Adhyaya 32
અગસ્ત્ય મુનિ સ્કંદને પૂછે છે—હરિકેશ કોણ છે, તેની વંશપરંપરા અને તપશ્ચર્યા શું, અને તે કેવી રીતે પ્રભુને પ્રિય બની દંડનાયક/દંડપાણિ જેવા નાગરિક અધિકારના સંકેતો સાથે જોડાય છે. સ્કંદ ગંધમાદનના યક્ષવંશનું વર્ણન કરે છે—રત્નભદ્ર અને તેનો પુત્ર પૂર્ણભદ્ર। પૂર્ણભદ્ર સમૃદ્ધ હોવા છતાં સંતાનના અભાવે વ્યથિત છે; તે કહે છે કે ‘ગર્ભરૂપ’ વારસ વિના ધન અને મહેલનું વૈભવ પણ ખોખલું છે. ત્યારે પત્ની કનકકુંડલા ધર્મયુક્ત ઉપદેશ આપે છે—પુરુષાર્થ અને પૂર્વકર્મ સાથે ફળ આપે છે, પરંતુ નિર્ણાયક ઉપાય શંકરની શરણાગતિ છે; શિવભક્તિથી લોકસિદ્ધિ પણ મળે અને પરમ કલ્યાણ પણ. મૃત્યુઞ્જય, શ્વેતકેતુ, ઉપમન્યુ વગેરે દૃષ્ટાંતો દ્વારા શિવસેવાની અસર દર્શાવવામાં આવે છે. પૂર્ણભદ્ર નાદેશ્વર/મહાદેવની આરાધના કરીને હરિકેશ નામનો પુત્ર પામે છે. બાળકની ઓળખ એકાંત શિવનિષ્ઠાથી થાય છે—તે ધૂળિના લિંગ બનાવે, શિવનામ જપે અને ત્રિનેત્ર પ્રભુ સિવાય બીજું સત્ય માનતો નથી. પિતા તેને ગૃહસ્થધર્મ અને ધનવ્યવહાર શીખવવા ઇચ્છે છે; તેથી વ્યથિત હરિકેશ ઘર છોડે છે. ‘જેનાં પાસે આશ્રય નથી, તેનું આશ્રય કાશી’ એ વચન સ્મરી તે વારાણસી જાય છે. કાશીનું આનંદવન/આનંદકાનન રૂપ અને ત્યાં દેહત્યાગે મુક્તિનો સિદ્ધાંત વર્ણવાય છે; શિવ પાર્વતીને કાશીની તારક મહિમા—એક જન્મમાં મુક્તિ અને ક્ષેત્ર-સંન્યાસીઓ માટે વિઘ્નરક્ષણ—કહે છે. આમ અધ્યાય ભક્તિચરિત, નીતિ અને કાશીની મુક્તિદાયિ ભૂગોળને જોડીને હરિકેશના આગળના દંડપાણિ/દંડનાયક સંબંધ માટે પાયો તૈયાર કરે છે.
Shlokas
Verse 1
अगस्त्य उवाच । बर्हियान समाचक्ष्व हरिकेशसमुद्भवम् । कोसौ कस्य सुतः श्रीमान्कीदृगस्य तपो महत्
અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે બર્હિયાન! હરિકેશમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા તે પુરુષનું વર્ણન કર. તે શ્રીમાન કોણ છે, કોનો પુત્ર છે, અને તેનું મહાન તપ કેવું છે?
Verse 2
कथं च देवदेवस्य प्रियत्वं समुपेयिवान् । काशीवासिजनीनोभूत्कथं वा दंडनायकः
તે દેવોના દેવનો પ્રિય કેવી રીતે બન્યો? અને કાશીવાસીઓમાં જન્મ લઈને તે દંડનાયક—અધિકાર અને દંડ ધારક—કેવી રીતે થયો?
Verse 3
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं प्रसादं कुरु मे विभो । अन्नदत्वं च संप्राप्तः कथमेष महामतिः
હું આ સાંભળવા ઇચ્છું છું; હે પ્રભુ, મારી ઉપર પ્રસન્ન થાઓ. આ મહામતિ અન્નદ—અન્નદાતા—પદ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયો?
Verse 4
संभ्रमो विभ्रमश्चोभौ कथं तदनुगामिनौ । विभ्रांतिकारिणौ क्षेत्रवैरिणां सर्वदा नृणाम्
‘સંભ્રમ’ અને ‘વિભ્રમ’—બન્ને તેના અનુચર કેવી રીતે છે? અને ક્ષેત્ર (કાશી)ના વૈરી મનુષ્યોને તેઓ સદા ભ્રમિત કરનાર કેવી રીતે રહે છે?
Verse 5
स्कंद उवाच । सम्यगापृच्छि भवता काशीवासिसमाहितम् । कुंभसंभव विप्रर्षे दंडपाणि कथानकम्
સ્કંદે કહ્યું—હે કુંભસંભવ, વિપ્રશ્રેષ્ઠ! કાશીવાસી અને કાશીમાં સમાહિત દંડપાણિની કથા વિષે તું યોગ્ય રીતે પૂછ્યું છે.
Verse 6
यदाकर्ण्य नरः प्राज्ञ काशीवासस्य यत्फलम् । निष्प्रत्यूहं तदाप्नोति विश्वभर्त्तुरनुग्रहात्
હે પ્રાજ્ઞ! કાશીમાં વસવાનો જે ફળ છે તે સાંભળીને મનુષ્ય વિશ્વભર્તાના અનુગ્રહથી નિર્વિઘ્ને તે પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 7
रत्नभद्र इति ख्यातः पर्वते गंधमादने । यक्षः सुकृतलक्षश्रीः पुरा परम धार्मिकः
પૂર્વકાળે ગંધમાદન પર્વત પર રત્નભદ્ર નામે પ્રસિદ્ધ એક યક્ષ હતો. તે અનેક સુકૃતોથી પ્રાપ્ત થયેલી શ્રીસમૃદ્ધિથી યુક્ત અને પરમ ધાર્મિક હતો.
Verse 8
पूर्णभद्रं सुतं प्राप्य सोऽभूत्पूर्णमनोरथः । वयश्चरममासाद्य भुक्त्वा भोगाननेकशः
પૂર્ણભદ્ર નામના પુત્રને પામી તે પૂર્ણ મનોભિલાષી થયો. અને જીવનની અંતિમ અવસ્થાએ પહોંચીને તેણે અનેકવાર અનેક ભોગોનો પ્રચુર ઉપભોગ કર્યો.
