Adhyaya 19

Verse 1

शिवशर्मोवाच । तिष्ठन्नेकेन पादेन कोयं भ्रमति सत्तमौ । अनेकरशनाव्यग्र हस्ताग्रो व्यग्रलोचनः

શિવશર્મા બોલ્યા—હે સત્તમો! એક જ પગ પર ઊભો રહી આ કોણ ભ્રમે છે? જેના અનેક રશનાઓ/પટ્ટા વ્યગ્ર છે, હાથ આગળ છે અને આંખો ચંચળ છે।

Verse 2

त्रिलोकीमंडपस्तंभ सन्निभोभाभिरावृतः । अतुलं ज्योतिषां राशिं तुलया तुलयन्निव

તે ત્રિલોકીના મંડપના સ્તંભ સમાન, તેજથી આવૃત દેખાય છે; જાણે તુલાથી અતુલ જ્યોતિરાશિને તોલે છે।

Verse 3

सूत्रधार इव व्योम व्यायामपरिमापकः । त्रैविक्रमोंघ्रिदंडो वा प्रोद्दंडो गगनांगणे

તે જાણે સૂત્રધારની જેમ આકાશના વિસ્તારને માપે છે; અથવા ત્રિવિક્રમના પાદદંડ સમાન, ગગનના આંગણે ઊંચો ઊભો છે।

Verse 4

अथवांबरकासारसारयूपस्वरूपधृक् । कोयं कथय तं देवौ कृपया परया मम

અથવા તે આકાશની તેજસ્વિતાના સારરૂપ, ઊંચા યજ્ઞ-યૂપનું સ્વરૂપ ધારણ કરનાર છે. હે દેવદ્વય, પરમ કૃપાથી મને કહો—આ કોણ છે?

Verse 5

निशम्येति वचस्तस्य वयस्यस्य विमानगौ । प्रणयादाहतुस्तस्मै ध्रुवां ध्रुवकथां गणौ

મિત્રના વચન સાંભળી, વિમાનમાં ગમન કરનારા તે બે ગણોએ સ્નેહપૂર્વક તેને ધ્રુવની અચલ કથા સંભળાવી।

Verse 6

गणावूचतुः । मनोः स्वायंभुवस्यासीदुत्तानचरणः सुतः । तस्य क्षितिपतेर्विप्र द्वौ सुतौ संबभूवतुः

ગણોએ કહ્યું—સ્વાયંભુવ મનુનો પુત્ર ઉત્તાનપાદ થયો. હે વિપ્ર, તે ભૂપતિ રાજાને બે પુત્રો જન્મ્યા.

Verse 7

सुरुच्यामुत्तमो ज्येष्ठः सुनीत्यां तु ध्रुवो परः । मध्ये सभं नरपतेरुपविष्टस्य चैकदा

સુરુચિથી જ્યેષ્ઠ પુત્ર ઉત્તમ જન્મ્યો અને સુનીતિથી બીજો ધ્રુવ. અને એક વખત, રાજા સભાના મધ્યમાં બેઠા હતા ત્યારે…

Verse 8

सुनीत्या राजसेवायै नियुक्तोऽलंकृतोर्भकः । ध्रुवो धात्रेयिकापुत्रैः समं विनयतत्परः

સુનીતિએ રાજસેવા માટે નિયુક્ત કર્યો; અલંકૃત બાળક ધ્રુવ વિનયમાં તત્પર રહી ધાત્રેયિકાના પુત્રો સાથે મળીને સેવા કરતો હતો.

Verse 9

स गत्वोत्तानचरणं क्षोणीशं प्रणनाम ह । दृष्ट्वोत्तमं तदुत्संगे निविष्टं जनकस्य वै

તે ભૂપતિ રાજા ઉત્તાનપાદ પાસે જઈને તેમને પ્રણામ કર્યો. પછી પિતાના અંકમાં બેઠેલા ઉત્તમ નામના શ્રેષ્ઠ બાળકને જોઈ, તેના પર થયેલ વિશેષ અનુગ્રહને તેણે સમજ્યો.

Verse 10

प्रोच्चसिंहासनस्थस्य नृपतेर्बाल्यचापलात् । आरोढुकामस्त्वभवत्सौनीतेयस्तदा ध्रुवः

રાજા ઊંચા સિંહાસન પર બિરાજમાન હતા; બાળસુલભ ચપળતાથી સુનીતિપુત્ર ધ્રુવને ત્યારે તે સિંહાસન પર ચઢવાની ઇચ્છા થઈ.

Verse 11

आरुरुक्षुमवेक्ष्यामुं सुरुचिर्धुवमब्रवीत् । दौर्भगेय किमारोढुमिच्छेरंकं महीपतेः

તેને ચઢવા તત્પર જોઈ સરૂચિએ ધ્રુવને કહ્યું—“અભાગ્યા! તું રાજાના અંક પર કેમ ચઢવા ઇચ્છે છે?”

Verse 12

बालबालिशबुद्धित्वादभाग्या जठरोद्भव । अस्मिन्सिंहासने स्थातुं न त्वया सुकृतं कृतम्

“બાળસુલભ મૂર્ખ બુદ્ધિથી, હે અભાગ્યા ગર્ભજ! આ સિંહાસન પર ઊભા રહેવા યોગ્ય એવું કોઈ સુકૃત તું કર્યું નથી.”

Verse 13

यदि स्यात्सुकृतं तत्किं दुर्भगोदरगोऽभवः । अनेनैवानुमानेन बुध्यस्व स्वाल्पपुण्यताम्

“જો તારે ખરેખર પુણ્ય હોત, તો તું ‘દુર્ભાગ્યના ઉદર’માંથી કેમ જન્મે? આ જ અનુમાનથી પોતાની અલ્પપુણ્યતા સમજી લે.”

