Adhyaya 36

Verse 1

स्कंद उवाच । पुनर्विशेषं वक्ष्यामि सदाचारस्य कुंभज । यं श्रुत्वापि नरो धीमान्नाज्ञानतिमिरं विशेत्

સ્કંદે કહ્યું—હે કુંભજ (અગસ્ત્ય)! સદાચારના વિશેષ નિયમો હું ફરી કહું છું; જેને સાંભળીને જ્ઞાની પુરુષ અજ્ઞાનના અંધકારમાં પ્રવેશતો નથી.

Verse 2

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजाः स्मृताः । प्रथमं मातृतो जाता द्वितीयं चोपनायनात्

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય—આ ત્રણ વર્ણ ‘દ્વિજ’ તરીકે સ્મરાય છે; પ્રથમ જન્મ માતાથી, અને બીજો જન્મ ઉપનયન-સંસ્કારથી થાય છે.

Verse 3

एषां क्रियानिषेकादि श्मशानांता च वैदिकी । आदधीत सुधीर्गर्भमृतौमूलं मघां त्यजेत्

આ દ્વિજોના વૈદિક સંસ્કારો ગર્ભાધાનાદિથી આરંભ થઈ શ્મશાનાંત્યેષ્ટિ સુધી વિસ્તરે છે. સુબુદ્ધિજન તેને વિધિપૂર્વક કરે અને ઋતુ/ગર્ભકાળના મૂળમાં મઘા નક્ષત્રનો ત્યાગ કરે.

Verse 4

स्पंदनात्प्राक्पुंसवनं सीमंतोन्नयनं ततः । मासि षष्ठेऽष्टमे वापि जातेथो जातकर्म च

ગર્ભમાં સ્પંદન થવા પહેલાં પુંસવન સંસ્કાર કરવો, ત્યારબાદ સીમંતોન્નયન કરાય છે. છઠ્ઠા અથવા આઠમા માસે, અને જન્મ પછી જાતકર્મ સંસ્કાર કરવો.

Verse 5

नामाह्न्येकादशे गेहाच्चतुर्थेमासि निष्क्रमः । मासेन्नप्राशनं षष्ठे चूडाब्दे वा यथाकुलम्

અગિયારમા દિવસે નામકરણ; ચોથા માસે બાળકનું ઘરથી પ્રથમ નિષ્ક્રમણ. છઠ્ઠા માસે અન્નપ્રાશન, અને ચૂડાકર્મ (મુંડન) એક કે ત્રણ વર્ષે કુલાચાર મુજબ થાય છે.

Verse 6

शममेनो व्रजेदेवं बैजं गर्भजमवे च । स्त्रीणामेताः क्रियास्तूष्णीं पाणिग्राहस्तु मंत्रवान्

આ રીતે બીજજન્ય અને ગર્ભજન્ય મલ (દોષ) શમન પામી દૂર થાય છે. સ્ત્રીઓ માટે આ ક્રિયાઓ મૌનથી થાય છે, પરંતુ પાણિગ્રહણ (વિવાહમાં હસ્તગ્રહણ) મંત્રসহિત થાય છે.

Verse 7

सप्तमेथाष्टमेवाब्दे सावित्रीं ब्राह्मणोर्हति । नृपस्त्वेकादशे वैश्यो द्वादशे वा यथाकुलम्

સાતમા અથવા આઠમા વર્ષે બ્રાહ્મણ સાવિત્રી (ઉપનયન) ગ્રહણ કરવા યોગ્ય થાય છે. ક્ષત્રિય (નૃપ) અગિયારમા વર્ષે, અને વૈશ્ય બારમા વર્ષે—અથવા કુલાચાર મુજબ.

Verse 8

ब्रह्मतेजोभिवृद्ध्यर्थं विप्रोब्देपंचमेर्हति । षष्ठे बलार्थी नृपतिर्मौजीं वैश्योष्टमे ध्रियेत्

બ્રહ્મતેજની વૃદ્ધિ માટે બ્રાહ્મણ પાંચમા વર્ષે મૌંજી (યજ્ઞોપવીત) ગ્રહણ કરવા યોગ્ય છે. બળની ઇચ્છાવાળો ક્ષત્રિય રાજા છઠ્ઠે, અને વૈશ્ય આઠમે મૌંજી ધારણ કરે.

Verse 9

महाव्याहृतिपूर्वं च वेदमध्यापयेद्गुरुः । उपनीय च तं शिष्यं शौचाचारे च योजयेत्

ગુરુ મહાવ્યાહૃતિઓથી આરંભ કરીને વેદનું અધ્યાપન કરાવે. અને શિષ્યનું ઉપનયન કરીને તેને શૌચ તથા સદાચાર માં પણ સ્થિર કરે.

Verse 10

पूर्वोक्तविधिना शौचं कुर्यादाचमनं तथा । दंताञ्जिह्वां विशोध्याथ कृत्वा मलविशोधनम्

પૂર્વોક્ત વિધિ પ્રમાણે શૌચ કરવું અને તેમ જ આચમન કરવું. પછી દાંત અને જીભ શુદ્ધ કરીને મલ-વિશોધન (અપવિત્રતા-નિવારણ) પૂર્ણ કરવું.

Verse 11

स्नात्वांबुदैवतैर्मंत्रैः प्राणानायम्य यत्नतः । उपस्थानं रवेः कृत्वा संध्ययोरुभयोरपि

જલદેવતાઓના મંત્રોથી સ્નાન કરીને અને પ્રયત્નપૂર્વક પ્રાણાયામ કરીને, બંને સંધ્યાઓમાં (પ્રાતઃ અને સાયં) સૂર્યનું ઉપસ્થાન (ઉપાસના) કરવી.

