યને પણ નહીં.

Verse 45

न वीक्षेतात्ममनोरूपमाशुधावेन्न वर्षति । नोल्लंघयेद्वत्सतंत्रीं न नग्नो जलमाविशेत्

પોતાના જ રૂપને આસક્તિથી જોવું નહીં. વરસાદ ન હોય ત્યારે વ્યર્થ ઝડપથી દોડવું નહીં. વાછરડાની બાંધણીની દોરી લાંઘવી નહીં, અને નગ્ન થઈને પાણીમાં પ્રવેશવું નહીં.

Verse 46

देवतायतनं विप्रं धेनुं मधुमृदं घृतम् । जातिवृद्धं वयोवृद्धं विद्यावृद्धं तपस्विनम्

દેવાલય, બ્રાહ્મણ, ગાય, મધ, માટી અને ઘી; તેમજ જાતિથી વડીલ, વયથી વડીલ, વિદ્યાથી વડીલ અને તપસ્વી—આ સૌનું શ્રદ્ધાપૂર્વક સન્માન અને સંભાળ કરવી જોઈએ.

Verse 47

अश्वत्थं चैत्यवृक्षं च गुरुं जलभृतं घटम् । सिद्धान्नं दधिसिद्धार्थं गच्छन्कुर्यात्प्रदक्षिणम्

ચાલતાં ચાલતાં અશ્વત્થ (પીપળ), ચૈત્યવૃક્ષ, ગુરુ, જળપૂર્ણ ઘટ, સિદ્ધ અન્ન, દહીં અને સરસવ—આ બધાને ધર્મના મંગલ આધાર માની શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરવી જોઈએ।

Verse 48

रजस्वलां न सेवेत नाश्नीयात्सह भार्यया । एकवासा न भुंजीत न भुंजीतोत्कटासने

રજસ્વલા સ્ત્રી સાથે સહવાસ ન કરવો; અને પત્ની સાથે સાથે ભોજન ન કરવું. માત્ર એક જ વસ્ત્ર પહેરીને ભોજન ન કરવું, અને ઉકટાસનમાં બેસીને પણ ભોજન ન કરવું.

Verse 49

नाश्नंतीं स्त्रीं समीक्षेत तेजस्कामो द्विजोत्तमः । असंतर्प्य पितॄन्देवान्नाद्यादन्नं नवं क्वचित्

આધ્યાત્મિક તેજ ઇચ્છનાર દ્વિજોત્તમે ભોજન કરતી સ્ત્રીને જોવી ન જોઈએ. અને પિતૃઓ તથા દેવોને તૃપ્ત કર્યા વિના ક્યારેય નવું પકાવેલું અન્ન ન ખાવું.

Verse 50

पक्वान्नं चापि नो मांसं दीर्घकालं जिजीविषुः । न मूत्रं गोव्रजे कुर्यान्न वल्मीके न भस्मनि

દીર્ઘાયુ ઇચ્છનારએ પકાવેલું અન્ન ખાવું અને માંસ ન ખાવું. ગોવ્રજમાં, વલ્મીક (ચાંટિયાંનો ઢગલો) પર અને ભસ્મ પર મૂત્રત્યાગ ન કરવો.

Verse 51

न गर्तेषु ससत्वेषु न तिष्ठन्न व्रजन्नपि । गोविप्रसूर्यवाय्वग्नि चंद्रर्क्षांबु गुरूनपि

જ્યાં જીવજંતુ હોય એવા ખાડામાં ઊભા રહીને કે ચાલતાં ચાલતાં મલમૂત્ર ત્યાગ ન કરવો. તેમજ ગાય, બ્રાહ્મણ, સૂર્ય, વાયુ, અગ્નિ, ચંદ્ર, નક્ષત્ર, જળ અને ગુરુજનો તરફ મોઢું રાખીને પણ ન કરવું.

Verse 52

अभिपश्यन्न कुर्वीत मलमूत्रविसर्जनम् । तिरस्कृत्यावनिं लोष्टकाष्ठपर्णतृणादिभिः

કોઈ જોઈ રહ્યું હોય ત્યારે મલમૂત્રનો ત્યાગ ન કરવો. ઢેલાં, લાકડાં, પાંદડાં, ઘાસ વગેરે વડે જમીનને આડ કરી પછી જ ત્યાગ કરવો.