Verse 9
शांभवेनाथ योगेन देहमुत्सृज्य पार्थिवम् । आससादाशवं शांतं शांतसर्वेंद्रियार्थकः
પછી શાંભવયોગ દ્વારા તેણે પાર્થિવ દેહનો ત્યાગ કર્યો અને શાંત પદને પ્રાપ્ત થયો; તેની ઇન્દ્રિયો અને તેમના વિષયો સંપૂર્ણ શાંત થયા.
Verse 10
पितर्युपरतेसोऽथ पूर्णभद्रो महायशाः । सुकृतोपात्तविभव भवसंभोगभुक्तिभाक्
પિતાના પરલોકગમન પછી મહાયશસ્વી પૂર્ણભદ્ર—સુકૃતથી પ્રાપ્ત વૈભવવાળો—સંસારના સંયોગો અને ભોગોનો ભોક્તા બન્યો.
Verse 11
सर्वान्मनोरथांल्लेभे विना स्वर्गैकसाधनम् । गार्हस्थ्याश्रम नेपथ्यं पथ्यं पैतामहं महत्
સ્વર્ગના એકમાત્ર સાધન સિવાય તેણે પોતાના સર્વ મનોભાવિત ફળો પ્રાપ્ત કર્યા. તેણે પિતામહોથી પરંપરાગત મહાન અને હિતકારી ગાર્હસ્થ્યાશ્રમના આચાર-નિયમો તથા વેશ ધારણ કર્યો.
Verse 12
संसारतापसंतप्तावयवामृतसीकरम् । अपत्यं पततां पोतं बहुक्लेशमहार्णवे
સંસારતાપથી દગ્ધ અંગો પર અમૃતબિંદુઓની છાંટ જેવી સંતાન છે; અનેક ક્લેશોના મહાસાગરમાં ડૂબતાં માટે તે નાવ સમાન છે।
Verse 13
पूर्णभद्रोऽथ संवीक्ष्य मंदिरं सर्वसुंदरम् । तद्बालकोमलालाप विकलं त्यक्तमंगलम्
પછી પૂર્ણભદ્રે સર્વ રીતે સુંદર તે મહેલને જોઈ વ્યથિત થયો; કારણ કે ત્યાં બાળકની કોમળ મધુર બબડાટ ન હતો, જાણે મંગળતા જ વિદાય લીધી હોય।
Verse 14
शून्यं दरिद्रहृदिव जीर्णारण्यमिवाथवा । पांथवत्प्रांतरमिव खिन्नोऽतीवानपत्यवान्
જેને સંતાન ન હતું તે અત્યંત ખિન્ન થયો; તેને બધું શૂન્ય લાગ્યું—દરિદ્રના હૃદય જેવું, જીર્ણ વન જેવું, અને પથિક માટે એકાંત પ્રાંતર જેવું।
Verse 15
आहूय गृहिणी सोऽथ यक्षः कनककुंडलाम् । उवाच यक्षिणीं श्रेष्ठां पूर्णभद्रो घटोद्भव
પછી ઘટોદ્ભવ યક્ષ પૂર્ણભદ્રે સોનાના કુંડળ ધારણ કરનારી પોતાની ગૃહિણી, તે શ્રેષ્ઠ યક્ષિણીને બોલાવીને કહ્યું।
Verse 16
न हर्म्यं सुखदं कांते दर्पणोदरसुंदरम् । मुक्ता गवाक्षसुभगं चंद्रकांतशिलाजिरम्
હે કાંતે! દર્પણ સમાન આંતરિક કક્ષોથી સુંદર, મુક્તા સમાન ગવાક્ષોથી શોભિત, અને ચંદ્રકાંત શિલાઓથી જડિત આ મહેલ પણ ખરેખર સુખદાયક નથી।
Verse 17
पद्मरागेंद्रनीलार्चिरर्चिताट्टालकं क्वणत् । विद्रुमस्तंभशोभाढ्यं स्फुरत्स्फटिककुड्यवत्
તેના ઊંચા અટ્ટાલક પદ્મરાગ અને ઇન્દ્રનીલની કિરણોથી ઝગમગી ઊઠી ગુંજે છે; વિદ્રુમસ્તંભોની શોભાથી સમૃદ્ધ, તેની દિવાલો ચમકતા સ્ફટિક જેવી તેજસ્વી છે।
Verse 18
प्रेंखत्पताकानिकरं मणिमाणिक्यमालितम् । कृष्णागुरुमहाधूप बहुलामोदमोदितम्
અહીં લહેરાતાં ધ્વજોના સમૂહથી શોભા વધે છે; મણિ-માણિક્યની માળાઓથી અલંકૃત છે; અને કૃષ્ણાગુરુના મહાધૂપની પ્રચુર સુગંધથી તે આનંદિત રહે છે।
Verse 19
अनर्घ्यासनसंयुक्तं चारुपर्यंकभूषितम् । रम्यार्गलकपाटाढ्यं दुकूलच्छन्नमंडपम्
તે અમૂલ્ય આસનોથી યુક્ત અને મનોહર પર્યંકોથી શોભિત છે; રમ્ય અર્ગળાવાળા કપાટોથી સમૃદ્ધ છે, અને તેના મંડપો સુક્ષ્મ દુકૂલથી ઢંકાયેલા છે।
Verse 20
सुरम्यरतिशालाढ्यं वाजिराजिविराजितम् । दासदासीशताकीर्णं किंकिणीनादनादितम्
તે અતિસુરમ્ય રતિશાળાઓથી સમૃદ્ધ છે અને ઘોડાઓની પંક્તિઓથી વિરાજે છે; દાસ-દાસીઓના સૈકડો લોકોથી ભરેલું છે અને કિંકિણીના નાદથી ગુંજે છે।
Verse 21
नूपुरारावसोत्कंठ केकिकेकारवाकुलम् । कूजत्पारावत कुलं गुरुसारीकथावरम्
તે નૂપુરની ઝંકાર માટે ઉત્કંઠિત સમાન લાગે છે; મોરોના કેકારવથી વ્યાકુલ છે; ત્યાં કૂજન કરતા પારાવતોના ઝુંડ અને શારિકાઓની ગંભીર, મનોહર વાણી ગુંજે છે।
Verse 22
खेलन्मरालयुगलं जीवं जीवककांतिमत् । माल्याहूत द्विरेफाणां मंजुगुंजारवावृतम्
ત્યાં હંસોના યુગલ રમતાં હતાં અને જીવક જેવી કાંતિ ધરાવતા જીવ-પક્ષીઓ પણ શોભતા હતાં. માળાઓથી આકર્ષાયેલા ભમરાઓના મધુર ગુંજનથી સર્વ સ્થળ વ્યાપ્ત હતું.
