Adhyaya 9

Verse 1

व्यास उवाच । श्रूयतां राजशार्दूल पुण्यमाख्यानमुत्तमम् । स्तूयमानो । जगन्नाथ इदं वचनमब्रवीत्

વ્યાસે કહ્યું—હે રાજશાર્દૂલ! આ પરમ ઉત્તમ અને પુણ્યદાયક આખ્યાન સાંભળો. સ્તુતિ થતી વખતે જગન્નાથે આ વચન કહ્યું.

Verse 2

विष्णुरुवाच । किमर्थमागताः सर्वे ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः । पृथिव्यां कुशलं कच्चित्कुतो वो भयमागतम्

વિષ્ણુએ કહ્યું—હે બ્રહ્મા આદિ દેવશ્રેષ્ઠો, તમે સર્વે કયા હેતુથી આવ્યા છો? પૃથ્વી પર સર્વ કુશળ છે ને? તમને ભય ક્યાંથી આવ્યું?

Verse 3

ततः प्रोवाच वै हृष्टो ब्रह्मा तं केशवं वचः । न भयं विद्यतेऽस्माकं त्रैलोक्ये सचराचरे

પછી હર્ષિત બ્રહ્માએ કેશવને કહ્યું—ચરાચર સહિત ત્રિલોકમાં અમને ક્યાંય ભય નથી.

Verse 4

एकविज्ञापनार्थाय आगतोऽहं तवांतिके । तदहं संप्रवक्ष्यामि तदेतच्छृणु मे वचः

એક જ વિનંતિ કરવા માટે હું તમારા સાન્નિધ્યે આવ્યો છું. તે હું સંપૂર્ણ રીતે કહું છું—મારા વચન સાંભળો.

Verse 5

परं तु पूर्वं धर्मेण स्थापितं तीर्थमुत्तमम् । तद्द्रष्टुकामोऽहं देव त्वत्प्रसादाज्जनार्दन

પરંતુ પૂર્વે ધર્મ દ્વારા પરમ ઉત્તમ તીર્થ સ્થાપિત થયું હતું. હે દેવ જનાર્દન, તમારી કૃપાથી હું તે તીર્થનું દર્શન કરવા ઇચ્છું છું.

Verse 6

तत्र त्वं देवदेवेश गमने कुरु मानसम् । यथा सत्तीर्थतां याति धर्मारण्यमनुत्तमम्

અતએવ હે દેવદેવેશ, ત્યાં જવા માટે મન નિશ્ચિત કરો, જેથી અનુત્તમ ધર્મારણ્ય સત્ય અને પ્રસિદ્ધ તીર્થત્વને પામે.

Verse 7

विष्णुरुवाच । साधुसाधु महाभाग त्वर्यतां तत्र मा चिरम् । ममापि चित्तं तत्रैव तद्दर्शनेस्ति लालसम्

વિષ્ણુએ કહ્યું— “સાધુ, સાધુ, મહાભાગ! ત્યાં તરત જ ચાલો; વિલંબ ન કરશો. મારું મન પણ તે સ્થાનના દર્શન માટે આતુર છે.”

Verse 8

व्यास उवाच । तार्क्ष्यमारुह्य गोविंद स्तत्रागाच्छीघ्रमेव हि । ततो धर्मेण ते देवाः सेंद्राः सर्षिगणास्तथा

વ્યાસે કહ્યું— “તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) પર ચઢીને ગોવિંદ અતિ શીઘ્ર ત્યાં પહોંચ્યા. પછી ધર્માનુસાર ક્રમે ઇન્દ્ર સહિત દેવગણ અને ઋષિગણ પણ આગળ વધ્યા.”

Verse 9

ब्रह्मविष्णुमहेशाद्या दृष्टा दूरान्मुमोद च । धर्मराजोपि तान्दृष्ट्वा देवा न्विष्णुपुरोगमान्

દૂરથી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ વગેરેને જોઈ તે આનંદિત થયો. વિષ્ણુને અગ્રે રાખીને આવેલા તે દેવોને જોઈ ધર્મરાજ પણ હર્ષિત થયા.

Verse 10

आगतः स्वाश्रमात्तत्र पूजां प्रगृह्य तत्पुरः । आसनादुत्थितः शीघ्रं सपर्याद्यं प्रगृह्य च । एकैकस्य चकाराथ पूजां चैव पृथक्पृथक्

પોતાના આશ્રમથી પૂજાની સામગ્રી લઈને તે ત્યાં આવ્યો અને તેમની સામે ગયો. આસન પરથી તરત ઊભો થઈ আতિથ્ય-સત્કારની વસ્તુઓ લઈને તેણે એક એકને અલગ અલગ પૂજા કરી.

Verse 11

चकार पूजां विधिवत्तेषां तत्रार्कनंदनः । आसनेषूपवेश्याथ पूजां कृत्वा गरीयसीम्

ત્યાં અર્કનંદન (ધર્મરાજ) એ વિધિપૂર્વક તેમની પૂજા કરી. પછી તેમને આસનો પર બેસાડીને તે અત્યંત ઉત્તમ અને ગૌરવમય પૂજા પૂર્ણ કરી.

Verse 12

यम उवाच । तीर्थरूपमिदं क्षेत्रं प्रसादाद्देवकीसुत । त्वत्तोषविधिना चाद्य कृपया च शिवस्य च

યમે કહ્યું—હે દેવકીનંદન, તારા પ્રસાદથી આ ક્ષેત્ર તીર્થસ્વરૂપ બન્યું છે. આજે તને પ્રસન્ન કરનાર વિધાનથી અને શિવની કૃપાથી તેની પાવનતા પૂર્ણ રીતે પ્રગટ થઈ છે.

Verse 13

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । अद्य मे सफलं स्थानं काजेशानां समागमात्

આજે મારું જન્મ ફળ્યું, આજે મારું તપ ફળ્યું. આજે અહીં મારું સ્થાન પણ ફળ્યું, કારણ કે ઈશાન દેવતાઓનો મંગલ સમાગમ થયો છે.