Verse 14

भूत्वा राजकुमारोपि नालंकुर्या ममोदरम् । सुकुक्षिजममुं पश्य त्वमुत्तममनुत्तमम्

તું રાજકુમાર હોવા છતાં મારી ગોદને શોભાવા યોગ્ય નથી. મારા સૌભાગ્યવંત ગર્ભમાંથી જન્મેલો આ ‘ઉત્તમ’—અનુત્તમ—પુત્ર જો।

Verse 15

अधिजानुधराजानेर्मानेन परिबृंहितम् । प्रांशोः सिंहासनस्यास्य रुचिश्चेदधिरोहणे

રાજાના ઘૂંટણથી ઉપર ઊઠેલું તે ઊંચું સિંહાસન પોતાના વૈભવથી વધુ જ ગૌરવશાળી લાગ્યું; અને સરૂચિ તેને આરોહણયોગ્ય માની તેને ઊંચું દર્શાવવામાં આનંદ પામતી હતી।

Verse 16

कुक्षिं हित्वा किमवसः सुरुचेश्च सुरोचिषम् । मध्ये भूपसभं बालस्तयेति परिभर्त्सितः

ગોદ છોડીને એ બાળક શું કરે? સરૂચિના કટુ તેજસ્વી વચનોથી તિરસ્કૃત થઈ તે રાજસભાના મધ્યમાં લજ્જિત થયો।

Verse 17

पतन्निपीतबाष्पांबुर्धैर्यात्किंचिन्न चोक्तवान् । उचिताऽनुचितं किंचिन्नोचिवान्सोपि पार्थिवः

પાછો હટતાં તેણે આંસુઓ અંદર જ પી લીધાં; ધૈર્યથી તેણે કશું કહ્યું નહીં. અને તે પાર્થિવ પણ કશું બોલ્યો નહીં—ન યોગ્ય, ન અયોગ્ય।

Verse 18

नियंत्रितो महिष्याश्च तस्याः सौभाग्यगौरवात् । विमृज्य च सभालोकं शोकं संमृज्य चेष्टितैः

રાણીના સૌભાગ્ય-ગૌરવના ભારથી નિયંત્રિત થઈ રાજાએ પોતાને સંભાળ્યો; સભાજનો તરફ નજર ફેરવી, બહારની ચેષ્ટાઓથી શોક પુંછવાનો પ્રયત્ન કર્યો।

Verse 19

शैशवैः स शिशुर्नत्वा नृपं स्वसदनं ययौ । सुनीतिर्नीतिनिलयमवलोक्याथ बालकम्

બાળ્યની સરળ રીતથી તે શિશુએ રાજાને પ્રણામ કર્યો અને પોતાના ઘેર ગયો. ત્યારબાદ સુનીતિએ નીતિનું નિવાસ સમાન પોતાના બાલકને જોઈ સ્નેહપૂર્વક નિહાળ્યો.

Verse 20

सुखलक्ष्म्यैवचाज्ञासीद्ध्रुवं समवमानितम् । अभिसृत्य च तं बालं मूर्ध्न्युपाघ्राय सा सकृत्

તેના સુખ-કાંતિના ક્ષયથી જ તેણીએ જાણ્યું કે ધ્રુવનું અપમાન થયું છે. તે તરત જ બાલક પાસે દોડી ગઈ અને એકવાર તેના મસ્તકને ચુંબન (મૂર્ધા સૂંઘી) કર્યું.

Verse 21

किंचित्परिम्लानमिव ससांत्वं परिषस्वजे । अथ दृष्ट्वा सुनीतिं स रहोंतः पुरवासिनीम्

તે થોડો મ્લાન લાગતો જોઈ તેણીએ સાંત્વના આપીને તેને આલિંગન કર્યું. પછી નગરના અંતઃપુરમાં વસતી સુનીતિને જોઈ તે એકાંતમાં તેની પાસે આવ્યો.

Verse 22

दीर्घं निःश्वस्य बहुशो मातुरग्रे रुरोद ह । सांत्वयित्वाश्रुनयना वदनं परिमार्ज्य च

તે વારંવાર દીર્ઘ શ્વાસ લઈને માતા સામે રડી પડ્યો. આંસુભરી આંખોથી તેણીએ તેને સાંત્વના આપી અને તેનું મુખ પુંછ્યું.

Verse 23

दुकूलांचल संपर्कैर्मृदुलैर्मृदुपाणिना । पप्रच्छ तनयं माता वद रोदनकारणम् । विद्यमाने नरपतौ शिशो केनापमानितः

સુક્ષ્મ વસ્ત્રના આંચળનો નરમ સ્પર્શ કરાવતા কোমળ હાથથી માતાએ પુત્રને પૂછ્યું—“રડવાનું કારણ કહો. રાજા હાજર હોવા છતાં આ શિશુનું અપમાન કોણે કર્યું?”

Verse 24

अपोथसमुपस्पृश्य तांबूलं परिगृह्य च । मात्रा पृष्टः सोपरोधं ध्रुवस्तां पर्यभाषत

મોં ધોઈ તાંબૂલ ગ્રહણ કરીને, માતાએ પૂછતાં ધ્રુવે સંયમિત રોષ સાથે તેણીને ઉત્તર આપ્યો.

Verse 25

संपृच्छे जननि त्वाहं सम्यक्शंस ममाग्रतः । भार्यात्वेपि च सामान्ये कथं सा सुरुचिः प्रिया

માતા, હું તને પૂછું છું—મારા આગળ સ્પષ્ટ કહી દે. બંને સમાન રીતે પત્નીઓ હોવા છતાં, એ સરૂચિ રાજાને એટલી પ્રિય કેવી રીતે?

Verse 26

कथं न भवती मातः प्रिया क्षितिपतेरसि । कथमुत्तमतां प्राप्त उत्तमः सुरुचेः सुतः

માતા, તમે ભૂપતિને પ્રિય કેમ નથી? અને સરૂચિનો પુત્ર ઉત્તમ જ કેવી રીતે શ્રેષ્ઠતા પામ્યો?