Verse 23
कर्पूरैण मदामोद सोदरानिलवीजितम् । क्रीडामर्कटदंष्ट्राग्री कृतमाणिक्यदाडिमम्
કપૂર અને મધુર મદ-સુગંધથી ભરેલા સ્નિગ્ધ પવનોથી તે સ્થાન પંખાવાતું હતું. અને દાડમફળો જાણે રમતાં વાંદરાના તીક્ષ્ણ દાંતના અગ્રથી માણિક્ય સમ ઘડાયેલા હોય તેમ દેખાતાં હતાં.
Verse 24
दाडिमीबीजसंभ्रांतशुकतुंडात्तमौक्तिकम् । धनधान्यसमृद्धं च पद्मालयमिवापरम्
દાડમના બીજ માટે ઉત્સુક થયેલા તોતાના ચાંચમાંથી જાણે મોતી કાઢ્યા હોય તેમ લાગતું હતું. અને ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ તે સ્થાન જાણે લક્ષ્મીનું બીજું પદ્માલય બની રહ્યું હતું.
Verse 25
कमलामोदगर्भं च गर्भरूपं विना प्रिये । गर्भरूपमुखं प्रेक्ष्ये कथं कनककुडले
પ્રિયે! કમળની સુગંધથી ભરેલું ‘ગર્ભરૂપ’ મુખ તો હું જોઉં છું, પરંતુ તે બાળરૂપ સ્વયં નથી. હે કનકકુંડલા! હું તે બાળરૂપનું દર્શન કેવી રીતે કરું?
Verse 26
यद्युपायोऽस्ति तद्ब्रूहि धिगपुत्रस्य जीवितम् । सर्वशून्यमिवाभाति गृहमेतदनंगजम्
જો કોઈ ઉપાય હોય તો કહો. પુત્રવિહિન જીવન ધિક્કારયોગ્ય છે! આ ઘર બાળક વિના મને સર્વથા શૂન્ય સમાન જણાય છે.
Verse 27
पुण्यवानितरो वापि मम क्षेत्रस्य सेवया । मुक्तो भवति देवेशि नात्र कार्या विचारणा
હે દેવેશ્વરી! પુણ્યશાળી હોય કે અન્ય કોઈ (પાપી), મારા ક્ષેત્રની સેવાથી તે મુક્ત થઈ જાય છે; આમાં કોઈ શંકા કે વિચારને સ્થાન નથી.
Verse 28
प्रलपंतमिव प्रोच्चैः प्रियं कनककुंडला । बभाषेंऽतर्विनिःश्वस्य यक्षिणी सा पतिव्रता
મોટેથી વિલાપ કરતા પોતાના પ્રિય પતિને, તે પતિવ્રતા યક્ષિણી કનકકુંડલાએ ઊંડો નિસાસો નાખીને કહ્યું.
Verse 29
कनककुंडलोवाच । किमर्थं खिद्यसे कांत ज्ञानवानसि यद्भवान् । अत्रोपायोऽस्त्यपत्याप्त्यै विस्रब्धमवधारय
કનકકુંડલા બોલી: 'હે કાંત! તમે તો જ્ઞાની છો, તો પછી શા માટે દુઃખી થાઓ છો? અહીં સંતાનપ્રાપ્તિનો ઉપાય છે, વિશ્વાસપૂર્વક સાંભળો.
Verse 30
किमुद्यमवतां पुंसां दुर्लभं हि चराचरे । ईश्वरार्पितबुद्धीनां स्फुंरंत्यग्रे मनोरथाः
આ ચરાચર જગતમાં ઉદ્યમી પુરુષો માટે શું દુર્લભ છે? જેઓ પોતાની બુદ્ધિ ઈશ્વરને અર્પણ કરે છે, તેમના મનોરથો તેમની સામે જ ફળીભૂત થાય છે.
Verse 31
दैवं हेतुं वदंत्येवं भृशं कापुरुषाः पते । स्वयं पुराकृतं कर्म दैवं तच्च न हीतरत्
હે પતિદેવ! કાયર પુરુષો જ વારંવાર 'નસીબ જ કારણ છે' એમ કહે છે. પોતે પૂર્વે કરેલું કર્મ જ નસીબ છે, બીજું કઈ નથી.
Verse 32
ततः पौरुषमालंब्य तत्कर्म परिशांतये । ईश्वरं शरणं यायात्सर्वकारणकारणम्
અતઃ પોતાના પુરુષાર્થનો આશ્રય લઈને, તે કર્મફળની શાંતિ માટે, સર્વકારણ-કારણ પરમેશ્વરની શરણમાં જવું જોઈએ।
Verse 33
अपत्यं द्रविणं दारा हारा हर्म्य हया गजाः । सुखानि स्वर्गमोक्षौ च न दूरे शिवभक्तितः
સંતાન, ધન, પત્ની, હાર-આભૂષણ, મહેલ, ઘોડા, હાથી—સુખસામગ્રી, તેમજ સ્વર્ગ અને મોક્ષ પણ—શિવભક્તિથી દૂર નથી।
Verse 34
विधातुः शांभवीं भक्तिं प्रिय सर्वे मनोरथाः । सिद्धयोष्टौ गृहद्वारं सेवंते नात्र संशयः
હે પ્રિય, શંભુભક્તિનો આશ્રય લેતાં વિધાતા (બ્રહ્મા)ના પણ સર્વ મનરથ સિદ્ધ થાય છે; અને અષ્ટસિદ્ધિઓ ઘરદ્વારે સેવા કરે છે—એમાં શંકા નથી।
Verse 35
नारायणोपि भगवानंतरात्मा जगत्पतिः । चराचराणामविता जातः श्रीकंठसेवया
અંતરાત્મા, જગત્પતિ, ચરાચરનો રક્ષક ભગવાન નારાયણ પણ શ્રીકંઠ (શિવ)ની સેવાને કારણે જ પરમ પદને પ્રાપ્ત થયા।
Verse 36
ब्रह्मणः सृष्टिकर्त्तृत्वं दत्तं तेनैव शंभुना । इंद्रादयो लोकपाला जाता शंभोरनुग्रहात्
બ્રહ્માને સૃષ્ટિકર્તૃત્વ તે જ શંભુએ આપ્યું; અને ઇન્દ્ર આદિ લોકપાલો શંભુના અનુગ્રહથી પ્રગટ થયા।
Verse 37
मृत्युंजयं सुतं लेभे शिलादोप्यनपत्यवान् । श्वेतकेतुरपि प्राप जीवितं कालपाशतः
સંતાનવિહોણા શિલાદે પણ મૃત્યુઞ્જય નામનો પુત્ર મેળવ્યો; અને શ્વેતકેતુ પણ કાળના પાશમાંથી મુક્ત થઈ ફરી જીવન પામ્યો.