Verse 14

व्यास उवाच । एवं स्तुतस्तदा विष्णुः प्रोवाच मधुरं वचः । तुष्टोऽस्मि धर्म राजेंद्र अहं स्तोत्रेण ते विभो

વ્યાસે કહ્યું—આ રીતે સ્તુતિ પામીને વિષ્ણુએ મધુર વચન કહ્યું—“હે ધર્મરાજેન્દ્ર, હે વિભો! તારા સ્તોત્રથી હું પ્રસન્ન છું.”

Verse 15

किंचित्प्रार्थय मत्तोऽहं करोमि तव वांछितम् । यत्तेऽस्त्यभीप्सितं तुभ्यं तद्ददामि न संशयः

“મારી પાસે કંઈક માગ; હું તારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરીશ. તને જે ખરેખર અભીપ્સિત છે, તે હું તને આપીશ—એમાં સંશય નથી.”

Verse 16

यम उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश वांछितं कुरुषे यदि । धर्मारण्ये महापुण्ये ऋषीणामाश्रमान्कुरु

યમે કહ્યું—જો તમે પ્રસન્ન હો, હે દેવેશ, અને મારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરશો, તો આ મહાપુણ્ય ધર્મારણ્યમાં ઋષિઓના આશ્રમો સ્થાપો.

Verse 17

वसंति वाडवा यत्र यजंति चैव याज्ञिकाः । वेदनिर्घोषसंयुक्तं भाति तत्तीर्थमुत्तमम्

જ્યાં વાડવો વસે છે અને યાજ્ઞિકો સતત યજ્ઞ કરે છે, જ્યાં વેદઘોષ ગુંજે છે—ત્યાં તે તીર્થ પરમ ઉત્તમ રૂપે પ્રકાશે છે।

Verse 18

अब्राह्मणमिदं तीर्थं पीडयिष्यंति जन्तवः । तस्मात्त्वं वाडवाञ्छौरे समानय ऋषी न्बहून् । धर्मारण्यं यथा भाति त्रैलोक्ये सचराचरे

બ્રાહ્મણવિહોણું આ તીર્થ જીવો દ્વારા પીડિત થશે. તેથી, હે શૌરે, ઘણા વાડવોને અહીં લાવ અને ઘણા ઋષિઓને પણ એકત્ર કર—જેથી ધર્મારણ્ય ત્રિલોકમાં, ચરાચરસહિત, પ્રકાશે।

Verse 19

ततो विष्णुः सहस्राक्षः सहस्रशीर्षः सहस्रपात् । सहस्रशस्तदा रूपं कृतवान्धर्मवत्सलः । यस्मिन्स्थाने च ये विप्राः सदाचाराः शुभव्रताः

ત્યારે સહસ્રનેત્ર, સહસ્રશિર, સહસ્રપાદ એવા ધર્મવત્સલ વિષ્ણુએ અનેક રૂપો ધારણ કર્યા. અને તે સ્થાને સદાચારવાળા, શુભવ્રતધારી વિપ્રો પ્રતિષ્ઠિત થયા।

Verse 20

अशेषधर्मकुशलाः सर्वशास्त्रविशारदाः । तपोज्ञाने महाख्याता ब्रह्मयज्ञपरायणाः । स्थापिता ऋषयः सर्वे सहस्राण्यष्टादशैव तु

તે બધા ઋષિઓ ત્યાં સ્થાપિત થયા—ધર્મના સર્વ અંગોમાં કુશળ, સર્વ શાસ્ત્રોમાં વિશારદ, તપ અને જ્ઞાનમાં પ્રખ્યાત, તથા બ્રહ્મયજ્ઞમાં પરાયણ. તેમની સંખ્યા અઢાર હજાર હતી।

Verse 21

नानादेशात्समानीय स्थापितास्तत्र तैः सुरैः । आश्रमांश्च बहूंस्तत्र काजेशैरपि निर्मितान्

ઘણા દેશોમાંથી લાવી તે દેવોએ તેમને ત્યાં વસાવ્યા. અને ત્યાં કાજેશો દ્વારા પણ અનેક આશ્રમો નિર્માણ પામ્યા।

Verse 22

धर्मोपदेशात्कृष्णेन ब्रह्मणा च शिवेन च । स्वेस्वे स्थाने यथायोग्ये स्थापयामास केशवः

કૃષ્ણ, બ્રહ્મા અને શિવે આપેલા ધર્મોપદેશ અનુસાર કેશવે યોગ્યતા અને વિધાન મુજબ દરેકને પોતાના પોતાના યોગ્ય સ્થાને સ્થાપિત કર્યા।

Verse 23

युधिष्ठिर उवाच । कस्मिन्वंशे समुत्पन्ना ब्राह्मणा वेदपारगाः । स्थापिताः सपरीवाराः पुत्रपौत्रसमावृताः । शिष्यैश्च बहुभिर्युक्ता अग्निहोत्रपरायणाः । तेषां स्थानानि नामानि यथावच्च वदस्व मे

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—વેદપારંગત એવા બ્રાહ્મણો કયા વંશમાં જન્મ્યા, જે પરિવારসহ અહીં સ્થાપિત થયા છે, પુત્ર-પૌત્રોથી ઘેરાયેલા છે, અનેક શિષ્યોથી યુક્ત છે અને અગ્નિહોત્રમાં પરાયણ છે? તેમના સ્થાનો અને નામો મને યથાવત્ કહો।

Verse 24

व्यास उवाच । श्रूयतां नृपशार्दूल धर्म्मारण्यनिवासिनाम्

વ્યાસે કહ્યું—હે નૃપશાર્દૂલ, ધર્મ્મારણ્યમાં નિવાસ કરનારાઓનો વર્ણન સાંભળો।

Verse 25

महात्मनां ब्राह्मणानामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । तेषां वै पुत्रपौत्राणां नामानि च वदाम्यहम्