Verse 27

कुमारत्वेपि सामान्ये कथं त्वहमनुत्तमः । कथं त्वं मंदभाग्यासि सुकुक्षिः सुरुचिः कथम्

અમે બંને રાજકુમાર હોવામાં સમાન હોઈએ તો હું ‘ઉત્તમ’ કેમ નથી? તમે મંદભાગ્યવતી કેવી રીતે, અને સરૂચિ સુકુક્ષિ કેવી રીતે?

Verse 28

कथं नृपासनं योग्यमुत्तमस्य कथं न मे । कथं मे सुकृतं तुच्छमुत्तमस्योत्तमं कथम्

ઉત્તમ માટે રાજાસન યોગ્ય કેવી રીતે છે અને મારા માટે કેમ નથી? મારું સુકૃત તુચ્છ કેવી રીતે, અને ઉત્તમનું સુકૃત ઉત્તમોત્તમ કેવી રીતે?

Verse 29

इति श्रुत्वा वचस्तस्य सुनीतिर्नीतिमच्छिशोः । किंचिदुच्छ्वस्य शनकैः शिशुकोपोपशांतये

તેના વચનો સાંભળી નીતિનિપુણ સુનીતિ થોડું થંભી; ધીમે ધીમે શ્વાસ લઈ બાળકનો વધતો ક્રોધ ક્રમે શાંત કરવાનું વિચારી.

Verse 30

स्वभावमधुरां वाणीं वक्तुं समुपचक्रमे । सापत्नं प्रतिघं त्यक्त्वा राजनीतिविदांवरा

રાજનીતિમાં શ્રેષ્ઠ જાણકાર એવી તેણીએ સ્વભાવથી મધુર વાણીમાં બોલવાનું શરૂ કર્યું; સોપત્ની સ્પર્ધાની ચુભન અને પ્રતિઘાતની વૃત્તિ ત્યજીને.

Verse 31

सुनीतिरुवाच । अयि तात महाबुद्धे विशुद्धेनांतरात्मना । निवेदयामि ते सर्वं माऽपमाने मतिं कृथाः

સુનીતિ બોલી—અયિ તાત, મહાબુદ્ધિમાન! શુદ્ધ અંતરાત્માથી સાંભળ. હું તને સર્વ કહું છું; અપમાનમાં મન ન બાંધ.

Verse 32

तया यदुक्तं तत्सर्वं तथ्यमेव न चान्यथा । सापत्युर्महिषीराज्ञो राज्ञीनामति वल्लभा

તેણે જે કહ્યું તે સર્વે સત્ય જ છે, અન્યથા નથી. તે રાજાની મુખ્ય મહિષી છે અને રાણીઓમાં અત્યંત પ્રિય છે.

Verse 33

तया जन्मांतरे तात यत्पुण्यं समुपार्जितम् । तत्पुण्योपचयाद्राजा सुरुच्यां सुरुचिर्भृशम्

હે તાત, તેણે પૂર્વજન્મમાં જે પુણ્ય ઉપાર્જિત કર્યું હતું, તે પુણ્યના સંચય-વર્ધનથી જ રાજા સરૂચી પ્રત્યે અત્યંત આસક્ત છે.

Verse 34

मादृश्यो मंदभाग्यायाः प्रमदासु प्रतिष्ठिताः । केवलं राजपत्नीत्ववादस्तासु न तद्रुचिः

મારા જેવી મંદભાગ્યવતી સ્ત્રીને અંતઃપુરની સ્ત્રીઓમાં સ્થાન તો મળે; પરંતુ ત્યાં ‘રાજપત્ની’ એ માત્ર નામમાત્ર છે—તેમાં સાચો આનંદ કે આદર નથી।

Verse 35

महा सुकृतसंभारैरुत्तमश्चोत्तमोदरे । उवास तस्याः पुण्या या नृपसिंहासनोचितः

મહાન સુકૃતસંચયના બળે તેના ઉત્તમ ભાગ્યમાં શ્રેષ્ઠ સૌભાગ્ય સ્થિર થયું છે; તે પુણ્યવતી ખરેખર નૃપસિંહાસનને યોગ્ય છે।

Verse 36

आतपत्रं च चंद्राभं शुभे चापि च चामरे । भद्रासनं तथोच्चं च सिंधुराश्च मदोद्धुराः

ચંદ્રપ્રભા સમું રાજછત્ર, શુભ ચામરો, ઊંચું ભદ્રાસન, તથા સિંધુદેશના મદોન્મત્ત હાથી—આ બધાં તેના સન્માનરૂપ છે।

Verse 37

तुरंगमाश्च तुरगास्त्वनाधिव्याधिजीवितम् । निःसपत्नं शुभं राज्यं प्राज्यं हरिहरार्चनम्

ઘોડાં અને ઝડપી અશ્વો, માનસિક વ્યથા તથા રોગરહિત જીવન, પ્રતિસ્પર્ધાવિહીન શુભ રાજ્ય, પ્રચુર સમૃદ્ધિ—અને હરિ-હરનું અર્ચન—આ બધું તેના ભાગ્યમાં છે।

Verse 38

विपुलं च कलाज्ञानमधीतमपराजितम् । तथा जयोरिषड्वर्गे स्वभावात्सात्त्विकी मतिः

વિપુલ કલાજ્ઞાન, અપરાજિત અધ્યયન, ષડ્વર્ગ (કામાદિ) પર વિજય, અને સ્વભાવથી સાત્ત્વિક મતિ—આ ગુણો પણ તેના જ છે।

Verse 39

दृष्टिः कारुण्यसंपूर्णा वाणी मधुरभाषिणी । अनालस्यं च कार्येषु तथा गुरुजने नतिः

કરુણાથી પરિપૂર્ણ દૃષ્ટિ, મધુર વાણી; કર્તવ્યોમાં આળસનો અભાવ, તથા ગુરુજન પ્રત્યે વિનમ્ર નમ્રતા—આ સજ્જનના ધર્મલક્ષણો તરીકે પ્રશંસિત છે।