Verse 38
क्षीरार्णवाधिपतितामुपमन्युरवाप्तवान् । अंधकोप्यभवद्भृंगी गाणपत्यपदोर्जितः
ઉપમન્યુએ ક્ષીરસમુદ્રનું અધિપત્ય પ્રાપ્ત કર્યું; અને અંધક પણ ભૃંગી બની શિવગણોમાં ગણપત્યનું ઉત્તમ પદ જીત્યું.
Verse 39
जिगाय शार्ङ्गिणं संख्ये दधीचिः शंभुसेवया । प्राजापत्यपदं प्राप दक्षः संशील्य शंकरम्
શંભુની સેવામાં દધીચિએ યુદ્ધમાં શારઙ્ગિણ (વિષ્ણુ)ને જીત્યો; અને દક્ષે શંકરને ભક્તિપૂર્વક માન આપી પ્રજાપતિનું પદ પ્રાપ્ત કર્યું.
Verse 40
मनोरथपथातीतं यच्च वाचामगोचरम् । गोचरो गोचरीकुर्यात्तत्पदं क्षणतो मृडः
જે અવસ્થા ઇચ્છાના માર્ગથી પરે અને વાણીની પહોંચ બહાર છે, તે પદને કરુણામય મૃડ ક્ષણમાં જ પ્રત્યક્ષ ગોચર કરી દે છે.
Verse 41
अनाराध्य महेशानं सर्वदं सर्वदेहिनाम् । कोपि क्वापि किमप्यत्र न लभेतेति निश्चितम्
સર્વ દેહધારીઓને સર્વ આપનાર મહેશાનની આરાધના કર્યા વિના, અહીં કોઈ પણ ક્યાંય કંઈ પણ પામતો નથી—આ નિશ્ચિત છે.
Verse 42
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शंकरं शरणं व्रज । यदिच्छसि प्रियं पुत्रं प्रियसर्वजनीनकम्
અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી શંકરનું શરણ ગ્રહણ કર. જો તને સર્વજનને પ્રિય એવો પ્રિય પુત્ર ઇચ્છિત હોય, તો તેમને જ આશ્રય કર.
Verse 43
इति श्रुत्वा वचः पत्न्याः पूर्णभद्रः स यक्षराट् । आराध्य श्रीमहादेवं गीतज्ञो गीतविद्यया
પત્નીના વચન સાંભળી યક્ષરાજ પૂર્ણભદ્ર, સ્તોત્રવિદ્યામાં નિપુણ બની, શ્રીમહાદેવની આરાધના કરવા લાગ્યો.
Verse 44
दिनैः कतिपयैरेव परिपूर्णमनोरथः । पुत्रकाममवापोच्चैस्तस्यां पत्न्यां दृढव्रतः
માત્ર થોડા દિવસોમાં જ તેની મનોઇચ્છા પૂર્ણ થઈ. દૃઢવ્રતી બની, તેણે તે પત્ની દ્વારા પુત્રકામના ફળ પ્રાપ્ત કર્યું.
Verse 45
नादेश्वरं समभ्यर्च्य कैः कैर्नापि स्वचिंतितम् । तस्मात्काश्यां प्रयत्नेन सेव्यो नादेश्वरो नृभिः
નાદેશ્વરનું વિધિવત્ પૂજન કર્યા વિના કોઈનું પણ મનગમતું કાર્ય સિદ્ધ થતું નથી. તેથી કાશીમાં મનુષ્યોએ પ્રયત્નપૂર્વક નાદેશ્વરની સેવા-પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 46
अंतर्वत्न्यथ कालने तत्पत्नी सुषुवे सुतम् । तस्य नाम पिता चक्रे हरिकेश इति द्विज
સમય આવતાં ગર્ભવતી તેની પત્નીએ એક પુત્રને જન્મ આપ્યો. ત્યાર પછી પિતાએ તેનું નામ ‘હરિકેશ’ રાખ્યું, હે દ્વિજ.
Verse 47
प्रीतिदायं ददौ चाथ भूरिपुत्राननेक्षणात् । पूर्णभद्रस्तथागस्त्य हृष्टा कनककुंडला
ત્યારે પોતાના અનેક પુત્રોના મુખદર્શનથી આનંદિત થઈ પૂર્ણભદ્રે પ્રીતિદાયક દાન આપ્યું; હે અગસ્ત્ય, કનકકુંડલા પણ હર્ષિત થઈ।
Verse 48
बालोऽपि पूर्णचंद्राभ वदनो मदनोपमः । वृद्धिं प्रतिक्षणं प्राप शुक्लपक्ष इवोडुराट्
બાળક હોવા છતાં તેનું મુખ પૂર્ણચંદ્ર સમું તેજસ્વી હતું અને તે મદન સમો મનોહર હતો. તે પ્રતિ ક્ષણે વધતો ગયો—જેમ શુક્લપક્ષમાં ચંદ્ર વધે છે।
Verse 49
यदाष्टवर्षदेशीयो हरिकेशोऽभवच्छिशुः । नित्यं तदाप्रभृत्येवं शिवमेकममन्यत
જ્યારે હરિકેશ બાળક લગભગ આઠ વર્ષનો થયો, ત્યારે થી તે નિત્ય શિવને જ એકમાત્ર શરણ અને પરમ સત્ય માનવા લાગ્યો।
Verse 50
पांसुक्रीडनसक्तोपि कुर्याल्लिंगं रजोमयम् । शाद्वलैः कोमलतृणैः पूजयेच्च स कौतुकम्
રેતીમાં રમતો હોવા છતાં તે ધૂળથી લિંગ બનાવી લેતો અને કોમળ લીલી દૂર્વાથી તેને આનંદપૂર્વક પૂજતો હતો।
Verse 51
आकारयति मित्राणि शिवनाम्नाऽखिलानि सः । चंद्रशेखरभूतेश मृत्युंजय मृडेश्वरः
તે પોતાના મિત્રોને પણ શિવના નામોથી જ બોલાવતો—‘ચંદ્રશેખર’, ‘ભૂતેશ’, ‘મૃત્યુંજય’, ‘મૃડેશ્વર’ વગેરે।
Verse 52
धूर्जटे खंडपरशो मृडानीश त्रिलोचन । भर्गशंभोपशुपते पिनाकिन्नुग्रशंकर
હે ધૂર્જટે, હે ખંડપરશુધારી, હે મૃડાનીશ, હે ત્રિલોચન! હે ભર્ગ, હે શંભુ, હે પશુપતિ, હે પિનાકધારી—હે ઉગ્ર અને મંગલમય શંકર!