ઊર્ધ્વરેતસ્ એવા મહાત્મા બ્રાહ્મણ ઋષિઓના પુત્રો અને પૌત્રોના નામો હું હવે કહું છું।

Verse 26

चतुर्विशतिगोत्राणि द्विजानां पांडवर्षभ । तेषां शाखाः प्रशाखाश्च पुत्रपौत्रादयस्तथा

હે પાંડવવૃષભ, દ્વિજોના ચોવીસ ગોત્રો છે; અને તેમના શાખા-પ્રશાખાઓ તથા પુત્ર-પૌત્રાદિ પરંપરાઓ પણ છે।

Verse 27

जज्ञिरे बहवः पुत्राः शतशोऽथ सहस्रशः । चतुर्विशतिमुख्यानां नामानि प्रवदामि ते । द्विजानामृषयः प्रोक्ताः प्रवराणि तथा शृणु

સૈંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં અનેક પુત્રો જન્મ્યા. હવે હું તને ચોવીસ મુખ્ય ગોત્રોના નામ કહું છું; અને દ્વિજોના ઘોષિત ઋષિ તથા પ્રવર પણ સાંભળ.

Verse 28

भारद्वाजस्तथा वत्सः कौशिकः कुश एव च । शांडिल्यः काश्यपश्चैव गौतमश्छांधनस्तथा

ભારદ્વાજ, વત્સ, કૌશિક અને કુશ; શાંડિલ્ય, કાશ્યપ, ગૌતમ તથા છાંધન—આ નામિત વંશ-ગોત્રો છે.

Verse 29

जातूकर्ण्यस्तथा वत्सो वसिष्ठो धारणस्तथा । आत्रेयो भांडिलश्चैव लौकिकाश्च इतः परम्

જાતૂકર્ણ્ય અને વત્સ; વસિષ્ઠ અને ધારણ; આત્રેય અને ભાંડિલ; અને ત્યાર પછી લૌકિક ગોત્રો પણ (ગણાય છે).

Verse 30

कृष्णायनोपमन्युश्च गार्ग्यमुद्गलमौषकाः । पुण्यासनः पराशरः कौंडिन्यश्च ततः परम्

કૃષ્ણાયન અને ઉપમન્યુ; ગાર્ગ્ય, મુદગલ અને મૌષક; પુણ્યાસન, પરાશર અને ત્યાર પછી કૌંડિન્ય.

Verse 31

तथा गान्यासनश्चैव प्रवराणि चतुर्विंशतिः । जामदग्न्यस्य गोत्रस्य प्रवराः पंच एव हि

તેમ જ ગાન્યાસન પણ છે—આ ગણતરીમાં પ્રવર ચોવીસ છે. પરંતુ જામદગ્ન્ય ગોત્રના પ્રવર ખરેખર પાંચ જ છે.

Verse 32

भार्गवश्च्यवनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः । पंचैते प्रवरा राजन्विख्याता लोकविश्रुताः

હે રાજન, ભાર્ગવ, ચ્યવન, આપ્નુવાન, ઊર્વ અને જામદગ્ન્ય—આ પાંચ પ્રવર લોકમાં વિખ્યાત અને સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 33

एवं गोत्रसमुत्पन्ना वाडवा वेदपारगाः । द्विजपूजाक्रियायुक्ता नानाक्रतुक्रियापराः

આ રીતે તે ગોત્રમાં જન્મેલા વાડવો વેદપારંગત હતા; તેઓ દ્વિજોની પૂજા-સેવામાં જોડાયેલા અને નાનાવિધ યજ્ઞકર્મોમાં પરાયણ હતા।

Verse 34

गुणेन संहिता आसन् षट्कर्मनिरताश्च ये । एवंविधा महाभागा नानादेशभवा द्विजाः

તેઓ સદ્ગુણોથી સંયુક્ત હતા અને ષટ્કર્મોમાં નિરત રહેતા; આવા મહાભાગ દ્વિજ નાનાં દેશોમાંથી ઉત્પન્ન થયા।

Verse 35

भामेवसं तृतीयं च प्रवराः पंच एव हि । भार्गवच्यावनाप्नुवानौर्वजामदग्न्यसंयुताः । आत्रेयोऽर्चनानसश्च श्यावास्येति तृतीयकः

નિશ્ચયે પાંચ પ્રવર છે; તેમાં ત્રીજો ભામેવસ છે. તેઓ ભાર્ગવ, ચ્યવન, આપ્નુવાન, ઊર્વ અને જામદગ્ન્ય સાથે સંયુક્ત છે; અને ત્રીજો (ત્રય) આત્રેય, અર્ચનાનસ તથા શ્યાવાસ્ય એમ કહેવાયો છે।

Verse 36

अस्मिन्गोत्रे भवा विप्रा दुष्टाः कुटिलगामिनः । धनिनो धर्मनिष्ठाश्च वेदवेदांगपारगाः

આ ગોત્રમાં કેટલાક વિપ્ર દુષ્ટ અને કૂટિલ આચરણવાળા પણ મળે છે; તેમજ કેટલાક ધનવાન, ધર્મનિષ્ઠ અને વેદ-વેદાંગોમાં પારંગત પણ હોય છે।

Verse 37

दानभोगरताः सर्वे श्रौतस्मार्तेषु संमताः । मांडव्यगोत्रे विज्ञेयाः प्रवरैः पंचभिर्युताः

તેઓ બધા દાન અને ભોગમાં રત છે અને શ્રૌત-સ્માર્ત કર્મોમાં સંમત છે. તેમને પાંચ પ્રવરોથી યુક્ત માંડવ્ય ગોત્રના જાણવા જોઈએ.

Verse 38

भार्गवश्च्यावनो ऽत्रिश्चाप्नुवानौर्वस्तथैव च । अस्मिन्गोत्रे भवा विप्राः श्रुतिस्मृतिपरायणाः

ભાર્ગવ, ચ્યવન, અત્રિ, આપ્નુવાન અને ઔર્વ (આ પ્રવરો છે). આ ગોત્રમાં જન્મેલા બ્રાહ્મણો શ્રુતિ અને સ્મૃતિમાં પરાયણ હોય છે.