Verse 40

सर्वत्र शुचिता तात सा परोपकृतिः सदा । और्जस्वला मनोवृत्तिः सदैवादीनवादिता

હે તાત! સર્વત્ર શુચિતા, સદા પરોપકાર, તેજસ્વી મનોભાવ, અને કદી પણ નીચ કે હીન વાણી ન બોલવી—આ નિત્ય સદ્ગુણો માનવામાં આવે છે।

Verse 41

सदोजिरे च पांडित्यं प्रागल्भ्यं चरणांगणे । आर्जवं बंधुवर्गेषु काठिन्यं क्रयविक्रये

સ્થિર ઓજ સાથેનું પાંડિત્ય, પોતાના કાર્યક્ષેત્રમાં પ્રગલ્ભ કુશળતા; બંધુવર્ગમાં આર્જવ, અને ક્રય-વિક્રયમાં દૃઢતા—આ ધર્મયુક્ત વ્યવહારગुणો ગણાય છે।

Verse 42

मार्दवं स्त्रीप्रयोगेषु वत्सलत्वं प्रजासु च । ब्राह्मणेभ्यो भयं नित्यं वृद्धवृत्त्युपजीवनम्

સ્ત્રીઓ સાથેના વ્યવહારમાં માર્દવ, પ્રજા/આશ્રિતો પ્રત્યે વાત્સલ્ય; બ્રાહ્મણો પ્રત્યે સદા ભયભક્તિપૂર્ણ સંયમ, અને વૃદ્ધોની માન્ય વૃત્તિથી જીવનનિર્વાહ—આ ધર્મગુણો પ્રશંસિત છે।

Verse 43

वासो भागीरथीतीरे तीर्थे वा मरणं रणे । अपराङ्मुखताऽर्थिभ्यः प्रत्यर्थिभ्यो विशेषतः

ભાગીરથીના તટે નિવાસ, અથવા તીર્થમાં કે રણમાં મરણ; અને સહાય માગનારાઓથી કદી પીઠ ન ફેરવવી—વિશેષ કરીને વિરોધીઓ સામે—આ શૌર્ય અને ધર્મના લક્ષણો તરીકે કીર્તિત છે।

Verse 44

भोगः परिजनैः सार्धं दानावंध्यदिनागमः । विद्याव्यसनिता नित्यं नित्यं पित्रोरुपस्थितिः

પરિજનો અને સહચરો સાથે ભોગનો ધર્મપૂર્વક ઉપભોગ, દાન વિના દિવસ ન જવા દેવો, વિદ્યામાં નિત્ય આસક્તિ, અને માતા-પિતાની સતત સેવા—આ ગૃહસ્થના ધર્મમય ઉત્તમ ગુણો ગણાય છે।

Verse 45

यशसः संचयो नित्यं नित्यं धर्मस्य संचयः । स्वर्गापवर्गयोः सिद्धिः सदा शीलस्य मंडनम्

યશનો નિત્ય સંચય, ધર્મનો સતત સંચય, સ્વર્ગ અને અપવર્ગ (મોક્ષ) ની સિદ્ધિ, અને શીલનું સદા ભૂષણ—આ ધર્માચરણનાં ફળો છે।

Verse 46

सद्भिश्च संगतिर्नित्यं मैत्री च पितृमित्रकैः । इतिहासपुराणानामुत्कंठा श्रवणे सदा

સદ્જનો સાથે નિત્ય સંગતિ, પિતાના મિત્રებთან પણ મૈત્રી, અને ઇતિહાસ-પુરાણોના શ્રવણમાં સદા ઉત્કંઠા—આ ધર્મના આધારરૂપ સાધન તરીકે પ્રશંસિત છે।

Verse 47

विपद्यपि परं धैर्यं स्थैर्यं संपत्समागमे । गांभीर्यं वाग्विलासेषु औदार्यं पात्रपाणिषु

વિપત્તિમાં પરમ ધૈર્ય, સંપત્તિ આવે ત્યારે સ્થૈર્ય, રમૂજી વાણીમાં પણ ગાંભીર્ય, અને યોગ્ય પાત્રોના આગળ વધેલા હાથ પ્રત્યે ઔદાર્ય—આ ધર્માત્માઓના સમતોલ ગુણો પૂજ્ય છે।

Verse 48

देहे परैका कृशता तपोभिर्नियमैर्यमैः । एतैर्मनोरथफलैः फलत्येव तपोद्रुमाः

તપ, નિયમ અને યમથી દેહમાં જાણે એક જ પરિણામ—કૃશતા—દેખાય; છતાં આ મનોઇચ્છિત ફળોથી તપનો વૃક્ષ નિશ્ચયે ફળે છે અને ઇષ્ટસિદ્ધિ આપે છે।

Verse 49

तस्मादल्पतपस्त्वाद्वै त्वं चाहं च महामते । प्राप्यापि राजसांनिध्यं राजलक्ष्म्या न भाजनम्

અતએવ, હે મહામતિ, અલ્પ તપના કારણે તું અને હું—રાજસન્નિધ્ય પ્રાપ્ત કરીને પણ—રાજલક્ષ્મીના સાચા વૈભવના પાત્ર નથી.