Verse 12

अग्निकार्यं ततः कृत्वा ब्राह्मणानभिवादयेत् । ब्रुवन्नमुक गोत्रोहमभिवादय इत्यपि

ત્યારબાદ અગ્નિકાર્ય કરીને બ્રાહ્મણોને અભિવાદન કરવું અને કહેવું—‘હું અમુક ગોત્રનો છું; તમને પ્રણામ કરું છું.’

Verse 13

अभिवादनशीलस्य वृद्धसेवारतस्य च । आयुर्यशोबलं बुद्धिर्वर्धतेऽहरहोधिकम्

જે વિનયપૂર્વક અભિવાદન કરે અને વૃદ્ધોની સેવામાં તત્પર રહે, તેની આયુષ્ય, યશ, બળ અને બુદ્ધિ દિવસે દિવસે વધુ વધે છે।

Verse 14

अधीते गुरुणा हूतः प्राप्तं तस्मै निवेदयेत् । कर्मणा मनसा वाचा हितं तस्याचरेत्सदा

અધ્યયન સમયે ગુરુ બોલાવે ત્યારે જે કંઈ પ્રાપ્ત થયું હોય તે તેમને નિવેદિત કરવું; અને કર્મ, મન તથા વાણીથી સદા ગુરુના હિતનું આચરણ કરવું।

Verse 15

अध्याप्याधर्मतोनार्थात्साध्वाप्तज्ञानवित्तदाः । शक्ताः कृतज्ञाः शुचयोऽद्रोहकाश्चानसूयकाः

અભ્યાસ કર્યા પછી તેઓ અધર્મ માર્ગે ધન ન ઇચ્છે; ધર્મપૂર્વક પ્રાપ્ત કરીને જ્ઞાન અને સંપત્તિનું દાન કરે—સમર્થ, કૃતજ્ઞ, શુચિ, અદ્રોહી અને અસૂયારહિત રહે।

Verse 16

धारयेन्मेखलादंडोपवीताजिनमेव च । अनिंद्येषु चरेद्भैक्ष्यं ब्राह्मणेष्वात्मवृत्तये

તે મેખલા, દંડ, ઉપવીત અને અજિન ધારણ કરે; અને પોતાની જીવનવૃત્તિ માટે નિંદારહિત બ્રાહ્મણોના ગૃહે ભિક્ષા માટે જાય।

Verse 17

ब्राह्मणक्षत्रियविशामादिमध्यावसानतः । भैक्ष्यचर्या क्रमेण स्याद्भवच्छब्दोपलक्षिता

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય માટે ભિક્ષાચર્યા આરંભ, મધ્ય અને અંતમાં ક્રમશઃ થવી જોઈએ; અને ‘ભવત્’ વગેરે આદરসূচક સંબોધનથી તે ઓળખાય।

Verse 18

वाग्यतो गुर्वनुज्ञातो भुंजीतान्नमकुत्सयन् । एकान्नं न समश्नीयाच्छ्राद्धेऽश्नीयात्तथापदि

વાણી સંયમમાં રાખીને અને ગુરુની અનુમતિ મેળવી, અન્નની નિંદા કર્યા વિના ભોજન કરવું. માત્ર એક જ વાનગીનું ભોજન ન કરવું; પરંતુ શ્રાદ્ધકર્મમાં તથા આપત્તિકાળે યથોચિત રીતે ભોજન કરી શકાય.

Verse 19

अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यंचातिभोजनम् । अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात्तत्परिवर्जयेत्

અતિભોજન આરોગ્યને હાનિ કરે છે, આયુષ્ય ઘટાડે છે અને સ્વર્ગીય કલ્યાણમાં અવરોધ કરે છે. તે અપુણ્ય અને લોકનિંદિત છે; તેથી તેને ત્યજી દેવું જોઈએ.

Verse 20

न द्विर्भुंजीत चैकस्मिन्दिवा क्वापि द्विजोत्तमः । सायंप्रातर्द्विजोऽश्नीयादग्निहोत्रविधानवित्

શ્રેષ્ઠ દ્વિજએ એક જ દિવસે ક્યાંય પણ બે વાર ભોજન ન કરવું. અગ્નિહોત્રવિધાન જાણનાર દ્વિજ પ્રાતઃ અને સાંજે ભોજન કરે.

Verse 21

मधुमांसं प्राणिहिंसां भास्करालोकनांजने । स्त्रियं पर्युषितोच्छिष्टंपरिवादं विवजर्येत्

મધુ અને માંસ, પ્રાણિહિંસા, સૂર્ય તરફ તાકી રહેવું અને અંજન લગાવવું—આ બધું વર્જ્ય કરવું. તેમજ સ્ત્રીઓ સાથે અનૈતિક સંગ, બાસી તથા ઉચ્છિષ્ટ ભોજન અને પરનિંદા પણ ત્યજવી.

Verse 22

औपनायनिकः कालो ब्रह्मक्षत्र विशां परः । आ षोडशादाद्वाविंशादा चतुर्विंशदब्दतः

ઉપનયનનો યોગ્ય સમય—બ્રાહ્મણ માટે સોળ વર્ષ સુધી, ક્ષત્રિય માટે બાવીસ વર્ષ સુધી, અને વૈશ્ય માટે ચોવીસ વર્ષ સુધી માનવામાં આવ્યો છે.

Verse 23

इतोप्यूर्ध्वं न संस्कार्याः पतिता धर्मवर्जिताः । व्रात्यस्तोमेन यज्ञेन तत्पातित्यं परिव्रजेत्

આ મર્યાદા પછી તેઓ સંસ્કારયોગ્ય રહેતા નથી; ધર્મથી વિમુખ થઈ પતિત બને છે. ‘વ્રાત્યસ્તોમ’ નામના યજ્ઞથી તે પતિતત્વ દૂર થાય છે.