Verse 39

रोगिणो लोभिनो दुष्टा यजने याजने रताः । ब्रह्मक्रिया पराः सर्वे मांडव्याः कुरुसत्तम

હે કુરુશ્રેષ્ઠ! માંડવ્ય ગોત્રના લોકો રોગી, લોભી, દુષ્ટ, યજ્ઞ કરવા અને કરાવવામાં રત તથા બ્રહ્મક્રિયામાં તત્પર હોય છે.

Verse 40

गार्ग्यस्य गोत्रे ये जातास्तेषां तु प्रवरास्त्रयः । अंगिराश्चांबरीषश्च यौवनाश्वस्तृतीयकः

ગાર્ગ્ય ગોત્રમાં જે જન્મેલા છે, તેમના ત્રણ પ્રવર છે - અંગિરા, અંબરીષ અને ત્રીજા યૌવનાશ્વ.

Verse 41

अस्मिन्गोत्रे समुत्पन्नाः सद्वृत्ताः सत्यभाषिणः । शांताश्च भिन्नवर्णाश्च निर्द्धनाश्च कुचैलिनः

આ ગોત્રમાં જન્મેલા લોકો સદાચારી, સત્યવાદી, શાંત, ભિન્ન વર્ણવાળા, નિર્ધન અને મલિન વસ્ત્રો પહેરનારા હોય છે.

Verse 42

संगवात्सल्ययुक्ताश्च वेदशास्त्रेषु निश्चलाः । वत्सगोत्रे द्विजा भूप प्रवराः पंच एव हि

હે રાજન! વત્સ ગોત્રના દ્વિજ સ્નેહસભર સંગથી યુક્ત, વેદ-શાસ્ત્રોમાં અચલ છે; તે વંશમાં ખરેખર પાંચ જ પ્રસિદ્ધ પ્રવર છે।

Verse 43

भार्गवश्च्यवनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः । एभिस्तु पंच विख्याता द्विजा ब्रह्मस्वरूपिणः

ભાર్గવ, ચ્યવન, આપ્નુવાન, ઔર્વ અને જમદગ્નિક—આ પાંચથી પ્રવર પ્રસિદ્ધ છે; એમની સાથે સંકળાયેલા દ્વિજ બ્રહ્મસ્વરૂપ તરીકે ખ્યાત છે।

Verse 44

शांता दांताः सुशीलाश्च धर्मपुत्रैः सुसंयुता । वेदाध्ययनहीनाश्च कुशलाः सर्वकर्मसु

તેઓ શાંત, દમિત અને સુશીલ છે, ધર્મપુત્રોથી સુસંયુક્ત છે; વેદાધ્યયનમાં હીન હોવા છતાં સર્વ કર્મોમાં કુશળ છે।

Verse 45

सुरूपाश्च सदाचाराः सर्वधर्मेषु निष्ठिताः । दानधर्म रताः सर्वे अन्नदा जलदा द्विजाः

તેઓ સુરૂપ, સદાચારવાળા અને સર્વ ધર્મોમાં નિષ્ઠિત છે. બધા દાનધર્મમાં રત—અન્નદાતા અને જલદાતા દ્વિજ છે।

Verse 46

दयालवः सुशीलाश्च सर्वभूतहिते रताः । काश्यपा ब्राह्मणा राजन्प्रवरत्रयसंयुताः

હે રાજન! કાશ્યપ બ્રાહ્મણો દયાળુ અને સુશીલ છે, સર્વભૂતના હિતમાં રત છે; અને તેઓ પ્રવરત્રયથી યુક્ત છે।

Verse 47

काश्यपश्चापवत्सारो नैध्रुवश्च तृतीयकः । वेदज्ञा गौरवर्णाश्च नैष्ठिका यज्ञकारकाः

કાશ્યપ, આપવત્સાર અને નૈધ્રુવ—આ તૃતીય પ્રવર છે. તેઓ વેદજ્ઞ, ગૌરવર્ણ, વ્રતનિષ્ઠ અને યજ્ઞકારક છે.

Verse 48

प्रियवासा महादक्षा गुरुभक्तिरताः सदा । प्रतिष्ठामानव न्तश्च सर्वभूतहिते रताः

તેઓ પ્રિય નિવાસોમાં વસે છે, મહાદક્ષ છે; સદા ગુરુભક્તિમાં રત રહે છે. પ્રતિષ્ઠાવાન બની સર્વભૂતહિતમાં લાગેલા રહે છે.

Verse 49

यजंते च महायज्ञान्काश्यपेया द्विजातयः । धारीणसगोत्रजाश्च प्रवरैस्त्रिभिरन्विताः

કાશ્યપેય દ્વિજ મહાયજ્ઞો કરે છે. ધારીણસ ગોત્રમાં જન્મેલા પણ ત્રણ પ્રવરોથી યુક્ત હોય છે.

Verse 50

अगस्तिदर्विश्वेताश्व दध्यवाहनसंज्ञकाः । अस्मिन्गोत्रे च ये जाता धर्मकर्मसमाश्रिताः

અગસ્તિ, દરવિશ્વેતાશ્વ અને દધ્યવાહન—આ નામે પ્રસિદ્ધ. આ ગોત્રમાં જન્મેલા ધર્મ અને સત્કર્મનો આશ્રય લે છે.

Verse 51

कर्मक्रूराश्च ते सर्वे तथैवोदरिणस्तु ते । लंबकर्णा महादंष्ट्रा द्विजा धनपरायणाः

તેઓ બધા કર્મમાં કઠોર છે અને તેમજ ઉદરિણ (મોટા પેટવાળા) છે. લાંબા કાન અને મોટા દાંતવાળા તે દ્વિજ ધનપરાયણ છે.