Verse 50

मानापमानयोस्तस्मात्स्वकृतं कारणं परम् । स्रष्टापि नापमार्ष्टुं तत्परीष्टे स्वकृतां कृतिम् । मा शोचस्त्वमतः पुत्र दिष्टमिष्टं समर्पयेत्

અતએવ માન-અપમાનનું પરમ કારણ પોતાનાં જ કર્મ છે. સ્રષ્ટા પણ તેને મિટાવતો નથી; તે તો સ્વકૃત કર્મની જ પરીક્ષા કરે છે. તેથી, પુત્ર, શોક ન કર; જે દિષ્ટ છે તે સ્વીકાર, અને જે પ્રિય છે તે પણ સમર્પિત કર।

Verse 51

इत्याकर्ण्य सुनीत्यास्तन्महावाक्यं सुनीतिमत् । सौनीते यो ध्रुवोवाचमाददे वक्तुमुत्तरम्

સુનીતિનાં તે મહાન અને વિવેકસભર વચનો સાંભળી, સુનીતિપુત્ર ધ્રુવે ઉત્તર આપવા વાણી આરંભી।

Verse 52

ध्रुव उवाच । जनयित्रि सुनीते मे शृणु वाक्यमनाकुलम् । मा बाल इति मत्वा मामवमंस्थास्तपस्विनि

ધ્રુવે કહ્યું—માતૃ સునીતી, મારી વાત નિઃચિંતા થઈને સાંભળો. મને ‘બાળક’ માનીને, હે તપસ્વિની, મારી અવગણના ન કરશો.

Verse 53

यद्यहं मानवे वंशे जातोस्म्यत्यंत पावने । उत्तानपादतनयस्त्वदीयोदर संभवः

જો હું મનુના અત્યંત પાવન વંશમાં જન્મ્યો હોઉં—ઉત્તાનપાદનો પુત્ર અને તારા ઉદરથી જન્મેલો—

Verse 54

तप एव हि चेन्मातः कारणं सर्वसंपदाम् । तत्तदासादितं विद्विपदमन्यैर्दुरासदम्

હે માતા! જો ખરેખર તપ જ સર્વ સંપત્તિ અને શ્રેયનું કારણ હોય, તો અન્યને દુર્લભ એવું તે જ પદ હું પ્રાપ્ત કરીશ.

Verse 55

एकमेव हि साहाय्यं कुरु मातरतंद्रिता । अनुज्ञा दानमात्रं च आशीर्भिरभिनंदय

માતા, સંકોચ વિના મારી માટે એક જ મદદ કર: મને અનુમતિ આપ, જેટલું થોડું આપી શકો તેટલું દાન આપ, અને શુભ આશીર્વાદોથી મને અનુગ્રહિત કર.

Verse 56

सापि ज्ञात्वा महावीर्यं कुमारं कुक्षिसंभवम् । महत्योत्साहसं पत्त्या राजमानमुवाच तम्

તેણી પણ, પોતાના ગર્ભથી જન્મેલા તે કુમારનું મહાવીર્ય જાણી અને તેને મહાન ઉત્સાહથી તેજસ્વી જોઈ, તેને કહ્યું.

Verse 57

अनुज्ञातुं न शक्ताऽहं त्वामुत्तानशयांगज । साष्टैकवर्षदेशीयन्तथापि कथयाम्यहम्

હે ઉત્તાનશયાના પુત્ર! તને અનુમતિ આપવા હું સમર્થ નથી; તું તો આશરે આઠ વર્ષનો છે. તેમ છતાં હું તને (કરવાનું) કહું છું.

Verse 58

सपत्नीवाक्यभल्लीभिर्भिन्ने महति मे हृदि । तव बाष्पौघवारीणि न तिष्ठंति करोमि किम्

સપત્નીના વચનોના ભાલાઓથી મારું હૃદય ઊંડે ઘાયલ થયું છે; અને તારા આંસુઓની ધારા થમતી નથી. હું શું કરું?

Verse 59

तानि मन्येऽत्र मार्गेण स्रवंत्यविरतं शिशो । स्रवंतीश्च चिकीर्षंति प्रतिकूल जलाः किल

વત્સ, મને લાગે છે કે આ જળધારાઓ આ જ માર્ગે અવિરત વહે છે; અને વહેતાં વહેતાં જાણે પ્રવાહના પ્રતિકૂળ દોડવા ઇચ્છે છે.

Verse 60

त्वदेकतनया तात त्वदाधारैकजीविता । त्वमंगयष्टिरसि मे त्वन्मुखासक्तलोचना

પ્રિય પુત્ર, તું જ મારો એકમાત્ર દીકરો છે; હું માત્ર તારા આધારથી જ જીવું છું. તું મારા દેહનો આધારદંડ છે, અને મારી આંખો તારા મુખ પર જ સ્થિર છે.

Verse 61

लब्धोसि कतिभिः कष्टैरिष्टाः संप्रार्थ्य देवताः । त्वन्मुखेंदूदये तात मन्मनः क्षीरनीरधिः

વત્સ, કેટલાં કષ્ટો પછી તું પ્રાપ્ત થયો—દેવતાઓની પૂજા કરીને અને હૃદયપૂર્વક પ્રાર્થના કરીને! તાત, તારા મુખચંદ્રના ઉદય સાથે મારું મન ક્ષીરસમુદ્ર બની જાય છે.

Verse 62

आनन्दपयसापूर्य कुचावुद्वेलितो भवेत् । त्वदंगसंगसंभूत सुखसन्दोह शीतला

આનંદરૂપ દૂધથી ભરાઈ મારા સ્તન ઉછળી ઊઠે; અને તારા અંગસ્પર્શથી જન્મેલા સુખસમૂહની શીતળ ધારા પ્રગટે છે.

Verse 63

सुखंशये सुशयने प्रावृत्य पुलकांबरम् । अपोऽथ समुपस्पृश्य तांबूलं परिगृह्य च

હું ઉત્તમ શય્યા પર સુખથી સૂઈ રહું છું, રોમાંચરૂપ વસ્ત્ર ઓઢીને. પછી જળનું આચમન કરીને તાંબૂલ (પાન) પણ ગ્રહણ કરું છું.