Verse 53

प्रावृत्य वाससा मौलिं मौनी विण्मूत्रमुत्सृजेत् । यथासुखमुखो रात्रौ दिनेच्छायांधकारयोः

માથું વસ્ત્રથી ઢાંકી અને મૌન ધારણ કરીને મલમૂત્રનો ત્યાગ કરવો. રાત્રે સુખદ દિશામાં મુખ રાખીને, અને દિવસે છાંયામાં અથવા અંધકારમાં કરવો.

Verse 54

भीतिषु प्राणबाधायां कुर्यान्मलविसर्जनम् । मुखेनोपधमेन्नाग्निं नग्नां नेक्षेत योषितम्

ભય અથવા પ્રાણને જોખમ હોય ત્યારે જ મલવિસર્જન કરવું. મોઢાથી અગ્નિ પર ફૂંક ન મારવી, અને નિર્વસ્ત્ર સ્ત્રીને ન જોવી.

Verse 55

नांघ्री प्रतापयेदग्नौ न वस्त्वशुचि निक्षिपेत् । प्राणिहिंसां न कुर्वीत नाश्नीयात्संध्ययोर्द्वयोः

અગ્નિ પાસે પગ ગરમ ન કરવા, અને કોઈ વસ્તુ અશુદ્ધ સ્થાને ન મૂકવી. પ્રાણિહિંસા ન કરવી, અને બંને સંધ્યાકાળે (પ્રભાત અને સાંજ) ભોજન ન કરવું.

Verse 56

न संविशेत संध्यायां प्रत्यक्सौम्यशिरा अपि । विण्मूत्रष्ठीवनं नाप्सु कुर्याद्दीर्घजिजीविषुः

સંધ્યાકાળે, માથું ઉત્તર તરફ રાખીને પણ, સૂઈ ન જવું. દીર્ઘાયુ ઇચ્છનારએ પાણીમાં મલ, મૂત્ર કે થૂંક ન નાખવું.

Verse 57

नाचक्षीत धयंतीं गां नेंद्रचापं प्रदर्शयेत् । नैकः सुप्यात्क्वचिच्छून्ये न शयानं प्रबोधयेत्

વાછરડાને દૂધ પિયડાવતી ગાયને ન જોવી, અને ઇન્દ્રધનુષ તરફ આંગળી ન કરવી. ઉજાડ જગ્યાએ એકલો ન સૂવો, અને સૂતા માણસને અચાનક ન જગાવવો.

Verse 58

पंथानं नैकलो यायान्न वार्यंजलिना पिबेत् । न दिवोद्भूत सारं च भक्षयेद्दधिनो निशि

માર્ગે એકલો ન જવું, અને અંજલિથી (બંને હથેળી જોડીને) પાણી ન પીવું. તેમજ રાત્રે દિવસે ઊઠેલું ‘સાર’—અર્થાત્ દહીં/તેની ઉપરની પરત—ન ખાવું.

Verse 59

स्त्रीधर्मिण्या नाभिवदेन्नाद्यादातृप्ति रात्रिषु । तौर्यत्रिक प्रियो न स्यात्कांस्ये पादौ न धावयेत्

રજસ્વલા સ્ત્રીને નમસ્કાર ન કરવો. રાત્રે તૃપ્તિ સુધી અતિભોજન ન કરવું. ગીત-નૃત્ય-વાદ્ય વગેરે વિનોદમાં આસક્ત ન થવું, અને કાંસ્ય પાત્રમાં પગ ન ધોવા.

Verse 60

श्राद्धं कृत्वा पर श्राद्धे योऽश्नीयाज्ज्ञानवर्जितः । दातुः श्राद्धफलं नास्ति भोक्ता किल्बिषभुग्भवेत्

પોતાનું શ્રાદ્ધ કરીને જે અજ્ઞાની બીજાના શ્રાદ્ધમાં ભોજન કરે, દાતાને શ્રાદ્ધફળ મળતું નથી અને તે ભોક્તા પાપનો ભાગી બને છે.