Verse 52

क्रोधिनो द्वेषिणश्चैव सर्वसत्त्वभयंकराः । लौगाक्षसोद्भवा ये वै वाडवाः सत्यसंश्रिताः

લૌગાક્ષમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા તે વાડવો સત્યાશ્રિત કહેવાય છે; તેઓ ક્રોધી અને દ્વેષી છે તથા સર્વ પ્રાણીઓને ભય પેદા કરનાર છે.

Verse 53

प्रवराश्च त्रयस्तेषां तत्त्वज्ञानस्वरूपकाः । कश्यपश्चैव वत्सश्च वसिष्ठश्च तृतीयकः

તેમના ત્રણ મુખ્ય પ્રવર તત્ત્વજ્ઞાનના સ્વરૂપ છે—કશ્યપ, વત્સ અને ત્રીજા વસિષ્ઠ.

Verse 54

सदाचारास्तु विख्याता वैष्णवा बहुवृ त्तयः । रोमभिर्बहुभिर्व्याप्ताः कृष्णवर्णास्तु वाडवाः

તેઓ સદાચાર માટે પ્રસિદ્ધ, વૈષ્ણવભક્ત અને અનેક ઉત્તમ વૃત્તિઓમાં પ્રવૃત્ત છે; વાડવો બહુ રોમથી વ્યાપ્ત અને કૃષ્ણવર્ણ કહેવાય છે.

Verse 55

शांता दाताः सुशीलाश्च स्वदारनिरताः सदा । कुशिकसगोत्रे ये जाताः प्रवरैस्त्रिभिरन्विताः

કુશિકસ ગોત્રમાં જન્મેલા, ત્રણ પ્રવરોથી યુક્ત તેઓ શાંત, દાનશીલ, સુશીલ અને સદા સ્વદારમાં નિરત રહે છે.

Verse 56

विश्वामित्रो देवरात औदलश्च त्रयश्च ये । अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता दुर्बला दीनमानसाः

વિશ્વામિત્ર, દેવરાત અને ઔદલ—આ ત્રણ પ્રવર છે; પરંતુ આ ગોત્રમાં જન્મેલા કેટલાક લોકો દુર્બળ અને દીનમનવાળા બની જાય છે.

Verse 57

असत्यभाषिणो विप्राः सुरूपा नृपसत्तमाः । सर्व्वविद्याकुशलिनो ब्राह्मणा ब्रह्मसत्तमाः

કેટલાક વિપ્રો અસત્ય બોલનારા પણ હોય છે; અને કેટલાક સુરૂપ નૃપસત્તમ હોય છે. તેમજ કેટલાક બ્રાહ્મણ સર્વ વિદ્યામાં કુશળ, બ્રહ્મનિષ્ઠોમાં બ્રહ્મસત્તમ ગણાય છે.

Verse 58

उपमन्युसगोत्रेयाः प्रवरत्रयसंयुताः । वसिष्ठश्च भरद्वाजस्त्विंद्रप्रमद एव वा

ઉપમન્યુ-ગોત્રવાળા ત્રિપ્રવરયુક્ત હોય છે—વસિષ્ઠ, ભરદ્વાજ અને ઇન્દ્રપ્રમદ પણ.

Verse 59

अस्मिन्गोत्रे तु ये विप्राः क्रूराः कुटिलगामिनः । दूषणा द्वेषिणस्तुच्छाः सर्वसंग्रहतत्पराः

પરંતુ આ ગોત્રમાં જન્મેલા જે વિપ્રો ક્રૂર, કૂટિલ માર્ગે ચાલનારા, દોષ શોધનારા, દ્વેષી, તુચ્છચિત્ત અને માત્ર સંગ્રહમાં તત્પર હોય—એવો આચાર નિંદનીય છે.

Verse 60

कलहोत्पादने दक्षा धनिनो मानिनस्तथा । सर्वदैव प्रदुष्टाश्च दुष्टसंगरतास्तथा

તેઓ કલહ ઊભો કરવામાં નિપુણ, ધનવાન હોવા છતાં અહંકારી; સદા દૂષિત સ્વભાવવાળા, અને દુષ્ટોની સંગત તથા આસક્તિ ધરાવનારા હોય છે.

Verse 61

रोगिणो दुर्बलाश्चैव वृत्त्युपकल्पवर्जिताः । वात्स्यगोत्रे भवा विप्राः प्रवरैः पंचभिर्युताः

વાત્સ્ય-ગોત્રમાં જન્મેલા, પાંચ પ્રવરોથી યુક્ત વિપ્રો રોગી અને દુર્બળ, તેમજ યોગ્ય વૃત્તિ-ઉપકલ્પ (જીવિકાસહાય) વિહિન કહેવાયા છે.

Verse 62

भार्गवच्यावनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः । अस्मिन्गोत्रे भवा विप्राः स्थूलाश्च बहुबुद्धयः

આ વંશમાં પૂજ્ય પિતૃઋષિઓ—ભાર్గવ, ચ્યાવન, આપ્નુવાન, ઔર્વ અને જમદગ્નિ—પ્રસિદ્ધ છે. આ ગોત્રમાં દેહે દૃઢ અને બુદ્ધિમાં સમૃદ્ધ એવા બ્રાહ્મણો જન્મે છે.

Verse 63

सर्वकर्मरता श्चैव सर्वधर्मेषु निश्चलाः । वेदशास्त्रार्थनिपुणा यजने याजने रताः

તેઓ સર્વ કર્મોમાં રત અને સર્વ ધર્મોમાં અચલ રહે છે. વેદ-શાસ્ત્રના અર્થમાં નિપુણ બની યજ્ઞ કરવું તથા અન્ય માટે યજ્ઞ કરાવવું—બન્નેમાં આનંદ પામે છે.

Verse 64

सदाचाराः सुरूपाश्च बुद्धितो दीर्घदर्शिनः । वात्स्यायनसगोत्रेयाः प्रवरैः पंचभिर्युताः

તેઓ સદાચારવાળા, સુરૂપ અને બુદ્ધિથી દૂરદર્શી છે. તેઓ વાત્સ્યાયન ગોત્રના છે અને પાંચ પ્રવરોથી યુક્ત ગણાય છે.