Verse 64

त्वदास्यस्यौष्ठपुटक दुग्धवार्धि विवर्धिताम् । सुधासुधांशुवदनधयत्यपि धिनोमि न

હે અમૃતચંદ્રમુખી! દૂધના સમુદ્રથી વધેલા જેવા તારા મુખના ઓઠોના કોષમાંથી સ્તન્ય પીતાં છતાં મને તૃપ્તિ થતી નથી।

Verse 65

त्वदीयः शीतलालापः प्राप श्रुतिपथं यदा । सपत्नीवाक्यदवथुस्तदैवत्यात्स वेपथुः

જ્યારે તારી શીતળ, મધુર વાણી મારા શ્રવણપથમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે સોપત્નીના વચનોથી ઊઠેલી દાહજ્વર જેવી કંપારી તત્ક્ષણે શાંત થઈ જાય છે।

Verse 66

यदंग निद्रासिचिरं ध्यायंत्यस्मि तदेत्यहम् । कदा निद्रा दरिद्रोसौ भवितार्कोदयेऽब्जवत्

પ્રિયે! તું સૂઈ હોય ત્યારે હું લાંબા સમય સુધી તને જ ધ્યાનમાં રાખું છું. આ દરિદ્ર જેવી નિદ્રા સૂર્યોદયે કમળની જેમ ક્યારે દૂર થશે?

Verse 67

यदोपेया गृहान्वत्स खेलित्वा बालखेलनैः । तदानर्घ्यार्घ्यमुत्स्रष्टुं स्तनौस्यातामिवोन्मुखौ

વત્સ! બાળરમતો રમીને તું ઘેર પાછો આવે ત્યારે, મારા સ્તન જાણે અમૂલ્ય અર્ઘ્ય ઢોળવા ઉત્સુક થઈ ઊંચા થાય છે।

Verse 68

यदा सौधाद्विनिर्यायाः पद्मरेखांकितं पदम् । प्राणानां ते यियासूनां तदा तदवलंबनम्

જ્યારે તું મહેલમાંથી બહાર નીકળીને કમળરેખાઓથી અંકિત પગલું મૂકે છે, ત્યારે એ જ પગલું જવા તૈયાર મારા પ્રાણોનું આધાર બની જાય છે।

Verse 69

यदायदा बहिर्यासि पुत्र त्रिचतुरं पदम् । तदातदा मम प्राणः कंठप्राघुणिकी भवेत्

પુત્ર, તું જ્યારે જ્યારે બહાર ત્રણ-ચાર પગલાં પણ જાય છે, ત્યારે ત્યારે મારો પ્રાણ કંઠમાં અતિથિ સમો અટકી રહે છે—પ્રસ્થાન માટે તૈયાર.

Verse 70

चित्रं पुत्र त्वरयति यातुं मे मानसांडजः । सुधाधाराधर इव बहिश्चिरयति त्वयि

અદ્ભુત છે, પુત્ર! મારો મનોજ પક્ષી ઝડપથી ઉડી જવા ઇચ્છે છે; છતાં તારા કારણે તે બહાર અમૃતધારા ધારણ કરનાર મેઘ સમો લાંબો સમય અટકે છે.

Verse 71

अथ तिष्ठंतु कठिनाः प्राणाः कंठाटवीतटे । तपस्यंतोतिसंतप्तास्तपसे त्वयि यास्यति

તો મારા કઠોર પ્રાણ કંઠ-અરણ્યના કિનારે રહેવા દો; તપની તીવ્ર તાપથી દહાઈને તેઓ તારા સાથે તપસ્યા માટે જશે.

Verse 72

इत्यनुज्ञामनुप्राप्य जननी चरणांबुजौ । क्षणं मौलिजजंबाल जडौ कृत्वा ध्रुवो ययौ

આ રીતે અનુમતિ મેળવી ધ્રુવે માતાના પદ્મચરણોને ક્ષણભર પોતાના મસ્તકના કેશજાળથી જકડી સ્થિર કર્યા, અને પછી તે પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 73

तयापि धैर्यसूत्रेण सुनीत्या परिगुंफ्य च । नेत्रेंदीवरजामाला ध्रुवस्योपायनीकृता

અને સુનીતિએ પણ ધૈર્યરૂપ સૂત્રમાં ગૂંથી, પોતાના કમળસમાન નેત્રોમાંથી જન્મેલી અશ્રુમાળાને ધ્રુવને વિદાય-ભેટ તરીકે અર્પણ કરી.

Verse 74

मात्रातन्मार्गरक्षार्थं तदा तदनुगीकृताः । परैरवार्यप्रसराः स्वाशीर्वादाः परःशताः

ત્યારે તેના માર્ગરક્ષણાર્થે માતાએ અસંખ્ય સ્વ-આશીર્વાદ ઉચ્ચાર્યા—જેનાં પ્રસરણને કોઈ પણ રોકી શક્યું નહિ।

Verse 75

स्वसौधात्स विनिर्गत्य बालोऽबालपराक्रमः । अनुकूलेन मरुता दर्शिताध्वाऽविशद्वनम्

પોતાના મહેલમાંથી બહાર નીકળી તે બાલક—બાલ્યથી પરે પરાક્રમી—અનુકૂળ પવન જાણે માર્ગ બતાવતો હોય તેમ, વનમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 76

समरुत्तरुशाखाग्र प्रसारणमिषेण सः । कृताहूतिरिव प्रेम्णा वनेन वनमाविशत्

પવનથી હલતી વૃક્ષશાખાઓ જાણે સ્વાગતમાં વિસ્તરતી હોય; તેમ તે, આહ્વાનકર્મ કરનારની જેમ, વનની પ્રીતિથી આકર્ષાઈ વધુ અંદર વનમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 77

समातृदैवतोभिज्ञः केवलं राजवर्त्मनि । न वेद काननाध्वानं क्षणं दध्यौ नृपात्मजः

ઘર અને માતૃદેવતાઓને જ ઓળખતો, અને માત્ર રાજમાર્ગોમાં જ અભ્યાસી, રાજપુત્રને વનપથ ખબર ન હતી; તે ક્ષણમાત્ર વિચારમાં પડ્યો।

Verse 78

यावदुन्मील्य नयने पुरः पश्यति स ध्रुवः । तावद्ददर्श सप्तर्षीनतर्कित गतीन्वने

ધ્રુવે આંખો ઉઘાડી આગળ જોયા તત્ક્ષણે, વનમાં તેણે સપ્તર્ષિઓને જોયા—જેઓની ગતિ સામાન્ય કલ્પનાથી પર હતી।

Verse 79

वालिशेष्वसहायेषु भवेद्भाग्यं सहायकृत् । अरण्यान्यां रणे गेहे ततो भाग्यं हि कारणम्

જ્યારે થોડાં જ અવશેષ રહે અને કોઈ સહાયક ન હોય, ત્યારે ભાગ્ય જ સહાયક બને છે. અરણ્યમાં, યુદ્ધમાં કે પોતાના ઘરમાં—ત્યાં ખરેખર ભાગ્ય જ નિર્ણાયક કારણ છે.