Verse 24

सावित्रीपतितैः सार्धं संबंधं न समाचरेत् । ऐणं च रौरवं वास्तं क्रमाच्चर्म द्विजन्मनाम्

સાવિત્રીથી પતિત (ઉપનયનભ્રષ્ટ) લોકો સાથે સંબંધ ન કરવો. દ્વિજ માટે ક્રમે હરણચર્મ, રુરુચર્મ અને બકરાચર્મ વિહિત છે.

Verse 25

वसीरन्नानुपूर्व्येण शाण क्षौमाविकानि च । द्विजस्य मेखला मौंजी मौर्वी च भुजजन्मनः । भवेत्त्रिवृत्समाश्लक्ष्णा विशस्तु शणतांतवी

તે ક્રમે શાણ, ક્ષૌમ અને ઊની વસ્ત્ર ધારણ કરે. દ્વિજની મેખલા મુંજઘાસની; ભુજજન્મા (ક્ષત્રિય)ની મૌર્વીની. તે મસૃણ અને ત્રિવૃત હોવી જોઈએ; વૈશ્ય માટે શણતંતુની મેખલા વિહિત છે.

Verse 26

मुंजाभावे विधातव्या कुशाश्मंतकबल्वजैः । ग्रंथिनैकेन संयुक्ता त्रिभिः पंचभिरेव वा

મુંજ ન મળે તો કુશ, અશ્મંતક અથવા બલ્વજના તંતુઓથી મેખલા કરવી—એક, ત્રણ અથવા પાંચ ગ્રંથિ (ગાંઠ) સાથે જોડીને.

Verse 27

उपवीतक्रमेण स्यात्कार्पासं शाणमाविकम् । त्रिवृदूर्ध्ववृतं तच्च भवेदायुर्विवृद्धये

ઉપવીત ક્રમે કપાસ, શાણ અને ઊનનું હોવું જોઈએ. તે ત્રિવૃત અને ઊર્ધ્વવૃત (ઉપર તરફ વળેલું) હોવું જોઈએ; તેથી આયુર્વૃદ્ધિ થાય છે એમ કહેવાયું છે.

Verse 28

बिल्वपालाशयोर्दंडो ब्राह्मणस्य नृपस्य तु । न्यग्रोधबालदलयोः पीलूदुंबरयोर्विशः

બ્રાહ્મણનો દંડ બિલ્વ અથવા પલાશના કાઠનો; ક્ષત્રિય (રાજા)નો દંડ ન્યગ્રોધ અથવા બાલદલના કાઠનો; અને વૈશ્યનો દંડ પીલૂ અથવા ઉદુંબરના કાઠનો કહેવાયો છે।

Verse 29

आमौलिं वाऽललाटंवाऽनासमूर्ध्वप्रमाणतः । ब्रह्मक्षत्रविशां दंडस्त्वगाढ्योनाग्निदूषितः

દંડનું પ્રમાણ મૌળી સુધી, અથવા લલાટ સુધી, અથવા ઓછામાં ઓછું નાસિકા ઉપર સુધી હોવું જોઈએ। બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય-વૈશ્યનો દંડ દૃઢ અને સ્થૂલ હોવો જોઈએ અને અગ્નિથી દૂષિત (ઝુલસેલો) ન હોવો જોઈએ।

Verse 30

प्रदक्षिणं परीत्याग्निमुपस्थाय दिवाकरम् । दंडाजिनोपवीताढ्यश्चरेद्भैक्ष्यं यथोदितम्

પવિત્ર અગ્નિની પ્રદક્ષિણા કરીને અને સૂર્યદેવને પ્રણામ કરીને, દંડ-અજિન અને યજ્ઞોપવીતથી યુક્ત બ્રહ્મચારી શાસ્ત્રવિધિ મુજબ ભિક્ષા માટે નીકળે।

Verse 31

मातृमातृष्वसृस्वसृपितृस्वसृपुरःसराः । प्रथमं भिक्षणीयाः स्युरेतायाचन नो वदेत्

ભિક્ષા સૌપ્રથમ માતા, માસી, બહેન, ફોઈ તથા આગળ ઊભી રહેનારી અન્ય જ્યેષ્ઠ/રક્ષિકા સ્ત્રીઓ પાસે માંગવી જોઈએ। તેમની પાસે ભિક્ષાયાચનામાં ‘ના’ કહીને ટાળવું ન જોઈએ।

Verse 32

यावद्वेदमधीते च चरन्वेदव्रतानि च । ब्रह्मचारी भवेत्तावदूर्ध्वं स्नातो गृही भवेत्

જ્યાં સુધી તે વેદ અધ્યયન કરે અને વૈદિક વ્રતોનું આચરણ કરે, ત્યાં સુધી બ્રહ્મચારી રહે. ત્યારબાદ સમાવર્તન-સ્નાન કરીને ગૃહસ્થાશ્રમ સ્વીકારે।

Verse 33

प्रोक्तोसावुपकुर्वाणो द्वितीयस्तत्र नैष्ठिकः । तिष्ठेत्तावद्गुरुकुले यावत्स्यादायुषः क्षयः

અહીં ‘ઉપકુર્વાણ’ કહેવાયો; બીજો ‘નૈષ્ઠિક’ છે. તે ગુરુના કુળમાં જીવન રહે ત્યાં સુધી—આયુષ્ય ક્ષય થાય ત્યાં સુધી—નિવાસ કરે.

Verse 34

गृहाश्रमं समाश्रित्य यः पुनर्ब्रह्मचर्यभाक् । नासौ यतिर्वनस्थो वा स्यात्सर्वाश्रमवर्जितः

જે ગૃહાશ્રમનો આશ્રય લઈને ફરી બ્રહ્મચર્ય ધારણ કરે, તે ન યતિ છે ન વાનપ્રસ્થ; તે સર્વ આશ્રમોથી વર્જિત બને છે.