Verse 65

भार्गवच्यावनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः । पूर्वोक्ताः प्रवराश्चास्य कथितास्तव भारत

ભાર్గવ, ચ્યાવન, આપ્નુવાન, ઔર્વ અને જમદગ્નિ—આ જ આ વંશના પૂર્વોક્ત પ્રવર છે, હે ભારત! તે તને જણાવવામાં આવ્યા છે.

Verse 66

अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता पाकयज्ञरताः सदा । लोभिनः क्रोधिनश्चैव प्रजायन्ते बहुप्रजाः

પરંતુ આ ગોત્રમાં જન્મેલા કેટલાક લોકો સદા પાકયજ્ઞાદિ ગૃહ્યકર્મોમાં જ આસક્ત રહે છે; તેઓ લોભી અને ક્રોધી બની બહુ સંતાનવાળા થાય છે.

Verse 67

स्नानदानादिनिरताः सर्वदाश्च जितेंद्रियाः । वापीकूपतडागानां कर्तारश्च सहस्रशः । व्रतशीला गुणज्ञाश्च मूर्खा वेदविवर्जिताः

તેઓ સ્નાન, દાન વગેરેમાં સદા નિરત અને હંમેશાં જિતેન્દ્રિય હોય છે. હજારોની સંખ્યામાં વાવ, કૂવા અને તળાવો બનાવનારાં છે. તેઓ વ્રતશીલ અને ગુણજ્ઞ છે—પરંતુ કેટલાક વેદાધ્યયન વિના હોવાથી મૂઢ પણ થાય છે.

Verse 68

कौशिकवंशे ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः । विश्वामित्रोऽघर्मषी च कौशिकश्च तृतीयकः

કૌશિક વંશમાં જન્મેલા લોકો પ્રવરત્રયથી યુક્ત હોય છે—વિશ્વામિત્ર, અઘમર્ષણ અને ત્રીજા તરીકે કૌશિક।

Verse 69

अस्मिन्गोत्रे च ये जाता ब्राह्मणा ब्रह्मवेदिनः । शांता दांताः सुशीलाश्च सर्वधर्मपरायणाः

આ ગોત્રમાં જન્મેલા બ્રાહ્મણો બ્રહ્મજ્ઞ હોય છે—શાંત, દાંત, સુશીલ અને સર્વધર્મપરાયણ।

Verse 70

अपुत्रिण स्तथा रूक्षास्तेजोहीना द्विजोत्तमाः । भारद्वाजसगोत्रेयाः प्रवरैः पंचभिर्युताः

તેમજ દ્વિજોત્તમોમાં કેટલાક અપુત્ર, રૂક્ષ સ્વભાવવાળા અને તેજહીન પણ હોય છે. તેઓ ભારદ્વાજસ ગોત્રના છે અને પાંચ પ્રવરોથી યુક્ત ગણાય છે.

Verse 71

अंगिरसो बार्हस्पत्यो भारद्वाजस्तु सैन्यसः । गार्ग्यश्चै वेति विज्ञेयाः प्रवराः पंच एव च

અંગિરસ, બાર્હસ્પત્ય, ભારદ્વાજ, સૈન્ય અને ગાર્ગ્ય—આ જ પાંચ પ્રવર તરીકે જાણવાં.

Verse 72

अस्मिन्गोत्रे च ये जाता वाडवा धनिनः शुभाः । वस्त्रालंकरणोपेता द्विजभक्तिपरायणाः

આ ગોત્રમાં જન્મેલા વાડવો ધનવાન અને શુભ હોય છે; ઉત્તમ વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી સુશોભિત, તથા દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) ભક્તિ-સેવામાં પરાયણ રહે છે।

Verse 73

ब्रह्मभोज्यपराः सर्वे सर्वधर्मपरायणाः । काश्यपगोत्रे यै जाताः प्रवरत्रयसंयुताः

તેઓ સર્વે બ્રહ્મભોજ (બ્રાહ્મણ-ભોજન) અર્પણમાં તત્પર અને સર્વધર્મમાં પરાયણ છે; અને જે કાશ્યપ ગોત્રમાં જન્મ્યા છે, તેઓ ત્રિ-પ્રવરથી યુક્ત છે।

Verse 74

काश्यपश्चापवत्सारो रैभ्येति विश्रुतास्त्रयः । अस्मिन्गोत्रे भवा विप्रा रक्ताक्षाः क्रूरदृष्टयः

કાશ્યપ, આપવત્સાર અને રૈભ્ય—આ ત્રણ પ્રવર પ્રસિદ્ધ છે; આ જ ગોત્રમાં લાલ આંખો અને કઠોર દૃષ્ટિવાળા બ્રાહ્મણો પણ થાય છે।

Verse 75

जिह्वालौल्यरताः सर्वे सर्वे ते पारमार्थिनः । निर्धना रोगिणश्चैते तस्करानृतभाषिणः

તેઓ સર્વે જિહ્વા-લૌલ્યમાં (રસ અને વાણીની ચંચળતા) રત છે, છતાં પરમાર્થની વાતો કરે છે; આ લોકો ગરીબ અને રોગી, ચોર તથા અસત્યભાષી છે।

Verse 76

शास्त्रार्थावेदिनः सर्वे वेदस्मृतिविवर्जिताः । शुनकेषु च ये जाता विप्रा ध्यानपरायणाः

તેઓ સર્વે શાસ્ત્રાર્થ જાણે છે, પરંતુ વેદ અને સ્મૃતિથી વિહિન છે; અને શುನકોમાં જન્મેલા બ્રાહ્મણો ધ્યાનમાં પરાયણ રહે છે।

Verse 77

तपस्विनो योगिनश्च वेदवेदांगपारगाः । साधवश्च सदाचारा विष्णुभक्तिपरायणाः

તેઓ તપસ્વી અને યોગી છે, વેદ તથા વેદાંગોમાં પારંગત છે; તેઓ સાધુ, સદાચારવાળા અને વિષ્ણુભક્તિમાં સંપૂર્ણ પરાયણ છે.