Verse 61

न धारयेदन्यभुक्तं वासश्चो पानहावपि । न भिन्न भाजनेश्नीयान्नासीताग्न्यादि दूषिते

બીજાએ વાપરેલા વસ્ત્રો તથા પાદુકા (જૂતાં-ચપ્પલ) ન ધારણ કરવાં. તૂટેલા વાસણમાં ભોજન ન કરવું, અને અગ્નિ વગેરે થી દૂષિત (અપવિત્ર) સ્થાને ન બેસવું.

Verse 62

आरोहणं गवां पृष्ठे प्रेतधूमं सरित्तरम् । बालातपं दिवास्वापं द्यजेद्दीर्घं जिजीविषुः

દીર્ઘ આયુષ્ય ઇચ્છનારએ ગાયની પીઠ પર ચઢવું, પ્રેતકર્મનો ધુમાડો, ઉતાવળે નદી પાર કરવી, કડક તડકામાં રહેવું અને દિવસમાં ઊંઘવું—આ બધું ત્યજવું જોઈએ.

Verse 63

स्नात्वा न मार्जयेद्गात्रं विसृजेन्न शिखां पथि । हस्तौ शिरो न धुनुयान्नाकर्षेदासनं पदा

સ્નાન કર્યા પછી શરીરને ઘસીને સૂકવવું નહીં; માર્ગમાં શિખા ઢીલી કરીને છોડવી નહીં. માથા ઉપર હાથ ઝાટકવા નહીં, અને પગથી આસન ખેંચવું નહીં.

Verse 64

नोत्पाटयेल्लोमनखं दशनेन कदाचन । करजैः करजच्छेदं तृणच्छेदं विवर्जयेत्

ક્યારેય દાંતથી વાળ કે નખ ન ખેંચવા. નખથી નખ ફાડવું અને તૃણ (ઘાસ) તોડવું-ભાંગવું પણ ટાળવું જોઈએ.

Verse 65

शुभायन यदायत्यां त्यजेत्तत्कर्म यत्नतः । अद्वारेण न गंतव्यं स्ववेश्मपरवेश्मनोः

જ્યારે શુભ સમય નજીક આવે ત્યારે તેને બગાડે તેવા કર્મો પ્રયત્નપૂર્વક ત્યજવા. પોતાના કે પરના ઘરમાં દ્વાર સિવાય બીજા માર્ગે પ્રવેશ ન કરવો.

Verse 66

क्रीडेन्नाक्षैः सहासीत न धर्मघ्नैर्न रोगिभिः । न शयीत क्वचिन्नग्नः पाणौ भुंजीत नैव च

પાસાંથી જુગાર ન રમવો; ધર્મઘ્ન લોકો અને રોગીઓની સંગત ન કરવી. ક્યાંય પણ નગ્ન થઈને ન સૂવું, અને હાથમાં જ (પાત્ર વિના) ભોજન ન કરવું.

Verse 67

आर्द्रपादकरास्योश्नन्दीर्घकालं च जीवति । संविशेन्नार्द्रचरणो नोच्छिष्टः क्वचिदाव्रजेत्

જેનાં પગ, હાથ અને મોં હજી ભીંજાયેલા હોય ત્યારે જે ભોજન કરે, તે દીર્ઘકાલ જીવતો રહે છે—એવું કહેવાય છે. પરંતુ ભીના પગે શયન ન કરવું, અને ઉચ્છિષ્ટ અવસ્થામાં ક્યાંય જવું નહીં.

Verse 68

शयनस्थो न चाश्नीयान्नपिबेन्न जपेद्द्विजः । सोपानत्कश्चनाचामेन्न तिष्ठन्धारया पिबेत्

શયનસ્થિત દ્વિજએ ન ખાવું, ન પીવું અને ન જપ કરવો. પાદુકા/જૂતાં પહેરીને કોઈએ આચમન ન કરવું, અને ઊભા રહી સતત ધારથી પાણી ન પીવું.

Verse 69

सर्वं तिलमयं नाद्यात्सायं शर्माभिलाषुकः । न निरीक्षेत विण्मूत्रे नोच्छिष्टः संस्पृशेच्छिरः

કલ્યાણ ઇચ્છનારએ સાંજે સંપૂર્ણ તલમય ભોજન ન કરવું. વિણ્-મૂત્ર તરફ નજર ન કરવી, અને ઉચ્છિષ્ટ અવસ્થામાં માથું સ્પર્શ ન કરવું.