Verse 35

अनाश्रमी न तिष्ठेत दिनमेकमपि द्विजः । आश्रमं तु विना तिष्ठन्प्रायश्चित्ती यतो हि सः

દ્વિજ એક દિવસ પણ આશ્રમ વિના ન રહે. કારણ કે આશ્રમ વગર રહેતો પ્રાયશ્ચિત્તનો અધિકારી બને છે.

Verse 36

जपं होमं व्रतं दानं स्वाध्यायं पितृतर्पणम् । कुर्वाणोथाश्रमभ्रष्टो नासौ तत्फलमाप्नुयात्

જપ, હોમ, વ્રત, દાન, સ્વાધ્યાય અને પિતૃતર્પણ કરતો હોય તોય—જો આશ્રમભ્રષ્ટ હોય, તો તે કર્મોનું યોગ્ય ફળ પ્રાપ્ત કરતો નથી.

Verse 37

मेखलाजिनदंडाश्च लिंगं स्याद्ब्रह्मचारिणः । गृहिणो वेदयज्ञादि नखलोमवनस्थितेः

બ્રહ્મચારીનું લિંગ મેખલા, અજિન અને દંડ છે. ગૃહસ્થનું લક્ષણ વેદ-યજ્ઞાદિ કર્મો છે; અને વાનપ્રસ્થનું લક્ષણ નખ-લોમ (ન કાપેલા નખ અને વાળ) છે.

Verse 38

त्रिदंडादि यतेरुक्तमुपलक्षणमत्र वै । एतल्लक्षणहीनस्तु प्रायश्चित्ती दिने दिने

અહીં યતિના ત્રિદંડ વગેરે માન્ય લક્ષણો જણાવ્યા છે. પરંતુ જે આ લક્ષણોથી રહિત હોય, તેણે દરરોજ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ.

Verse 39

जीर्णं कमंडलुं दंडमुपवीताजिने अपि । अप्स्वेव तानि निक्षिप्य गृह्णीतान्यच्च मंत्रवत्

કમંડળુ, દંડ, ઉપવીત અને અજિન જીર્ણ થઈ જાય તો પણ, તે બધું જળમાં મૂકીને મંત્રપૂર્વક બીજા (નવા) ગ્રહણ કરવું.

Verse 40

विदध्यात्षोडशे वर्षे केशांतकर्म च क्रमात् । द्वाविंशे च चतुर्विंशे गार्हस्थ्य प्रतिपत्तये

સોળમા વર્ષે ક્રમપૂર્વક કેશાંત સંસ્કાર કરવો; અને બાવીસમા થી ચોવીસમા વર્ષે ગાર્હસ્થ્ય આશ્રમમાં પ્રવેશ કરવો.

Verse 41

तपो यज्ञ व्रतेभ्यश्च सर्वस्माच्छुभकर्मणः । द्विजातीनां श्रुतिर्ह्येका हेतुर्निश्रेयस श्रियः

તપ, યજ્ઞ, વ્રત અને અન્ય સર્વ શુભ કર્મોથી પણ દ્વિજોના પરમ કલ્યાણ-શ્રીનું એકમાત્ર કારણ શ્રુતિ (વેદવાણી) જ છે.

Verse 42

वेदारंभे विसर्गे च विदध्यात्प्रणवं सदा । अफलोऽनोंकृतो यस्मात्पठितोपि न सिद्धये

વેદપાઠના આરંભે અને અંતે સદા પ્રણવ (ૐ) નો ઉચ્ચાર કરવો; કારણ કે ૐ વિના કરેલો પાઠ નિષ્ફળ બને છે અને વાંચ્યો હોવા છતાં સિદ્ધિ આપતો નથી.

Verse 43

वेदस्य वदनं प्रोक्तं गायत्री त्रिपदा परा । तिसृभिः प्रणवाद्याभिर्महाव्याहृतिभिः सह

વેદનું ‘મુખ’ પરમ ત્રિપદા ગાયત્રી કહેવાય છે; પ્રણવથી આરંભ થતી ત્રણ મહાવ્યાહૃતિઓ સાથે તે છે.

Verse 44

सहस्रं साधिकं किंचित्त्रिकमैतज्जपन्यमी । मासं बहिः प्रतिदिनं महाघादपि मुच्यते

આ ત્રિકનો જપ થોડો વધુ કરીને હજાર વાર કરવો જોઈએ. જો કોઈ એક મહિનો દરરોજ બહાર (બહિઃ) કરે, તો તે મહાપાપમાંથી પણ મુક્ત થાય છે.

Verse 45

अत्यब्दमिति योभ्यस्येत्प्रतिघस्रमनन्यधीः । स व्योममूर्तिः शुद्धात्मा परं ब्रह्माधिगच्छति

જે ‘અત્યબ્દમ્’ને આ રીતે પ્રતિદિન, મન અચળ રાખીને, સતત અભ્યાસ કરે છે, તે જાણે વ્યોમમૂર્તિ બને છે; શુદ્ધાત્મા થઈ પરમ બ્રહ્મને પામે છે.

Verse 46

त्रिवर्णमयमोंकारं भूर्भुवःस्वरिति त्रयम् । पादत्रयं च सावित्र्यास्त्रयोवेदा अदूदुहन्

ત્રણે વેદોએ ત્રિવર્ણમય ઓંકાર, ‘ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ’ આ ત્રય, તથા સાવિત્રી (ગાયત્રી)ના ત્રણ પાદ—એમને જાણે દોહન કરીને પ્રગટ કર્યા.