Verse 78

ह्रस्वकाया भिन्नवर्णा बहुरामा द्विजोत्तमाः । दयालाः सरलाः शांता ब्रह्मभोज्यपरायणाः

એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજ ટૂંકા કાયાના, વિવિધ વર્ણના અને અનેક મનોહર સ્વભાવના છે; તેઓ દયાળુ, સરળ, શાંત અને બ્રાહ્મણ-ભોજ્ય (પવિત્ર আতિથ્ય)માં પરાયણ છે.

Verse 79

शौनकसेषु ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः । भार्गवशौनहोत्रेति गार्त्स्यप्रमद इति त्रयः

શૌનક વંશમાં જન્મેલા તેઓ પ્રવરત્રયથી યુક્ત છે—‘ભાર్గવ’, ‘શૌનહોત્ર’ અને ‘ગાર્ત્સ્યપ્રમદ’—આ ત્રણ પ્રવર છે.

Verse 80

अस्मिन्देशे समुत्पन्ना वाडवा दुःसहा नृप । महोत्कटा महाकायाः प्रलंबाश्च मदोद्धताः

હે નૃપ! આ દેશમાં ઉત્પન્ન થયેલા વાડવો અત્યંત દુઃસહ છે—અતિ ઉગ્ર, મહાકાય, લાંબા કાયાવાળા અને મદ-ગર્વથી ઉદ્ધત.

Verse 81

क्लेशरूपाः कृष्णवर्णाः सर्वशास्त्रविशारदाः । बहुभुजो मानिनो दक्षा राग द्वेषोपवर्जिताः

તેઓ ક્લેશરૂપ, કૃષ્ણવર્ણ છે; છતાં સર્વ શાસ્ત્રોમાં વિશારદ છે. તેઓ બહુભુજ (અતિ શક્તિશાળી), માનગર્વી, દક્ષ અને રાગ-દ્વેષથી રહિત છે.

Verse 82

सुवस्त्रभूषारूपा वै ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः । वसिष्ठगोत्रे ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः

સુવસ્ત્રધારી, અલંકારોથી વિભૂષિત અને મનોહર રૂપવાળા તે બ્રાહ્મણો સાચા બ્રહ્મવાદી છે. વસિષ્ઠ ગોત્રમાં જન્મેલા તે દ્વિજ ત્રિ-પ્રવરથી યુક્ત ગણાય છે.

Verse 83

वसिष्ठो भारद्वाजश्च इन्द्रप्रमद एव च । अस्मिन्गोत्रे भवा विप्रा वेदवेदांगपारगाः

વસિષ્ઠ, ભારદ્વાજ અને ઇન્દ્રપ્રમદ—આ જ આ ગોત્રના પ્રવર કહેવાય છે. આ ગોત્રમાં જન્મેલા બ્રાહ્મણો વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત હોય છે.

Verse 84

याज्ञिका यज्ञशीलाश्च सुस्वराः सुखिनस्तथा । द्वेषिणो धनवंतश्च पुत्रिणो गुणिनस्तथा

તેઓ યાજ્ઞિક છે, યજ્ઞકર્મમાં નિષ્ઠાવાન; મધુર સ્વરવાળા અને સુખી પણ છે. તેમ છતાં તેઓ દ્વેષી, ધનવાન, પુત્રવાન અને ગુણવાન તરીકે પણ વર્ણવાયા છે.

Verse 85

विशालहृदया राजञ्छूराः शत्रुनिबर्हणाः । गौतमसगोत्रे ये जाताः प्रवराः पंच एव हि

હે રાજન, તેઓ વિશાળહૃદય, શૂરવીર અને શત્રુનાશક છે. ગૌતમ ગોત્રમાં જન્મેલા લોકોના પ્રવર નિશ્ચયે પાંચ છે.

Verse 86

कौत्सगार्ग्योमवाहाश्च असितो देवलस्तथा । अस्मिन्गोत्रे च ये जाता विप्राः परमपावनाः

કૌત્સ, ગાર્ગ્ય, ઓમવાહ, તેમજ અસિત અને દેવલ—આ (આ ગોત્રના) પ્રવર છે. આ ગોત્રમાં જન્મેલા બ્રાહ્મણો પરમ પાવન ગણાય છે.

Verse 87

परोपकारिणः सर्वे श्रुतिस्मृति परायणाः । बकासनाश्च कुटिलाश्छद्मवृत्तिपरास्तथा

બધા પરોપકારી અને શ્રુતિ‑સ્મૃતિમાં પરાયણ છે; છતાં કેટલાક બગલા સમા કપટી, કૂટિલ અને છલભર્યા વર્તનમાં રત હોય છે.

Verse 88

नानाशास्त्रार्थनिपुणा नानाभरणभूषिताः । वृक्षादिकर्मकुशला दीर्घरोषाश्च रोगिणः

તેઓ અનેક શાસ્ત્રોના અર્થમાં નિપુણ અને વિવિધ આભૂષણોથી શોભિત; વૃક્ષાદિ કાર્યોમાં કુશળ, પરંતુ દીર્ઘકાળ ક્રોધ અને રોગથી યુક્ત પણ હોય છે.

Verse 89

आंगिरसगोत्रे ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः । आंगिरसोंबरीषश्च यौवनाश्वस्तृतीयकः

આંગિરસ ગોત્રમાં જન્મેલા લોકો ત્રિપ્રવરયુક્ત છે—આંગિરસ, અંબરીષ અને તૃતીય યૌવનાશ્વ।

Verse 90

अस्मिन्गोत्रे च ये जाताः सत्य संभाषिणस्तथा । जितेंद्रियाः सुरूपाश्च अल्पाहाराः शुभाननाः

અને આ ગોત્રમાં જન્મેલા લોકો સત્યભાષી છે; તેઓ જિતેન્દ્રિય, સૂરુપ, અલ્પાહારી અને શુભમુખ (તેજસ્વી) હોય છે.