Verse 53
त्वमंत्यभूषां कुरु काशिवासिनां गले सुनीलां भुजगेंद्र कंकणाम् । भालेसु नेत्रां करिकृत्तिवाससं वामेक्षणालक्षित वामभागाम्
તમે કાશીવાસીઓ માટે અંતિમ અને પરમ ભૂષણ બનો—જેનુ કંઠ ઘેરો નીલો છે, જેમના ભુજોમાં ભુજંગરાજનું કંકણ છે, જેમના ભાળ પર નેત્ર વિરાજે છે, જે ગજચર્મવસ્ત્રધારી છે, અને જેમનો વામભાગ દેવીની વામદૃષ્ટિથી ચિહ્નિત છે।
Verse 54
अजिनांबरदिग्वासः स्वर्धुनी क्लिन्नमौलिज । विरूपाक्षाहिनेपथ्य गृणन्नामावलीमिमाम्
અજિનવસ્ત્રધારી અને દિશાઓને જ વસ્ત્રરૂપે ધારણ કરનાર, સ્વર્ધુનીના જળથી ભીંજાયેલ જટામૌળિવાળા, વિરূপાક્ષ અને સર્પાલંકૃત—એ રીતે આ નામાવળીનું જપ કરવું જોઈએ.
Verse 55
सवयस्कानिति मुहुः समाह्वयति लालयन् । शब्दग्रहौ न गृह्णीतस्तस्यान्याख्यां हरादृते
લાડ કરતાં તે વારંવાર બોલાવે છે—“હે સમવયસ્ક સાથીઓ!” પરંતુ તેના બે ‘શબ્દગ્રાહી’ (કાન) ‘હર’ સિવાય બીજું કોઈ નામ તેના માટે ગ્રહણ કરતા નથી.
Verse 56
पद्भ्यां न पद्यते चान्यदृते भूतेश्वराजिरात् । द्रष्टुं रूपांतरं तस्य वीक्षणेन विचक्षणे
તે પોતાના પગલાંથી બીજે ક્યાંય નથી ચાલતો—ભૂતેશ્વરના આંગણાં સિવાય; અને તેની વિવેકદૃષ્ટિ અન્ય કોઈ રૂપ જોવાનું સહન કરતી નથી.
Verse 57
रसयेत्तस्य रसना हरनामाक्षरामृतम् । शिवांघ्रिकमलामोदाद्घ्राणं नैव जिघृक्षति
તેની જીભ હરનામના અક્ષર-અમૃતનો રસ લે છે; શિવના ચરણકમળની સુગંધથી મત્ત થયેલું તેનું ઘ્રાણ હવે અન્ય કોઈ સુવાસની ઇચ્છા કરતું નથી।
Verse 58
करौ तत्कौतुककरौ मनो मनति नापरम् । शिवसात्कृत्यपेयानि पीयते तेन सद्धिया
તેના હાથ માત્ર તે સેવામાં જ આનંદ પામે છે; મન બીજું કશું વિચારે નહીં. સદ્બુદ્ધિથી તે શિવને પહેલાં અર્પિત થઈ પ્રસાદ બનેલું જ પાન કરે છે।
Verse 59
भक्ष्यते सर्वभक्ष्याणि त्र्यक्षप्रत्यक्षगान्यपि । सर्वावस्थासु सर्वत्र न स पश्येच्छिवं विना
તે સર્વ પ્રકારના ભક્ષ્યો—ત્રિનેત્ર પ્રભુની પ્રત્યક્ષ હાજરીમાં પ્રાપ્ત થયેલાં પણ—ખાઈ શકે; છતાં સર્વ અવસ્થામાં સર્વત્ર શિવ સિવાય બીજું કશું જ નથી જોતો।
Verse 60
गच्छन्गायन्स्वपंस्तिष्ठञ्च्छयानोऽदन्पिबन्नपि । परितस्त्र्यक्षमैक्षिष्ट नान्यं भावं चिकेति सः
ચાલતાં, ગાતાં, સૂતાં, ઊભાં રહેતાં, પડ્યાં, ખાતાં કે પીતાં પણ—તે ચારે તરફ ત્રિનેત્ર પ્રભુને જ જુએ છે; અન્ય કોઈ ભાવ/સત્તાને તે ઓળખતો નથી।
Verse 61
क्षणदासु प्रसुप्तोपि क्व यासीति वदन्मुहुः । क्षणं त्र्यक्ष प्रतीक्षस्व बुध्यतीति स बालकः
રાત્રે ઊંઘમાં હોવા છતાં તે વારંવાર બોલી ઊઠે છે—“ક્યાં જઈ રહ્યા છો? હે ત્ર્યક્ષ, ક્ષણભર રાહ જુઓ!”—એ રીતે તે બાળક જાગે તો શિવમાં જ જાગે છે।
Verse 62
स्पष्टां चेष्टां विलोक्येति हरिकेशस्य तत्पिता । अशिक्षयत्सुतं सोऽथ गृहकर्मरतो भव
પુત્ર હરિકેશની સ્પષ્ટ ચેષ્ટા જોઈ તેના પિતાએ તેને ઉપદેશ આપ્યો— “તું ગૃહધર્મના કાર્યોમાં રત થા.”
Verse 63
एते तुरंगमा वत्स तवैतेऽश्वकिशो रकाः । चित्राणीमानि वासांसि सुदुकूलान्यमूनि च
“વત્સ, આ તારા ઘોડા છે— સુંદર યુવાન અશ્વો; અને આ રંગબેરંગી વસ્ત્રો છે, તેમજ આ ઉત્તમ રેશમી કપડાં પણ.”
Verse 64
रत्नान्याकरशुद्धानि नानाजातीन्यनेकशः । कुप्यं बहुविधं चैतद्गोधनानि महांति च
“આ ખાણોમાંથી શુદ્ધ કરેલા અનેક જાતિના રત્નો બહુ છે; અને આ નાનાવિધ કિંમતી સંપત્તિ તથા વિશાળ ગોધન પણ છે.”
Verse 65
अमत्राणि महार्हाणि रौप्य कांस्यमयानि च । पणनीयानि वस्तूनि नानादेशोद्भवान्यपि
“અહીં ચાંદી અને કાંસાથી બનેલા અતિમૂલ્ય પાત્રો પણ છે; તેમજ અનેક દેશોમાંથી આવેલા વેપારયોગ્ય માલ પણ છે.”