Verse 70

नाधितिष्ठेत्तुषांगार भस्मकेशकपालिकाः । पतितैः सह संवासः पतनायैव जायते

ભૂસી, અંગારા, ભસ્મ, વાળ અને કપાલ-પાત્રો પર ક્યારેય પગ ન મૂકવો. પતિતો સાથેનો નજીકનો સહવાસ પોતાના જ પતનનું કારણ બને છે.

Verse 71

श्रावयेद्वैदिकं मंत्रं न शूद्राय कदाचन । ब्राह्मण्याद्धीयते विप्रः शूद्रो धर्माच्च हीयते

શૂદ્રને સાંભળાવવા માટે વૈદિક મંત્રનું પાઠન ક્યારેય ન કરવું. આવા આચરણથી વિપ્ર બ્રાહ્મણ્યમાંથી હ્રાસ પામે છે અને શૂદ્ર પણ ધર્મથી ચ્યૂત થાય છે.

Verse 72

धर्मोपदेशः शूद्राणां स्वश्रेयः प्रतिघातयेत् । द्विजशुश्रूषणं धर्मः शूद्राणां हि परो मतः

અહીં કહેવામાં આવ્યું છે કે શૂદ્રોને (કેટલાક) ધર્મનો ઉપદેશ આપવો તેમના પોતાના કલ્યાણમાં અવરોધક બને છે. શૂદ્રો માટે દ્વિજોની સેવા અને શুশ્રૂષા જ પરમ ધર્મ માનવામાં આવે છે.

Verse 73

कंडूयनं हि शिरसः पाणिभ्यां न शुभं मतम् । आताडनं कराभ्यां च क्रोशनं केशलुंचनम्

હાથોથી માથું ખંજવાળવું શુભ માનાતું નથી; તેમજ હાથોથી પોતાને મારવું, ઊંચે સ્વરે રડવું અને વાળ ખેંચી કાઢવા પણ (અશુભ) છે.

Verse 74

अशास्त्रवर्तिनो भूपाल्लुब्धात्कृत्वा प्रतिग्रहम् । ब्राह्मणः सान्वयो याति नरकानेकविंशतिम्

શાસ્ત્રવિરુદ્ધ વર્તન કરનાર લોભી રાજા પાસેથી દાન સ્વીકારનાર બ્રાહ્મણ વંશসহ એકવીસ નરકોમાં જાય છે.

Verse 75

अकालविद्युत्स्तनिते वर्षर्तौ पांसुवर्षणे । महावातध्वनौ रात्रावनध्यायाः प्रकीर्तिताः

અસમય વીજળી-ગર્જના થાય ત્યારે, વર્ષાઋતુમાં, ધૂળવર્ષા થાય ત્યારે, અને રાત્રે મહાવાયુના ગર્જન સમયે—આ સમય અનધ્યાય તરીકે કહ્યા છે.

Verse 76

उल्कापाते च भूकंपे दिग्दाहे मध्यरात्रिषु । संध्ययोर्वृषलोपांते राज्ञोराहोश्च सूतके

ઉલ્કાપાત, ભૂકંપ, દિશાઓમાં દાહ (અગ્નિપ્રકોપ), મધ્યરાત્રિ, બન્ને સંધ્યાકાળ, ઉપદ્રવ શાંત થયા પછી, તેમજ રાજમૃત્યુજન્ય અથવા રાહુજન્ય સૂતકમાં—આ પણ અનધ્યાય/નિયમવિરામના સમય ગણાય છે.

Verse 77

दर्शाष्टकासु भूतायां श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च । प्रतिपद्यपि पूर्णायां गजोष्ट्राभ्यां कृतांतरे

દર્શા અને અષ્ટકા તિથિઓમાં, ભૂતા (અશુભ) દિવસે, શ્રાદ્ધનું દાન સ્વીકારી લીધા પછી, તેમજ પૂર્ણિમા પછીની પ્રતિપદામાં—હાથી અને ઊંટથી વિઘ્ન પડે તો—આ સમય અનધ્યાય ગણવો; વેદાધ્યયન વિરમવું જોઈએ.