Verse 91

महाव्रताः पुराणज्ञा महादानपरायणाः । निर्द्वेषिणो लोभयुता वेदाध्य यनतत्पराः

તેઓ મહાવ્રતધારી, પુરાણજ્ઞ અને મહાદાનમાં પરાયણ છે; તેઓ દ્વેષરહિત—તથાપિ લોભયુક્ત—અને વેદાધ્યયનમાં તત્પર રહે છે.

Verse 92

दीर्घदर्शिमहातेजो महामायाविमोहिताः । शांडिलसगोत्रेये प्रवरत्रयसंयुताः

દૂરદર્શી અને મહાતેજસ્વી હોવા છતાં મહામાયાથી મોહિત—શાંડિલ ગોત્રમાં જન્મેલા ત્રિ-પ્રવરથી સંયુક્ત કહેવાય છે.

Verse 93

असितो देवलश्चैव शांडिलस्तु तृतीयकः । अस्मिन्गोत्रे महाभागाः कुब्जाश्च द्विजसत्तमाः

અસિત, દેવલ અને ત્રીજો શાંડિલ—આ નામો આ ગોત્રમાં કહેવાય છે; આ ગોત્રમાં મહાભાગ્યવાન અને કૂબ્જ પણ, છતાં દ્વિજસત્તમ, હોય છે.

Verse 94

नेत्ररोगी महादुष्टा महात्यागा अनायुषः । कलहोत्पादने दक्षाः सर्वसंग्रह तत्पराः

નેત્રરોગથી પીડિત, મહાદુષ્ટ, અતિત્યાગી, અલ્પાયુ—કલહ ઊભો કરવામાં નિપુણ અને સર્વસંગ્રહમાં તત્પર.

Verse 95

मलिना मानिनश्चैव ज्योतिःशास्त्रविशारदाः । आत्रेयसगोत्रे ये जाताः पंचप्रवरसंयुताः

આચરણમાં મલિન, છતાં માનવંત અને જ્યોતિષશાસ્ત્રમાં વિશારદ—આત્રેય ગોત્રમાં જન્મેલા પંચપ્રવરથી સંયુક્ત કહેવાય છે.

Verse 96

आत्रेयोऽर्चनानसश्यावाश्वोंगिर सोऽत्रिश्च । अस्मिन्वंशे च ये जाता द्विजास्ते सूर्यवर्चसः

આત્રેય, અર્ચનાનસ, શ્યાવાશ્વ, અંગિરસ અને અત્રિ—આ પ્રવરા ઋષિઓ છે; આ વંશમાં જન્મેલા દ્વિજ સૂર્ય સમાન તેજસ્વી હોય છે.

Verse 97

चंद्रवच्छीतलाः सर्वे धर्मारण्ये व्यवस्थिताः । सदाचारा महादक्षाः श्रुतिशास्त्र परायणाः

તેઓ સર્વે ચંદ્ર સમ શીતળ અને શાંતિકારક છે; ધર્મારણ્યમાં સુસ્થિર રીતે નિવાસ કરે છે. તેઓ સદાચારવાળા, મહાદક્ષ અને શ્રુતિ-શાસ્ત્રપરાયણ છે.

Verse 98

याज्ञिकाश्च शुभाचाराः सत्यशौचपरायणाः । धर्मज्ञा दानशीलाश्च निर्मलाश्च महोत्सुकाः

તેઓ યજ્ઞ કરનાર, શુભ આચરણવાળા, સત્ય અને શૌચમાં પરાયણ છે. તેઓ ધર્મજ્ઞ, દાનશીલ, નિર્મળ જીવનવાળા અને મહાન ઉત્સાહથી ભરપૂર છે.

Verse 99

तपःस्वाध्यायनिरता न्यायधर्मपरायणाः

તેઓ તપ અને સ્વાધ્યાયમાં નિરત છે અને ન્યાય તથા ધર્મમાં સંપૂર્ણ પરાયણ છે.

Verse 100

युधिष्ठिर उवाच । कथयस्व महाबाहो धर्मारण्यकथामृतम् । यच्छ्रुत्वा मुच्यते पापाद्घोराद्ब्रह्मवधादपि

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે મહાબાહો! ધર્મારણ્યની અમૃતમય કથા કહો; જેને સાંભળીને મનુષ્ય ઘોર પાપોથી, અહીં સુધી કે બ્રહ્મહત્યાના પાપથી પણ, મુક્ત થાય છે.

Verse 110

मातंगी च महादेवी वाणी च मुकुटेश्वरी । भद्री चैव महाशक्तिः संहारी च महाबला

માતંગી મહાદેવી, વાણી મુકુટેશ્વરી, ભદ્રી મહાશક્તિ અને સંહારી મહાબલા—આ તેના પૂજ્ય સ્વરૂપો છે.

Verse 120

भोभो ब्रह्मन्द्विजातीनां शुश्रूषार्थं प्रकल्पय । सृष्टिर्हि शाश्वतीवाद्य द्विजोघोपि सुखी भवेत् । विष्णोर्वाक्यमभिश्रुत्य ब्रह्मा लोकपितामहः

હે બ્રહ્મન! દ્વિજાતિઓની શুশ્રૂષા માટે વ્યવસ્થા કર. સૃષ્ટિની વ્યવસ્થા શાશ્વત છે; તેથી બ્રાહ્મણસમૂહ પણ સુખી રહે. વિષ્ણુના વચન સાંભળી લોકપિતામહ બ્રહ્માએ તેમ જ કર્યું.

Verse 121

संस्मरन्कामधेनुं वै स्मरणेनैव तत्क्षणे । आगता तत्र सा धेनुर्धर्मारण्ये पवित्रके

કામધેનુનું સ્મરણ કરતાં જ, માત્ર સ્મરણથી જ તે ક્ષણમાં ત્યાં આવી પહોંચી—પવિત્ર અને પુણ્યપ્રદ ધર્મારણ્યમાં.