Verse 47

एतदक्षरमेनां च जपेद्व्याहृतिपूर्विकाम् । संध्ययोर्वेदविद्विप्रो वेदपुण्येन युज्यते

વેદવિદ્ બ્રાહ્મણે વ્યાહૃતિપૂર્વક આ અક્ષર (ઓં) અને આ (ગાયત્રી)નો જપ કરવો જોઈએ; બન્ને સંધ્યાઓમાં એમ કરવાથી તે વેદજન્ય પુણ્યથી યુક્ત થાય છે.

Verse 48

विधिक्रतोर्दशगुणं जपस्यफलमश्नुते । विधिक्रतोर्दशगुणो जपक्रतुरुदीरितः

વિધિપૂર્વક કરાયેલા ક્રતુ-યજ્ઞની તુલનામાં જપનું ફળ દશગણું કહેવાયું છે; તેથી જપને જ ‘જપ-ક્રતુ’ કહેવામાં આવ્યું છે, જે વિધિક્રતુથી દશગણું શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 49

उपांशुस्तच्छतगुणः सहस्रो मानसस्ततः

ઉપાંશુ (ધીમે સ્વરે) કરેલો જપ તેનું શતગણું ફળ આપે છે; ત્યારપછી માનસ જપ સહસ્રગણું ફળદાયક છે।

Verse 50

अधीत्यवेदान्वेदौ वा वेदं वा शक्तितो द्विजः । सुवर्णपूर्ण धरणी दानस्य फलमश्नुते

દ્વિજ પોતાની શક્તિ મુજબ—બધા વેદો, અથવા બે, અથવા એક વેદ—અધ્યયન કરે તો, સુવર્ણથી પરિપૂર્ણ સમગ્ર ધરતી દાન કર્યાનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 51

श्रुतिमेव सदाभ्यस्येत्तपस्तप्तुं द्विजोत्तमः । श्रुत्यभ्यासो हि विप्रस्य परमं तप उच्यते

તપ કરવો હોય તો દ્વિજોત્તમે સદૈવ શ્રુતિનો જ અભ્યાસ કરવો; કારણ કે વિપ્ર માટે શ્રુતિનો સતત અભ્યાસ જ પરમ તપ કહેવાયો છે।

Verse 52

हित्वा श्रुतेरध्ययनं योन्यत्पठितुमिच्छति । स दोग्ध्रीं धेनुमुत्सृज्य ग्रामक्रोडीं दुधुक्षति

જે શ્રુતિના અધ્યયનને છોડીને બીજું વાંચવા ઇચ્છે છે, તે દૂધ આપતી ગાય છોડીને ગામની ડૂકરીને દોહવા ઇચ્છે તેમ છે।

Verse 53

उपनीय च वै शिष्यं वेदमध्यापयेद्द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं विदु्र्बुधाः

જે દ્વિજ શિષ્યનું ઉપનયન કરીને તેને વેદને કલ્પસહિત અને રહસ્યસહિત ભણાવે છે, તેને જ વિદ્વાનો ‘આચાર્ય’ કહે છે.

Verse 54

योध्यापयेदेकदेशं श्रुतेरंगान्यथापि वा । वृत्त्यर्थं स उपाध्यायो विद्वद्भिः परिगीयते

જીવિકાર્થે શ્રુતિનો માત્ર એક ભાગ કે વેદાંગો ભણાવનારને વિદ્વાનો ‘ઉપાધ્યાય’ તરીકે ગાય છે.

Verse 56

अग्न्याधेयं पाकयज्ञानग्निष्टोमादिकान्मखान् । यः करोति वृतो यस्य स तस्यर्त्त्विगिहोच्यते

જે પસંદ કરાયેલો પુરોહિત બીજા માટે અગ્ન્યાધાન, પાકયજ્ઞો અને અગ્નિષ્ટોમાદિ મખો કરે છે, તે તેનો ‘ઋત્વિજ્’ (યાજક) કહેવાય છે.

Verse 57

उपाध्यायाद्दशाचार्य आचार्यात्तु शतं पिता । सहस्रं तु पितुर्माता गौरवेणातिरिच्यते

ગૌરવમાં ઉપાધ્યાય કરતાં આચાર્ય દસગણો, આચાર્ય કરતાં પિતા સોગણો, અને પિતા કરતાં માતા હજારગણી વધુ માનનીય છે.

Verse 58

विप्राणां ज्ञानतो ज्यैष्ठ्यं बाहुजानां तु वीर्यतः । वैश्यानां धान्यधनतः पज्जातानां तु जन्मतः

બ્રાહ્મણોમાં જ્યેષ્ઠતા જ્ઞાનથી, ક્ષત્રિયોમાં પરાક્રમથી, વૈશ્યોમાં ધાન્ય અને ધનથી, અને નીચજાતોમાં માત્ર જન્મથી ગણાય છે.

Verse 59

यथाविधि निषेकादि यः कर्म कुरुते द्विजः । संभावयेत्तथान्नेन गुरुः स इह कीर्त्यते

જે દ્વિજ ગર્ભાધાનાદિ સંસ્કારો સહિતનાં કર્મો યથાવિધિ કરે છે અને અન્ન-નૈવેદ્યથી ગુરુનું યથોચિત સન્માન કરે છે, તે જ અહીં સત્ય ગુરુ તરીકે કીર્તિત છે।

Verse 60

स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रमकामतः । स्नात्वार्कमर्चयित्वा त्रिः पुनर्मामित्यृचं जपेत्

જો બ્રહ્મચારી દ્વિજને સ્વપ્નમાં અકામતઃ શુક્રસ્રાવ થાય, તો તે સ્નાન કરીને સૂર્યદેવનું અર્ચન કરે અને ‘પુનર્મામ્…’થી આરંભ થતી ઋચાનું ત્રણ વાર જપ કરે।

Verse 61

स्वधर्मनिरतानां च वेदयज्ञक्रियावताम् । ब्रह्मचारी चरेद्भैक्ष्यं वेश्मसुप्रयतोऽन्वहम्