Verse 78

खरोष्ट्रक्रोष्ट्र विरुते समवाये रुदत्यपि । उपाकर्मणि चोत्सर्गे नाविमार्गे तरौ जले

ગધેડા અને ઊંટના ચીસા સાંભળાય, કૉલાહલ અને રડવું પણ હોય; ઉપાકર્મ તથા ઉત્સર્ગના સમયે; તેમજ નાવના માર્ગમાં, વૃક્ષ પર કે જળમાં હોય ત્યારે—આ બધાં પ્રસંગોમાં શાસ્ત્રાધ્યયન રોકવું જોઈએ.

Verse 79

आरण्यकमधीत्यापि बाणसाम्नोरपि ध्वनौ । अनध्यायेषु चैतेषु नाधीयीत द्विजः क्वचित्

આરણ્યકનું અધ્યયન કરતાં હોવા છતાં, બાણોના શબ્દો કે સામગાનનો નાદ સંભળાય, અને આવા સર્વ અનધ્યાયકાળોમાં—દ્વિજએ ક્યાંય પણ અધ્યયન ન કરવું.

Verse 80

कृतांतरायो न पठेद्भेकाखु श्वाहि बभ्रुभिः । भूताष्टम्योः पंचदश्योर्ब्रह्मचारी सदा भवेत्

વ્યવધાન થાય ત્યારે દેડકા, ઉંદર, કૂતરા, સાપ અને નકુલ વચ્ચે પાઠ ન કરવો. ભૂતા અને અષ્ટમી તિથિમાં તથા પંદરમી તિથિએ બ્રહ્મચારીએ સદા બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર રહેવું જોઈએ.

Verse 81

अनायुष्यकरं चैव परदारोपसर्पणम् । तस्मात्तद्दूरतस्त्याज्यं वैरिणां चोपसेवनम्

પરસ્ત્રીની નજીક જવું આયુષ્યહાનિકારક છે; તેથી તેને દૂરથી જ ત્યજી દેવું જોઈએ. તેમ જ શત્રુઓની સંગત પણ પરિત્યજ્ય છે.

Verse 82

पूर्वर्द्धिभिः परित्यक्तमात्मानं नावमानयेत् । सदोद्यमवतां यस्माच्छ्रियो विद्या न दुर्लभाः

પૂર્વની સમૃદ્ધિ છૂટી ગઈ હોય તો પણ પોતાને તુચ્છ ન માનવો; કારણ કે સદા ઉદ્યમી જનને શ્રી (લક્ષ્મી) અને વિદ્યા દુર્લભ નથી।

Verse 83

सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्नब्रूयात्सत्यमप्रियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मो घटोद्भव

સત્ય બોલો, પ્રિય વચન બોલો; કઠોર સત્ય ન બોલો. અને પ્રિય લાગે તેમ છતાં અસત્ય ન બોલો—હે ઘટોદ્ભવ! આ જ ધર્મ છે.

Verse 84

भद्रमेव वदेन्नित्यं भद्रमेव विचिंतयेत् । भद्रैरेवेह संसर्गो नाभद्रैश्च कदाचन

હંમેશાં મંગલ વચન જ બોલો, હંમેશાં મંગલનું જ ચિંતન કરો. આ લોકમાં સજ્જનોનો જ સંગ કરો; દુર્જનોનો કદી નહીં.

Verse 85

रूपवित्तकुलैर्हीनान्सुधीर्नाधिक्षिपेन्नरान् । पुप्पवंतौ न चेक्षेत त्वशुचिर्ज्योतिषां गणम्

સુધી પુરુષે રૂપ, ધન અને કુલથી હીન મનુષ્યોને અપમાન ન કરવો. તેમજ અશુચિ અવસ્થામાં રતિક્રીડામાં લીન યુગલને ન જોવો, અને નક્ષત્રસમૂહ તરફ પણ નજર ન કરવી.