Verse 66
चामराणि विचित्राणि गंधद्रव्याण्यनेकशः । एतान्यन्यानि बहुशस्त्वनेके धान्यराशयः
“વિવિધ ચામરો છે, અનેક પ્રકારના સુગંધદ્રવ્યો છે; અને અન્ય ઘણી વસ્તુઓ પણ છે— તેમજ ધાન્યના ઢગલા પણ બહુ છે.”
Verse 67
एतत्त्वदीयं सकलंवस्तुजातं समंततः । अर्थोपार्जनविद्याश्च सर्वाः शिक्षस्व पुत्रक
આ સમગ્ર વસ્તુસમૂહ સર્વ રીતે તારો જ છે. હે પુત્ર, ધર્મસંગત રીતે અર્થ ઉપાર્જન કરાવતી સર્વ વિદ્યાઓ અને કળાઓ શીખ।
Verse 68
चेष्टास्त्यज दरिद्राणां धूलिधूसरिणाममूः । अभ्यस्यविद्याः सकला भोगान्निर्विश्य चोत्तमान्
ધૂળથી ધૂસર થયેલા દરિદ્રોના નીચ વર્તન ત્યજી દે. સર્વ વિદ્યાઓનો અભ્યાસ કર, પછી ઉત્તમ ભોગોનો ઉપભોગ કર.
Verse 69
तां दशां चरमां प्राप्य भक्तियोगं ततश्चर । असकृच्छिक्षितः पित्रेत्यवमन्य गुरोर्गिरम्
ચરમ અવસ્થાને પામી પછી ભક્તિયોગનું આચરણ કર. છતાં તે પિતાએ વારંવાર શીખવ્યા છતાં ગુરુજનના વચનને અવગણતો રહ્યો.
Verse 70
रुष्टदृष्टिं च जनकं कदाचिदवलोक्य सः । निर्जगाम गृहाद्भीतो हरिकेश उदारधीः
ક્યારેક પિતાની ક્રોધભરી દૃષ્ટિ જોઈ ઉદારબુદ્ધિ હરિકેશ ભયભીત થઈ ઘરેથી બહાર નીકળી ગયો.
Verse 71
ततश्चिंतामवापोच्चैर्दिग्भ्रांतिमपि चाप्तवान् । अहो बालिशबुद्धित्वात्कुतस्त्यक्तं गृहं मया
પછી તે ભારે ચિંતામાં પડ્યો અને દિશાભ્રમ પણ થયો. ‘અહો! બાળિશ બુદ્ધિથી મેં ઘર કેમ ત્યજી દીધું?’
Verse 72
क्व यामि क्व स्थिते शंभो मम श्रेयो भविष्यति । पित्रा निर्वासितश्चाहं न च वेद्म्यथ किंचन
હું ક્યાં જાઉં, ક્યાં રહું, હે શંભુ? મારું કલ્યાણ કેવી રીતે થશે? પિતાએ મને ઘરેથી કાઢી મૂક્યો છે; હવે શું કરું, કંઈ જ જાણતો નથી।
Verse 73
इति श्रुतं मया पूर्वं पितुरुत्संगवर्तिना । गदतस्तातपुरतः कस्यचिद्वचनं स्फुटम्
પહેલાં, પિતાની ગોદમાં બેઠેલો હતો ત્યારે, પિતાની સામે કોઈએ કહેલા આ શબ્દો મેં સ્પષ્ટ રીતે સાંભળ્યા હતા।
Verse 74
मात्रा पित्रा परित्यक्ता ये त्यक्ता निजबंधुभिः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः
જે માતા-પિતાએ ત્યજી દીધા હોય, જે પોતાના સગાંઓએ છોડ્યા હોય, જેમને ક્યાંય ગતિ નથી—તેમના માટે વારાણસી જ શરણ છે।
Verse 75
जरया परिभूता ये ये व्याधिविकलीकृताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः
જે વૃદ્ધાવસ્થાથી દબાઈ ગયા હોય, જે રોગથી દુર્બળ અને વિકલ બન્યા હોય, જેમને ક્યાંય ગતિ નથી—તેમના માટે વારાણસી જ ગતિ છે।
Verse 76
पदे पदे समाक्रांता ये विपद्भिरहर्निशम् । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषांवाराणसी गतिः
જે દિવસ-રાત પગલે પગલે આપત્તિઓથી ઘેરાયેલા હોય, જેમને ક્યાંય ગતિ નથી—તેમના માટે વારાણસી જ શરણ છે।
Verse 77
पापराशिभिराक्रांता ये दारिद्र्य पराजिताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः
જે પાપરાશિથી આક્રાંત છે, જે દારિદ્ર્યથી પરાજિત છે, જેમને ક્યાંય ગતિ નથી—તેમના માટે વારાણસી જ પરમ ગતિ છે।
Verse 78
संसार भयभीताय ये ये बद्धाः कर्मबंधनैः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः
જે સંસારભયથી ભીત છે, જે કર્મબંધનોથી બંધાયેલા છે, જેમને ક્યાંય ગતિ નથી—તેમના માટે વારાણસી જ પરમ ગતિ છે।
Verse 79
श्रुतिस्मृतिविहीना ये शौचाचारविवर्जिताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः
જે શ્રુતિ-સ્મૃતિના માર્ગદર્શનથી વંચિત છે, જે શૌચ અને સદાચારથી રહિત છે, જેમને ક્યાંય ગતિ નથી—તેમના માટે વારાણસી જ પરમ ગતિ છે।
Verse 80
ये च योगपरिभ्रष्टास्तपो दान विवर्जिताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः
જે યોગથી ભ્રષ્ટ થયા છે, જે તપ અને દાનથી રહિત છે, જેમને ક્યાંય ગતિ નથી—તેમના માટે વારાણસી જ પરમ ગતિ છે।
Verse 81
मध्ये बंधुजने येषामपमानं पदे पदे । तेषामानंददं चैकं शंभोरानंदकाननम्
જેઓને પોતાના જ બંધુજનોમાં પણ પગલે પગલે અપમાન મળે—તેમના માટે આનંદ આપનાર એક જ છે: શંભુનું આનંદકાનન (કાશી)।
Verse 82
आनंदकानने येषां रुचिर्वै वसतां सताम् । विश्वेशानुगृहीतानां तेषामानंदजोदयः
આનંદકાનનમાં નિવાસ કરવા પ્રત્યે જેમને સત્પુરુષોની સાચી રુચિ છે અને જેમને વિશ્વેશ્વરનું અનુગ્રહ પ્રાપ્ત છે, તેમના હૃદયમાં આધ્યાત્મિક આનંદનો ઉદય સતત વધતો જાય છે।
Verse 83
भर्ज्यते कर्मबीजानि यत्र विश्वेशवह्निना । अतो महाश्मशानं तदगतीनां परा गतिः