બ્રહ્મચારીએ દરરોજ સંયમપૂર્વક ભિક્ષા માટે જવું જોઈએ અને સ્વધર્મમાં રત તથા વેદાધ્યયન-યજ્ઞક્રિયામાં પ્રવૃત્ત લોકોના ઘરોમાં જવું જોઈએ।

Verse 62

अकृत्वा भैक्ष्यचरणमसमिध्य हुताशनम् । अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्णि व्रतं चरेत्

જો તે બીમાર ન હોવા છતાં ભિક્ષાચરણ ન કરે અને હુતાશન (અગ્નિ)ને યથાવિધિ પ્રજ્વલિત ન કરે, તો તેને સાત રાત્રિ અવકીર્ણિ-વ્રતનું આચરણ કરવું જોઈએ।

Verse 63

यथेष्टचेष्टो नभवेद्गुरोर्नयनगोचरे । न नामपरिगृह्णीयात्परोक्षेप्यविशेषणम्

ગુરુની નજરની હદમાં તે મનમાની વર્તન ન કરે; અને ગુરુ હાજર ન હોય ત્યારે પણ આદર સૂચક વિશેષણ વિના ગુરુનું નામ ન ઉચ્ચારે।

Verse 64

गुरुनिंदाभवेद्यत्र परिवादस्तु यत्र च । श्रुती पिधाय वास्थेयं यातव्यं वा ततोन्यतः

જ્યાં ગુરુની નિંદા થાય અને જ્યાં અપવાદ-પરિવાદ ચાલે, ત્યાં કાન ઢાંકી ને જ રહેવું; નહિ તો ત્યાંથી દૂર થઈ બીજા સ્થાને જવું જોઈએ।

Verse 65

खरो गुरोः परीवादाच्छ्वा भवेद्गुरुनिंदकः । मत्सरी क्षुद्रकीटःस्यात्परिभोक्ता भवेत्कृमिः

ગુરુનો અપવાદ કરનાર ગધેડો બને છે; ગુરુની નિંદા કરનાર કૂતરો બને છે. ઈર્ષ્યાળુ ક્ષુદ્ર કીટ બને છે, અને પરભોગ કરનાર કૃમિ બને છે।

Verse 66

नाभिवाद्या गुरोः पत्नी स्पृष्ट्वांघ्री युवती सती । क्वापि विंशतिवर्षेण ज्ञातृणा गुणदोषयोः

ગુરુની પત્ની—સતી અને યુવતી હોવા છતાં—તેણે આત્મીય રીતે સંબોધવી નહિ. તેના ચરણ સ્પર્શ કરી પ્રણામ કરીને સાવધાન રહેવું; કારણ કે ગુણ-દોષ તો સગાંઓને પણ વીસ વર્ષે જ સાચા રીતે જાણી શકાય છે।

Verse 67

स्वभावश्चंचलः स्त्रीणां दोषः पुंसामतः स्मृतः । प्रमदासु प्रमाद्यंति क्वचिन्नैव विपश्चितः

સ્ત્રીઓનો સ્વભાવ ચંચળ છે એમ સ્મૃતિમાં કહેવાયું છે; અને તે પુરુષોના પતનનું કારણ બનતો દોષ માનવામાં આવ્યો છે. સ્ત્રીવિષયે ક્યારેક વિદ્વાન પણ ભ્રમિત થાય છે, જોકે ક્યાંક ક્યાંક તે ભ્રમિત થતો નથી પણ।

Verse 68

विद्वांसमप्यविद्वांसं यतस्ताधर्षयंत्यलम् । स्ववशं वापि कुर्वंति सूत्रबद्धशकुंतवत्

કારણ કે તેઓ વિદ્વાન અને અવિદ્વાન—બન્નેને ખૂબ જ દબાવી શકે છે, અને તેમને પોતાના વશમાં કરી શકે છે—જેમ દોરાથી બંધાયેલો પક્ષી।

Verse 69

न मात्रा न दुहित्रा वा न स्वस्रैकांतशीलता । बलवंतीद्रियाण्यत्र मोहयंत्यपि कोविदान्

અહીં ન માતા, ન પુત્રી, ન એકાંતવાસી બહેન કારણ નથી; ખરું કારણ તો બળવાન ઇન્દ્રિયો છે, જે વિદ્વાનોને પણ મોહમાં નાખે છે.

Verse 70

प्रयत्नेन खनन्यद्वद्भूमेर्वार्यधिगच्छति । शुश्रूषया गुरोस्तद्वद्विद्या शिष्योधिगच्छति

જેમ પ્રયત્નપૂર્વક જમીન ખોદવાથી અંદર છુપાયેલું પાણી મળે છે, તેમ ગુરુની શુશ્રૂષાથી શિષ્ય સાચી વિદ્યા પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 71

शयानमभ्युदयते ब्रध्नश्चेद्ब्रह्मचारिणम् । प्रमादादथ निम्लोचेज्जपन्नपवसेद्दिनम्

જો બ્રહ્મચારી સૂર્યોદય પછી પણ શય્યામાં પડ્યો રહે અને બેદરકારીથી સૂર્યાસ્ત પણ થવા દે, તો પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે તે દિવસે જપ કરતાં ઉપવાસ કરવો.

Verse 72

सुतस्य संभवे क्लेशं सहेते पितरौ च यत् । शक्या वर्षशतेनापि नो कर्तुं तस्य निष्कृतिः

પુત્રના જન્મ માટે માતા-પિતા જે કષ્ટ સહે છે, તેનું ઋણ સો વર્ષમાં પણ સંપૂર્ણ ઉતારી શકાય તેમ નથી.