Verse 86

वाचोवेगं मनोवेगं जिह्वावेगं च वर्जयेत् । उत्कोच द्यूत दौत्यार्त द्रव्यं दूरात्परित्यजेत्

વાણીનો વેગ, મનનો વેગ અને જિહ્વાનો વેગ—એ બધું સંયમમાં રાખવું. તેમજ લાંચ, જુગાર, દૌત્ય/દલાલી અને પીડા કે દબાણથી મળેલું ધન દૂરથી જ ત્યજી દેવું.

Verse 87

गोब्राह्मणाग्नीनुच्छिष्ट पाणिना नैव संस्पृशेत् । न स्पृशेदनिमित्ते नखानि स्वानि त्वनातुरः

ઉચ્છિષ્ટથી અશુદ્ધ થયેલા હાથથી ગાય, બ્રાહ્મણ અને પવિત્ર અગ્નિને કદી સ્પર્શ ન કરવો. તેમજ યોગ્ય કારણ વિના સ્વસ્થ માણસે પોતાના નખોને ખૂંચવા/સ્પર્શવા ન જોઈએ.

Verse 88

गुह्यजान्यपि लोमानि तत्स्पर्शादशुचिर्भवेत् । पादधौतोदकं मूत्रमुच्छिष्टान्नोदकानि च

ગુપ્ત અંગોમાં ઉગેલા વાળને સ્પર્શ કરવાથી પણ માણસ અશુદ્ધ બને છે. તેવી જ રીતે પગ ધોવાનું પાણી, મૂત્ર અને ઉચ્છિષ્ટ અન્ન સાથે સંબંધિત પાણી પણ અશુદ્ધ છે.

Verse 89

निष्ठीवनं च श्लेष्माणं गृहाद्दूरं विनिक्षिपेत् । अहर्निशं श्रुतेर्जाप्याच्छौचाचारनिषेवणात् । अद्रोहवत्या बुद्ध्या च पूर्वं जन्म स्मरेद्द्विजः

થૂંક અને કફને ઘરથી દૂર ફેંકવા જોઈએ. દિવસ-રાત શ્રુતિનો જપ-પાઠ, શૌચ અને સદાચારનું આચરણ તથા અદ્રોહી બુદ્ધિથી દ્વિજ પૂર્વજન્મનું સ્મરણ કરી શકે છે.

Verse 90

वृद्धान्प्रयत्नाद्वंदेत दद्यात्तेषां स्वमासनम् । विनम्रधमनिस्तस्मादनुयायात्ततश्च तान्

પ્રયત્નપૂર્વક વૃદ્ધોને વંદન કરવું અને તેમને પોતાનું આસન આપવું. પછી વિનમ્ર ભાવથી તેમની સાથે/પાછળ પાછળ ચાલવું.

Verse 91

श्रुति भूदेव देवानां नृप साधु तपस्विनाम् । पतिव्रतानां नारीणां निंदां कुर्यान्न कर्हिचित्

વેદ (શ્રુતિ), બ્રાહ્મણો, દેવતાઓ, રાજાઓ, સાધુ-તપસ્વીઓ અને પતિવ્રતા સ્ત્રીઓની નિંદા ક્યારેય કરવી નહીં.

Verse 92

न मनुष्यस्तुतिं कुर्यान्नात्मानमपमानयेत् । अभ्युद्यतं न प्रणुदेत्परमर्माणि नोच्चरेत्

લૌકિક મનુષ્યોની સ્તુતિ ન કરવી, અને પોતાને અપમાનિત ન કરવો. આદરથી નજીક આવેલાને દૂર ન હટાવવો, તથા પરના મર્મ-રહસ્યો ઉચ્ચારવા નહીં.

Verse 93

अधर्मादेधते पूर्वं विद्वेष्टॄनपि संजयेत् । सर्वतोभद्रमाप्यापि ततो नश्येच्च सान्वयः

અધર્મથી શરૂઆતમાં વૃદ્ધિ દેખાય છે અને દ્વેષીઓને પણ વશ કરી શકાય છે. પરંતુ ‘સર્વતોભદ્ર’ સમૃદ્ધિ મેળવીને પણ અંતે તે વંશসহ નાશ પામે છે.