જ્યાં વિશ્વેશ્વરના અગ્નિથી કર્મના બીજ ભુનીને નાશ પામે છે; તેથી તે સ્થાન ‘મહાશ્મશાન’ કહેવાય છે—અગતિ ધરાવનારાઓ માટે પરમ ગતિ, સર્વોચ્ચ આશ્રય।
Verse 84
हरिकेशो विचार्येति यातो वाराणसीं पुरीम् । यत्राविमुक्ते जंतूनां त्यजतां पार्थिवीं तनुम्
આ રીતે વિચાર કરીને હરિકેશ વારાણસી—અવિમુક્ત—નગર તરફ ગયો; જ્યાં જીવો પાર્થિવ દેહ ત્યજી દે ત્યારે ક્ષેત્રની મુક્તિદાયિની મર્યાદા પ્રવર્તે છે।
Verse 85
पुनर्नो तनुसंबंधस्तनुद्वेषिप्रसादतः । आनंदवनमासाद्य स तपः शरणं गतः
‘તનુદ્વેષી’ શિવના પ્રસાદથી મને ફરી દેહસંબંધનું બંધન ન રહે. આનંદવનને પામી તેણે તપશ્ચર્યાને જ પોતાનું શરણ માન્યું।
Verse 86
अथ कालांतरे शंभुः प्रविश्यानंदकानमम् । पार्वत्यै दर्शयामास निजमाक्रीडकाननम्
પછી થોડા સમય પછી શંભુ તે પરમાનંદમય આનંદકાનનમાં પ્રવેશ્યા અને પાર્વતીને પોતાનું જ ક્રીડાવન—દિવ્ય વિહારવન—દર્શાવ્યું।
Verse 87
अमंदामोदमंदारं कोविदारपरिष्कृतम् । चारुचंपकचूताढ्यं प्रोत्फुल्लनवमल्लिकम्
તે સ્થાન અવિરત સુગંધ વહેંચતા મંદાર વૃક્ષોથી પરિપૂર્ણ, કોવિદાર પુષ્પોથી શોભિત, મનોહર ચંપક અને આંબાના વૃક્ષોથી સમૃદ્ધ, તથા નવપ્રફુલ્લ મલ્લિકા (ચમેલી) પુષ્પોથી તેજસ્વી હતું।
Verse 88
विकसन्मालतीजालं करवीरविराजितम् । प्रस्फुटत्केतकिवनं प्रोद्यत्कुरबकोर्जितम्
ત્યાં વિકસિત માલતી લતાઓના જાળ વિસ્તરેલા હતા, કરવીર પુષ્પોથી તે ઝળહળતું હતું; કેતકીના વનો પ્રસ્ફુટિત થઈ ખીલ્યા હતા, અને પૂર્ણ ઉદયમાં આવેલા કુરબક પુષ્પોએ તેને વધુ પ્રાણવંત બનાવ્યું હતું।
Verse 89
जृंभद्विचकिलामोदं लसत्कंकेलिपल्लवम् । नवमल्लीपरिमलाकृष्टषट्पदनादितम्
તે વિકસતા અશોક (વિચકિલા) પુષ્પની સુગંધથી સુવાસિત, નવા કંકેલી પલ્લવોથી શોભિત, અને નવમલ્લિકાના પરિમળથી આકર્ષિત ભમરાઓના ગુંજનથી ગુંજતું હતું।
Verse 90
पुष्प्यपुन्नागनिकरं बकुलामोदमोदितम् । मेदस्विपाटलामोद सदामोदित दिङ्मुखम्
તે વિકસિત પુન્નાગના ગુચ્છોથી સમૃદ્ધ, બકુલની સુગંધથી આનંદિત; અને પાટલા પુષ્પોના ઘન પરિમળથી દિશાઓના મુખ પણ જાણે સદૈવ પ્રસન્ન રહેતા હતા।
Verse 91
बहुशोलंबिरोलंब मालामालितभूतलम् । चलच्चंदनशाखाग्र रममाणपि काकुलम्
ઘણી લોલાયમાન રીતે લટકતી માળાઓના ગુચ્છોથી તેનું ભૂતલ આચ્છાદિત હતું; અને ચંદન શાખાઓના અગ્રભાગ હલતાં, તે સ્થાન જાણે આનંદમાં રમતું હોય તેમ ચહલપહલથી જીવંત લાગતું હતું।
Verse 92
गुरुणाऽगुरुणामत्त भद्रजातिविहंगमम् । नागकेसरशाखास्थ शालभंजि विनोदितम्
ગુરુએ તે મનોહર ઉપવન દર્શાવ્યું; ત્યાં મધુર સુગંધથી મત્ત થયેલા શુભ પક્ષીઓ ક્રીડા કરતા હતા, અને નાગકેસર વૃક્ષની શાખા પર સ્થિત શાલભંજિકા યુવતી પોતાની લીલાથી દૃશ્યને રમણીય બનાવતી હતી।
Verse 93
मेरुतुंग नमेरुस्थच्छायाक्रीडितकिंनरम् । किंनरीमिथुनोद्गीतं गानवच्छुककिंशुकम्
ત્યાં મેરુ સમાન ઊંચા શિખરોની શીતળ છાયામાં કિન્નરો ક્રીડા કરતા હતા; અને કિન્નરી-યુગલોના મધુર ગાનને અનુસરીને જાણે કિન્શુક/અશોક વૃક્ષો પણ ગાતા હોય તેમ લાગતું હતું।
Verse 94
कदंबानां कदंबेषु गुंजद्रोलंबयुग्मकम् । जितसौवर्णवर्णोच्च कर्णिकारविराजितम्
કદંબ વૃક્ષોમાં ગુંજતા ભમરાના યુગલ ગૂચ્છની જેમ લટકતા દેખાતા; અને કર્ણિકાર પુષ્પોની તેજસ્વી સુવર્ણ છટા જાણે સોનાને પણ હરાવી ઉપવનને ઝગમગાવતી હતી।
Verse 95
शालतालतमालाली हिंताली लकुचावृतम् । लसत्सप्तच्छदामोदं खर्जूरीराजिराजितम् । नारिकेल तरुच्छन्न नारंगीरागरंजितम्
તે ઉપવન શાલ, તાલ, તમાલ, હિંતાાલ અને લકુચ વૃક્ષોથી ઘેરાયેલું હતું; ખીલેલા સપ્તચ્છદની સુગંધથી સુવાસિત; ખર્જૂરીની પંક્તિઓથી શોભિત; નારિકેલ વૃક્ષોની છાયાથી ઢંકાયેલું અને નારંગી વાટિકાની લાલિમાથી વધુ રંજિત હતું।
Verse 96
फलिजंबीरनिकरं मधूकमधुपाकुलम् । शाल्मली शीतलच्छायं पिचुमंद महावनम्
તેમણે તે મહાવન દર્શાવ્યું—ફળધારી જંબીર વૃક્ષોના સમૂહથી ઘન; મધૂક પુષ્પના મધુથી આકર્ષિત મધમાખીઓથી ભરપૂર; શાલ્મલી વૃક્ષોની શીતળ છાયાથી સુખદ; અને પિચુમંદના વિશાળ વનભાગોથી વિસ્તરેલું।
Verse 97
मधुरामोद दमनच्छन्नं मरुबनोदितम् । लवलीलोललीलाभृन्मंदमारुतलोलितम्
તે દમન લતાઓથી આચ્છાદિત અને મધુર સુગંધથી પરિપૂર્ણ હતું. મરુવનનું ઉપવન જાણે જીવંત બન્યું હોય તેમ ફૂલ્યું; લવલી વેલીઓ મંદ પવનથી હલતી રમણીય રીતે લોલિત થતી હતી.