Verse 73

अतस्तयोः प्रियं कुर्याद्गुरोरपि च सर्वदा । त्रिषु तेषु सुतुष्टेषु तपः सर्वं समाप्यते

અતએવ માતા-પિતા અને ગુરુને સદા પ્રિય થાય એવું જ કરવું; આ ત્રણેય સંતોષ પામે ત્યારે સર્વ તપ પૂર્ણ ગણાય છે.

Verse 74

तेषां त्रयाणां शुश्रूषा परमं तप उच्यते । तानतिक्रम्य यः कुर्यात्तन्नसिद्ध्येत्कदाचन

માતા, પિતા અને ગુરુ—આ ત્રણેની શ્રદ્ધાપૂર્વક સેવા પરમ તપ કહેવાય છે. તેમને અવગણીને કે ઉલ્લંઘીને જે કંઈ કરે, તેનું કાર્ય ક્યારેય સિદ્ધ થતું નથી.

Verse 75

त्रीनेवामून्समाराध्य त्रींल्लोकान्स जयेत्सुधीः । देववद्दिवि दीव्येत तेषां तोषं विवर्धयन्

માત્ર આ ત્રણે—માતા, પિતા અને ગુરુ—ની આરાધના કરીને બુદ્ધિમાન ત્રણેય લોકોને જીતે છે. તેમની પ્રસન્નતા વધારતો તે સ્વર્ગમાં દેવ સમાન વિહાર કરે છે.

Verse 76

भूर्लोकं जननी भक्त्या भुवर्लोकं तथा पितुः । गुरोः शुश्रूषणात्तद्वत्स्वर्लोकं च जयेत्कृती

માતાની ભક્તિથી સમર્થ પુરુષ ભૂર્લોક મેળવે છે, પિતાની ભક્તિથી ભુવર્લોક; અને એ જ રીતે ગુરુની શুশ્રૂષાથી સ્વર્લોક જીતે છે.

Verse 77

एतदेव नृणां प्रोक्तं पुरुषार्थचतुष्टयम् । यदेतेषां हि संतोष उपधर्मोन्य उच्यते

મનુષ્યો માટે આ જ પુરુષાર્થચતુષ્ટય કહેવાયું છે—માતા, પિતા અને ગુરુનો સંતોષ જ પરમ ઉપધર્મ (આધારધર્મ) કહેવાય છે.

Verse 78

अधीत्य वेदान्वेदौ वा वेदं वापि क्रमाद्द्विजः । अप्रस्खलद्ब्रह्मचर्यो गृहाश्रममथाश्रयेत्

વિધિપૂર્વક ક્રમથી ચાર વેદ, અથવા બે વેદ, કે એક વેદ પણ અધ્યયન કરીને—જેનુ બ્રહ્મચર્ય અચલ રહ્યું હોય—એ દ્વિજ પછી ગૃહાશ્રમનો આશ્રય લે.

Verse 79

अविप्लुत ब्रह्मचर्यो विश्वेशानुग्रहाद्भवेत् । अनुग्रहश्च वैश्वेशः काशीप्राप्तिकरः परः

અવિચ્છિન્ન બ્રહ્મચર્ય વિશ્વેશ્વરના અનુગ્રહથી જ પ્રાપ્ત થાય છે. અને વૈશ્વેશનો એ પરમ અનુગ્રહ જ કાશીપ્રાપ્તિનું સર્વોચ્ચ કારણ છે.

Verse 80

काशीप्राप्त्या भवेज्ज्ञानं ज्ञानान्निर्वाणमृच्छति । निर्वाणार्थं प्रयत्नो हि सदाचारस्य धीमताम्

કાશીપ્રાપ્તિથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે; જ્ઞાનથી નિર્વાણ પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી મુક્તિ માટે બુદ્ધિમાન લોકો સદાચાર માટે જ પ્રયત્ન કરે છે.

Verse 81

सदाचारो गृहे यद्वन्न तथास्त्याश्रमांतरे । विद्याजातं पठित्वांते गृहस्थाश्रममाश्रयेत्

ગૃહમાં જેવો સદાચાર મળે છે, એવો અન્ય આશ્રમોમાં તેટલો નથી. તેથી વિદ્યાભ્યાસ પૂર્ણ કરીને અંતે ગૃહસ્થાશ્રમનો આશ્રય લેવો જોઈએ.

Verse 82

गृहाश्रमात्परं नास्ति यदि पत्नीवशंवदा । आनुकूल्यं हि दंपत्योस्त्रिवर्गोदय हेतवे

જો મનુષ્ય પત્નીના વશમાં ન હોય, તો ગૃહાશ્રમથી ઊંચું કંઈ નથી. કારણ કે દંપતિનું પરસ્પર અનુકૂળ્ય જ ધર્મ-અર્થ-કામ એવા ત્રિવર્ગના ઉદયનું કારણ છે.

Verse 83

आनुकूल्यं कलत्रं चेत्त्रिदिवेनापि किं ततः । प्रातिकूल्यं कलत्रं चेन्नरकेणापि किं ततः

જો જીવનસાથી અનુકૂળ હોય, તો સ્વર્ગની પણ શું જરૂર? અને જો જીવનસાથી પ્રતિકૂળ હોય, તો સ્વર્ગમાં પણ શું લાભ—તે તો નરક સમાન.

Verse 84

गृहाश्रमः सुखार्थाय भार्यामूलं च तत्सुखम् । सा च भार्या विनीताया त्रिवर्गो विनयो धुवम्

ગૃહસ્થાશ્રમ સુખ માટે છે, અને તે સુખનું મૂળ પત્ની છે. પત્ની વિનયી અને સુશીલ હોય તો ધર્મ-અર્થ-કામ—આ ત્રિવર્ગ ફલે-ફૂલે; કારણ કે વિનય નિશ્ચયે સ્થિર છે.