Verse 80

क्व राजतनयो बालो गहनं क्व च तद्वनम् । बलात्स्वसात्प्रत्कुर्वत्यै नमस्ते भवितव्य ते

ક્યાં રાજપુત્ર એવો બાળક અને ક્યાં તે ઘન અરણ્ય! હે બળપૂર્વક સર્વને આગળ ધપાવતી અનિવાર્ય નિયતિ, તને નમસ્કાર.

Verse 81

यत्र यस्य हि यद्भाव्यं शुभं वाऽशुभमेव च । आकृष्यभाविनी रज्जुस्तत्र तस्य हि दापयेत

જેના માટે જે શુભ કે અશુભ નિર્ધારિત છે, તે એ જ તરફ ખેંચાઈ જાય છે—જાણે ખેંચતી દોરી તેને ત્યાં લઈ જાય છે.

Verse 82

अन्यथा विदधात्येष मानवो बुद्धिवैभवात् । भगवत्या भवित्र्याऽसौ विदध्याद्विधिरन्यथा

માનવ પોતાની બુદ્ધિ-વૈભવથી એક રીતે યોજના કરે છે; પરંતુ ભગવતી નિયતિ પરિણામને બીજા રીતે જ ગોઠવે છે.

Verse 83

नवयो न च वै चित्र्यं न चित्रं विदधेहितम् । न बलं नोद्यमः पुंसां कारणं प्राक्कृतं कृतम्

ન યુવન, ન ચાતુર્ય, ન અદ્ભુત ઉપાયો સાચું હિત સાધે છે. ન બળ, ન માનવી પ્રયત્ન અંતિમ કારણ—નિર્ણાયક તો પૂર્વકૃત કર્મ જ છે.

Verse 84

अथ दृष्ट्वा स सप्तर्षीन्सप्तसप्त्यतितेजसः । भाग्यसूत्रैरिवाकृष्योपनीतान्प्रमुमोद ह

ત્યારે તેણે સાત સૂર્યોથી પણ અતિ તેજસ્વી એવા સપ્તર્ષિઓને જોઈ, જાણે ભાગ્યના સૂત્રોથી ખેંચીને અહીં લાવવામાં આવ્યા હોય એમ માની પરમ આનંદ પામ્યો।

Verse 85

तिलकांकित सद्भालान्कुशोपग्रहितांगुलीन् । कृष्णाजिनोपविष्टांश्च यज्ञसूत्रैरलंकृतान्

તેણે તેમના શુભ લલાટ પર તિલકચિહ્નો, આંગળીઓમાં કુશ ધારણ કરેલું, કૃષ્ણાજિન પર આસનસ્થ અને યજ્ઞોપવીતથી અલંકૃત એવા તેમને જોયા।

Verse 86

साक्षसूत्रकरान्किंचिद्विनिमीलितलो चनान् । सुधौतसूक्ष्मकाषायवासः प्रावरणान्वितान

કેટલાંકના હાથમાં સాక్షસૂત્ર (જપમાળા) હતું, આંખો થોડું નિમિલિત કરીને અંતર્મુખ ધ્યાનમાં હતા; તેઓ સુધૌત સૂક્ષ્મ કાષાય વસ્ત્રો અને યોગ્ય ઉત્તરિય ધારણ કરેલા હતા।

Verse 87

अकांडेपि महाभागान्मिलितान्सप्तनीरधीन् । चित्रं विपद्विनिर्मग्नानुद्दिधीर्षूनिव प्रजाः

આશ્ચર્ય કે કોઈ પૂર્વ અવસર વિના પણ તે મહાભાગો એકત્ર થયા—જાણે સાત સમુદ્રો ભેગા થયા હોય; વિપત્તિમાં ડૂબેલી પ્રજાને ઉગારવા ઇચ્છુક જેવા તેઓ જણાયા।

Verse 88

उपगम्य विनम्रः स प्रबद्धकरसंपुटः । ध्रुवो विज्ञापयांचक्रे प्रणम्य ललितं वचः

તે વિનમ્ર બની તેમની પાસે ગયો, હાથ જોડીને; ધ્રુવે પ્રણામ કરીને કોમળ અને આદરભર્યા વચનો રજૂ કર્યા।

Verse 89

ध्रुव उवाच । अवैत मां मुनिवराः सुनीत्युदरसंभवम् । उत्तानपादतनयं ध्रुवं निर्विण्णमानसम्

ધ્રુવે કહ્યું—હે મુનિવરો, મને ધ્રુવ તરીકે જાણો; સુનીતિના ગર્ભથી જન્મેલો, રાજા ઉત્તાનપાદનો પુત્ર, જેના મનમાં સંસારથી વૈરાગ્ય ઉપજ્યું છે।

Verse 90

इदं वनमनुप्राप्तं सनाथं युष्मदंघ्रिभिः । प्रायोनभिज्ञं सर्वत्र महर्द्ध्युषितमानसम्

આ વનમાં આવીને, તમારા ચરણોથી આ વન સનાથ અને સુરક્ષિત બન્યું છે. હું તો મોટાભાગે સર્વ વિષયોમાં અજાણ છું; મારું મન હજી પણ મહાન રાજઐશ્વર્યમાં જ વસે છે।