Verse 98
भिल्ली हल्लीसकप्रीति झिल्लीरावविराविणम् । क्वचित्सरः परिसरक्रीडत्क्रोडकदंबकम्
તે ભિલ્લી અને હલ્લીસક વેલીઓને પ્રીતિકર, ઝીંગુરોના ચિરચિર અવાજથી ગુંજતું હતું. ક્યાંક સરોવરો હતાં; તેમની આસપાસ કદંબના ઝુંડોમાં વરાહોના ટોળાં ક્રીડા કરતાં હતાં.
Verse 99
मरालीगलनालीस्थ बिसासक्तसितच्छदम् । विशोककोकमिथुनक्रीडाक्रेंकारसुंदरम्
ત્યાં હંસોની નજીક કમળના નાળ પર શ્વેત પંખીઓ બિસમાં આસક્ત થઈ બેઠાં હતાં. શોકરહિત કોકપક્ષીઓનાં યુગલ ક્રીડા કરી મધુર કૂજનથી સરોવર શોભિત કરતું હતું.
Verse 100
बकशावकसंचारं लक्ष्मणासक्त सारसम् । मत्तबर्हिणसंघुष्टं कपिंजलकुलाकुलम्
તે બગલાંના બચ્ચાંઓની ચહલપહલથી જીવંત, જોડા પ્રત્યે આસક્ત સારસોથી યુક્ત, મત્ત મોરોના કલરવથી ગુંજતું અને કપિન્જલ પક્ષીઓના કુળોથી ભરપૂર હતું.
Verse 110
चंद्रकांतशिलासुप्तकृष्णैणहरितोडुपम् । तरुप्रकीर्णकुसुम जितस्वर्लोकतारकम् । दर्शयन्नित्थमाक्रीडं देव्यै देवोविशद्वनम्
ચંદ્રકાંત શિલાઓ પર જાણે કાળા હરણો સૂતા હોય તેમ, હરિતાભ તારકસમાન તેજથી તે ક્રીડાવન ઝળહળતું હતું. વૃક્ષો સર્વત્ર પુષ્પો વિખેરતા, સ્વર્ગલોકના તારાઓને પણ જીતે એવી શોભા ધરાવતા. આ રીતે દેવે દેવીને તે નિર્મળ, પાવન વન દર્શાવ્યું.
Verse 120
ब्रह्मज्ञानं न विंदंति योगैरेकेन जन्मना । जन्मनैकेन मुच्यंते काश्यामंतकृतो जनाः
એક જ જન્મમાં યોગસાધનાથી પણ બ્રહ્મજ્ઞાન મળતું નથી; પરંતુ જેમનો અંત કાશીમાં થાય છે, તેઓ એ જ જન્મમાં મુક્ત થાય છે।
Verse 130
विधाय क्षेत्रसंन्यासं ये वसंतीह मानवाः । जीवन्मुक्तास्तु ते देवि तेषां विघ्नं हराम्यहम्
હે દેવી, આ ક્ષેત્રને આશ્રય કરીને સંન્યાસ ધારણ કરી અહીં વસનાર મનુષ્યો જીવન્મુક્ત બને છે; તેમના વિઘ્ન હું જાતે દૂર કરું છું।
Verse 140
सत्वावलंबितप्राणमायुःशेषेणरक्षितम् । निःश्वासोच्छासपवनवृत्तिसूचितजीवितम्
અંતઃસ્થ સત્ત્વને આધારિત પ્રાણથી આયુષ્ય માત્ર બાકી રહેલા સમયથી જ રક્ષાય છે; તેનું અસ્તિત્વ શ્વાસ-પ્રશ્વાસરૂપ પવનની ગતિથી જ જણાય છે।
Verse 150
श्रुत्वोदितां तस्य महेश्वरो गिरं मृद्वीकया साम्यमुपेयुषीं मृदु । भक्तस्य धीरस्य महातपोनिधे ददौ वराणां निकर तदा मुदा
દ્રાક્ષા જેવી મધુર અને કોમળ તેની વાણી સાંભળી મહેશ્વર આનંદિત થયા; અને તે ધીર ભક્ત, મહાતપનો નિધિ, તેને વરોનો સમૂહ આપ્યો।
Verse 160
मद्भक्तियुक्तोपि विना त्वदीयां भक्तिं न काशी वसतिं लभेत । गणेषु देवेषु हि मानवेषु तदग्रमान्यो भव दंडपाणे
મારી ભક્તિથી યુક્ત હોવા છતાં, તમારી ભક્તિ વિના કાશીમાં નિવાસ મળતો નથી. તેથી, હે દંડપાણિ, મારા ગણોમાં, દેવોમાં અને મનુષ્યોમાં પણ તમે અગ્રગણ્ય અને સર્વમાન્ય બનો।
Verse 170
धन्यो यक्षः पूर्णभद्रो धन्या कांचनकुंडला । ययोर्जठरपीठेभूर्दंडपाणे महामते
ધન્ય છે યક્ષ પૂર્ણભદ્ર અને ધન્યા છે કાંચનકુંડલા. હે મહામતે દંડપાણિ! જેમના જઠર-પીઠ પર જાણે ધરતી જ સ્થિર છે.
Verse 217
धिगेतत्सौधसौंदर्यं धिगेतद्धनसंचयम् । विनापत्यं प्रियतमे जीवितं च धिगावयोः
ધિક આ સૌધસૌંદર્યને, ધિક આ ધનસંચયને. હે પ્રિયતમ! સંતાન વિના—અમારા જીવનને પણ ધિક્કાર છે.