Verse 85

जलौकयोपमीयंते प्रमदा मंदबुद्धिभिः । मृगीदृशां जलौकानां विचारान्महदतंरम्

મંદબુદ્ધિ લોકો સ્ત્રીઓને જલૌકા (જোঁક) સાથે સરખાવે છે; પરંતુ વિચાર કરતાં મૃગનયની સ્ત્રીઓ અને જલૌકાઓમાં મોટો ફરક જણાય છે.

Verse 86

जलौका केवलं रक्तमाददाना तपस्विनी । प्रमदा सर्वदा दत्ते चित्तं वित्तं बलं सुखम्

જલૌકા માત્ર રક્ત જ લે છે, જાણે તપસ્વિની; પરંતુ સ્ત્રી તો હંમેશાં આપે છે—મન, ધન, બળ અને સુખ.

Verse 87

दक्षा प्रजावती साध्वी प्रियवाक्च वशंवदा । गुणैरमीभिः संयुक्ता सा श्रीः स्त्रीरूपधारिणी

જે દક્ષ, સંતાનવતી, સાધ્વી, મધુરવાણી અને સહકારિણી હોય—આ ગુણોથી યુક્ત તે સ્ત્રીરૂપધારિણી શ્રી સ્વયં છે.

Verse 88

गुरोरनुज्ञया स्नात्वा व्रतं वेदं समाप्य च । उद्वहेत ततो भार्यां सवर्णां साधुलक्षणाम्

ગુરુની અનુજ્ઞાથી સમાવર્તન-સ્નાન કરીને, વ્રત અને વેદાધ્યયન પૂર્ણ કરી, ત્યારબાદ સમવર્ણા સદ્ગુણલક્ષણાવાળી પત્ની સાથે વિવાહ કરવો જોઈએ.

Verse 89

जने तु रसगोत्राया मातुर्याप्यसपिंडका । दारकर्मणि योग्या सा द्विजानां धर्मवृद्धये

જન્મથી કન્યા એ જ ગોત્રપરંપરાની હોય તોય, માતૃપક્ષે સપિંડ સંબંધ ન હોય તો તે વિવાહકર્મ માટે યોગ્ય ગણાય છે—દ્વિજોના ધર્મની વૃદ્ધિ ગૃહકર્મોથી થાય તે માટે।

Verse 90

स्त्रीसंबंधेप्यपस्मारि क्षयि श्वित्रि कुलं त्यजेत् । अभिशस्तिसमायुक्तं तथा कन्याप्रसूं त्यजेत्

સ્ત્રી-સંબંધથી પણ જે કુળમાં અપસ્માર, ક્ષય અથવા શ્વિત્ર હોય તે કુળ ત્યજવું; તેમજ ગંભીર અભિશસ્તિથી યુક્ત કુળને અને માત્ર કન્યાપ્રસૂ તરીકે પ્રસિદ્ધ કુળને પણ ત્યજવું।

Verse 91

रोगहीनां भ्रातृमतीं स्वस्मात्किंचिल्लघीयसीम् । उद्वहेत द्विजो भार्यां सौम्यास्यां मृदुभाषिणीम्

દ્વિજ પુરુષે રોગરહિત, ભાઈઓવાળી, પોતાથી થોડું નાની, સૌમ્યમુખી અને મૃદુભાષિણી એવી પત્ની સાથે વિવાહ કરવો જોઈએ।

Verse 92

न पर्वतर्क्षवृक्षाह्वां न नदीसर्पनामिकाम् । न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नीं सौम्याख्यामुद्वहेत्सुधीः

સુધી પુરુષે પર્વત, ઋક્ષ (ભાલુ) અથવા વૃક્ષ નામવાળી કન્યાને વિવાહ ન કરવો; નદી અથવા સર્પ નામવાળી ને પણ નહીં; પક્ષી, અહિ (સાપ) અથવા પ્રેષ્ય (દાસ/સેવક) નામવાળી ને પણ નહીં; અને માત્ર ‘સૌમ્યા’ નામવાળી ને પણ નહીં।

Verse 93

न चातिरिक्तहीनांगीं नातिदीर्घां न वा कृशाम् । नालोमिकां नातिलोमां नास्निग्धस्थूलमौलिजाम्

અતિશય હીન અથવા વિકૃત અંગવાળી, અતિદીર્ઘકાય અથવા બહુ કૃશ, ઓછા વાળવાળી અથવા અતિરોમશ, તેમજ રૂક્ષ-ભારે (અસ્નિગ્ધ-સ્થૂલ) કેશવાળી કન્યાને વધૂ તરીકે પસંદ ન કરવી।

Verse 94

मोहात्समुपयच्छेत कुलहीनां न कन्यकाम् । हीनोपयमनाद्याति संतानमपि हीनताम्

મોહવશ કૂલહીન કન્યાને પરણવી ન જોઈએ; કારણ કે હીન કુળમાં કરેલું વિવાહ સંતાનને પણ હીનતામાં દોરી જાય છે।

Verse 95

लक्षणानि परीक्ष्यादौ ततः कन्यां समुद्वहेत् । सुलक्षणा सदाचारा पत्युरायुर्विवर्धयेत्

પ્રથમ શુભ લક્ષણો તપાસીને પછી કન્યાનું વિવાહ કરવું જોઈએ; સુલક્ષણવતી અને સદાચારી સ્ત્રી પતિનું આયુષ્ય વધારતી કહેવાય છે।

Verse 96

ब्रह्मचारि समाचार इति ते समुदी रितः । घटोद्भव प्रसंगेन स्त्रीलक्षणमथ ब्रुवे

આ રીતે તને બ્રહ્મચારીનો આચાર જણાવાયો; હવે, હે ઘટોદ્ભવ (અગસ્ત્ય), એ જ પ્રસંગે હું સ્ત્રીઓના લક્ષણો કહું છું।