Verse 94

उद्धृत्य पंच मृत्पिंडान्स्नायात्परजलाशये । अनुद्धृत्य च तत्कर्तुरेनसः स्यात्तुरीयभाक्

બીજાના તળાવ/જલાશયમાં સ્નાન કરવું હોય તો પાણીમાંથી પાંચ માટીના ગોળા કાઢીને પછી સ્નાન કરવું. એમ ન કરીને સ્નાન કરનારને તે કર્તાના પાપનો ચોથો ભાગ લાગે છે.

Verse 95

श्रद्धया पात्रमासाद्य यत्किंचिद्दीयते वसु । देशे काले च विधिना तदानंत्याय कल्पते

શ્રદ્ધાથી યોગ્ય પાત્રને જે કંઈ ધન આપવામાં આવે—થોડું પણ—તે દેશ, કાળ અને વિધિ પ્રમાણે આપેલું દાન અનંત પુણ્યનું કારણ બને છે.

Verse 96

भूप्रदो मंडलाधीशः सर्वत्रसुखिनोन्नदाः । तोयदाता सदा तृप्तो रूपवान्रूप्यदो भवेत्

ભૂમિદાન કરનાર મંડલાધીશ બને છે અને સર્વત્ર સુખ-કલ્યાણ વધારેછે. જળદાન કરનાર સદા તૃપ્ત રહે છે. શોભાદાયક દાનથી રૂપવાન બને છે, અને ચાંદીના દાનથી ધનવાન બને છે.

Verse 97

प्रदीपदो निर्मलाक्षो गोदाताऽर्यमलोकभाक् । स्वर्णदाता च दीर्घायुस्तिलदः स्यात्तु सुप्रजाः

દીપદાનથી દૃષ્ટિ નિર્મળ થાય છે. ગોદાન કરનાર યમલોકને પામે છે. સ્વર્ણદાનથી દીર્ઘાયુ મળે છે, અને તિલદાનથી ઉત્તમ સંતાન-સંપત્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 98

वेश्मदो ऽत्युच्चसौधेशो वस्त्रदश्चंद्रलो कभाक् । हयप्रदो दिव्ययानो लक्ष्मीवान्वृषभप्रदः

ઘરદાન કરનાર અતિ ઊંચા મહેલનો સ્વામી બને છે. વસ્ત્રદાનથી ચંદ્રલોક પ્રાપ્ત થાય છે. અશ્વદાનથી દિવ્ય વાહન મળે છે; અને વૃષભદાનથી લક્ષ્મી-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 99

सुभार्यः शिबिका दाता सुपर्यंक प्रदोपि च । धान्यैः समृद्धिमान्नित्यमभयप्रद ईशिता

પાલકીદાનથી સుభાર્યા પ્રાપ્ત થાય છે; ઉત્તમ શય્યાદાનથી પણ તેમ જ સુખ-માન મળે છે. ધાન્યદાનથી નિત્ય સમૃદ્ધિ થાય છે; અને અભયદાનથી અધિકાર તથા પ્રભુત્વ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 100

ब्रह्मदो ब्रह्मलोकेज्यो ब्रह्मदः सर्वदो मतः । उपायेनापि यो ब्रह्म दापयेत्सोपि तत्समः

બ્રહ્મવિદ્યા દાન કરનાર બ્રહ્મલોકમાં પૂજ્ય બને છે; બ્રહ્મદાનને સર્વદાન સમાન માનવામાં આવ્યું છે. જે કોઈ ઉપાયથી બ્રહ્મદાન કરાવે, તે પણ તે દાતાના સમાન ગણાય છે.

Verse 110

सा च वाराणसी लभ्या सदाचारवता सदा । मनसापि सदाचारमतो विद्वान्न लंघयेत्

એ વારાણસી સદા સદાચારનિષ્ઠ વ્યક્તિને જ પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી વિદ્વાને મનથી પણ સદાચારનું ઉલ્લંઘન ન કરવું જોઈએ.

Verse 115

इति श्रुत्वा वचः स्कंदो मैत्रावरुणिभाषितम् । अविमुक्तस्य माहात्म्यं वक्तुं समुपचक्रमे

મૈત્રાવરુણિએ કહેલા વચનો આ રીતે સાંભળી સ્કંદે અવિમુક્તનું માહાત્મ્ય વર્ણવવાનું આરંભ કર્યું।