Verse 91

ते दृष्ट्वोर्जस्वलं बालं स्वभाव मधुराकृतिम् । अनर्घ्यनयनेपथ्यं मृदुगंभीरभाषिणम्

તે તેજસ્વી બાળકને જોઈ—સ્વભાવથી મધુર, આકૃતિથી મનોહર, દર્શન માટે અમૂલ્ય, અને કોમળ છતાં ગંભીર વાણી બોલનાર—મુનિઓ અત્યંત વિસ્મિત થયા।

Verse 92

उपोपवेश्य शिशुकं प्रोचुर्वै विस्मिता भृशम् । अहोबालविशालाक्ष महाराज कुमारक

શિશુને નજીક બેસાડીને તેઓ અત્યંત વિસ્મયથી બોલ્યા—“અહો! હે વિશાલનેત્ર બાલક, હે મહારાજના કુમાર!”

Verse 93

विचार्यापि न जानीमो वद निर्वेदकारणम् । अद्य ते ह्यर्थचिंता नो क्वापमानः प्रसूर्गृहे

અમે વિચાર્યા છતાં જાણતા નથી; તારા વૈરાગ્યનું કારણ કહો. આજે તને શાની ચિંતા છે? માતાના ઘરમાં ક્યાંક તારો અપમાન થયું છે શું?

Verse 94

नीरुक्छरीरसंपत्तिर्निवेदे किं नु कारणम् । अनवाप्ताभिलाषाणां वैराग्यं जायते नृणाम्

તારું શરીર નિરોગ છે અને સર્વ સુખ-સંપત્તિ પણ છે—તો અસંતોષનું કારણ શું? ઇચ્છિત ફળ ન મળ્યે મનુષ્યોમાં સામાન્ય રીતે વૈરાગ્ય જન્મે છે.

Verse 95

सप्तद्वीपपतेराज्ञः कुमारस्त्वं तथा कथम् । स्वभावभिन्नप्रकृतौ लोकेस्मिन्न मनोगतम्

સપ્તદ્વીપોના અધિપતિ રાજાના તું રાજકુમાર છે—તો વૈરાગ્યથી ભિન્ન સ્વભાવવાળા આ લોકમાં તારા મનમાં એવો વિચાર કેમ ઉદય પામ્યો?

Verse 96

अवगंतुं हि शक्येत यूनो वृद्धस्य वा शिशोः । इति श्रुत्वा वचस्तेषां सहजप्रेमनिर्भरम्

આવી વાત યુવાન, વૃદ્ધ અથવા નાનાં બાળકના વિષયમાં સમજાય. તેમનાં સહજ પ્રેમથી છલકાતા વચનો સાંભળી…

Verse 97

वाचं जग्राह स तदा शिशुः प्रांशुमनोरथः । ध्रुव उवाच । प्रेषितो राजसेवार्थं जनन्याऽहं मुनीश्वराः

ત્યારે ઊંચા મનોભાવવાળો તે બાળક બોલવા લાગ્યો. ધ્રુવે કહ્યું—“હે મુનીશ્વરો! રાજસેવા માટે મારી માતાએ મને મોકલ્યો હતો.”

Verse 98

राजांकमारुरुक्षुर्हि सुरुच्या परिभर्त्सितः । उत्तमं चोत्तमीकृत्य मां च मन्मातरं तथा

પણ હું રાજાની ગોદમાં ચઢવા ઇચ્છ્યો ત્યારે સરૂચીએ મને કઠોર રીતે ઠપકો આપ્યો—ઉત્તમને ‘ઉત્તમ’ કહી ઊંચો ચઢાવી, મને અને મારી માતાને પણ હીન ગણાવ્યા.

Verse 99

धिक्कृत्य प्रशशंस स्वं निर्वेदे कारणं त्विदम् । निशम्येति शिशोर्वाक्यं परस्परमवेक्ष्य ते

શિશુના વચન સાંભળી તેઓ પરસ્પર એકબીજાને જોઈ, પોતાને ધિક્કારી પોતાના વૈરાગ્યની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા—“નિશ્ચયે આ જ અમારા નિર્વેદનું કારણ છે” એમ.

Verse 100

क्षात्रमेव शशंसुस्तदहो बालेपि न क्षमा

પછી તેમણે માત્ર ક્ષાત્રભાવની જ પ્રશંસા કરી—“અહો! બાળકમાં પણ ક્ષમા નથી!”

Verse 110

अत्रिरुवाच । अनास्वादितगोविंदपदांबुजरजोरसः । मनोरथपथातीतं स्फीतं नाकलयेत्पदम्

અત્રિ બોલ્યા—જેણે ગોવિંદના કમળચરણોની રજનો અમૃતરસ આસ્વાદ્યો નથી, તે મનોભિલાષાના માર્ગથી પરે રહેલા તે વિશાળ પદને સમજી શકતો નથી.

Verse 120

पुत्रान्कलत्रमित्राणि राज्यं स्वर्गापवर्गकम् । वासुदेवं जपन्मर्त्यः सर्वं प्राप्नोत्यसंशयम्

વાસુદેવનું જપ કરનાર મર્ત્ય નિઃસંદેહ સર્વ પ્રાપ્ત કરે છે—પુત્રો, પત્ની અને મિત્રો, રાજ્ય, સ્વર્ગ અને અપવર્ગ એટલે મોક્ષ પણ.

Verse 124

इत्युक्त्वांऽतर्हिताः सर्वे महात्मानो मुनीश्वराः । वासुदेवमना भूत्वा ध्रुवोपि तपसे गतः

આમ કહી તે બધા મહાત્મા મુનિેશ્વરો અંતર્ધાન થયા; અને ધ્રુવ પણ વાસુદેવમાં મન સ્થિર કરી તપ કરવા નીકળી ગયો.