Adhyaya 5

Verse 1

व्यास उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि धर्मारण्यनिवासिना । यत्कार्यं पुरुषेणेह गार्हस्थ्यमनुतिष्ठता

વ્યાસજી બોલ્યા - હવે આ પછી હું ધર્ારણ્યમાં નિવાસ કરતા અને ગૃહસ્થાશ્રમનું પાલન કરતા પુરુષે શું કરવું જોઈએ, તેનું વર્ણન કરીશ.

Verse 2

धर्मारण्येषु ये जाता ब्राह्मणाः शुद्धवंशजा । अष्टादशसहस्राश्च काजेशैश्च विनिर्मिताः

ધર્ારણ્યમાં જન્મેલા જે શુદ્ધ વંશના બ્રાહ્મણો છે, તેઓ અઢાર હજાર છે અને કાજેશો દ્વારા સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે.

Verse 3

सदाचाराः पवित्राश्च ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः । तेषां दर्शनमात्रेण महापापैर्विमुच्यते

તે બ્રાહ્મણો સદાચારી, પવિત્ર અને બ્રહ્મજ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે. તેમના માત્ર દર્શનથી મનુષ્ય મહાપાપોમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે.

Verse 4

युधिष्ठिर उवाच । पाराशर्य समाख्याहि सदाचारं च मे प्रभो । आचाराद्धर्ममाप्नोति आचाराल्लभते फलम् । आचाराच्छ्रियमाप्नोति तदाचारं वदस्व मे

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું - હે પરાશરપુત્ર પ્રભુ! મને સદાચાર વિશે કહો. આચારથી જ ધર્મ પ્રાપ્ત થાય છે, આચારથી જ ફળ મળે છે અને આચારથી જ લક્ષ્મી પ્રાપ્ત થાય છે; તેથી મને તે આચાર વિશે કહો.

Verse 5

व्यास उवाच । स्थावराः कृमयोऽब्जाश्च पक्षिणः पशवो नराः । क्रमेण धार्मिकास्त्वेत एतेभ्यो धार्मिकाः सुराः

વ્યાસે કહ્યું—સ્થાવર, કૃમિ, જલજ, પક્ષી, પશુ અને મનુષ્ય—આ બધા ક્રમે ક્રમે વધુ ધર્માધિકારી છે; અને એ બધાથી પણ દેવગણ વધુ ધર્મનિષ્ઠ છે.

Verse 6

सहस्रभागात्प्रथमे द्वितीयानुक्रमास्तथा । सर्व एते महाभागाः पापान्मुक्तिसमाश्रयाः

પ્રથમ પદમાં સહસ્રમાં એક ભાગ જેટલું, અને દ્વિતીયાદિ ક્રમશઃ પદોમાં પણ—આ સર્વ મહાભાગ્યશાળી પાપમુક્તિના આશ્રય (સાધન) છે.

Verse 7

चतुर्णामपि भूतानां प्राणिनोतीव चोत्तमाः । प्राणिकेभ्योपि मुनिश्रेष्ठाः सर्वे बुद्ध्युपजीविनः

ચાર પ્રકારના ભૂતોમાં પ્રાણીઓ અતિ શ્રેષ્ઠ છે; અને પ્રાણીઓમાં પણ મુનિશ્રેષ્ઠ—કારણ કે તેઓ સર્વે જાગૃત બુદ્ધિ પર જીવતા છે.

Verse 8

मतिमद्भ्यो नराः श्रेष्ठास्तेभ्य श्रेष्ठास्तु वाडवाः । विप्रेभ्योऽपि च विद्वांसो विद्वद्भ्यः कृतबुद्धयः

માત્ર બુદ્ધિમાનો કરતાં સुसંસ્કૃત મનુષ્યો શ્રેષ્ઠ; તેમનાથી પણ વાડવ શ્રેષ્ઠ; વિપ્રોથી પણ સાચા વિદ્વાન શ્રેષ્ઠ; અને વિદ્વાનો કરતાં કૃતબુદ્ધિ—પરિપક્વ તથા સંયમિત સમજવાળા—શ્રેષ્ઠ।

Verse 9

कृतधीभ्योऽपि कर्तारः कर्तृभ्यो ब्रह्मतत्पराः । न तेभ्योऽभ्यधिकः कश्चित्त्रिषु लोकेषु भारत

કૃતધીજનોથી પણ શ્રેષ્ઠ કર્તા—ધર્મને કર્મમાં ઉતારનાર—છે; કર્તાઓથી પણ શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મતત્પર છે. હે ભારત! ત્રિલોકમાં તેમનાથી અધિક કોઈ નથી.

Verse 10

अन्योन्यपूजकास्ते वै तपो विद्याविशेषतः । ब्राह्मणो ब्रह्मणा सृष्टः सर्वभूतेश्वरो यतः

તેઓ પરસ્પર એકબીજાની પૂજા-આદર કરનાર છે, તપ અને વિદ્યાના વિશેષ ગુણથી વિશિષ્ટ. કારણ કે બ્રહ્માએ બ્રાહ્મણને સર્જ્યો છે; તેથી ધર્મ-વિદ્યાના બળે તે સર્વ ભૂતોમાં ઈશ્વરતુલ્ય માન્ય છે.

Verse 11

अतो जगत्स्थितं सर्वं ब्राह्मणोऽर्हति नापरः । सदाचारो हि सर्वार्हो नाचाराद्विच्युतः पुनः

અતએવ સમગ્ર જગતની સ્થિરતા (ધર્મ પર) આધારિત છે; અને બ્રાહ્મણ જ સન્માનનો અધિકારી છે, બીજો નહિ. સદાચારસ્થ પુરુષ સર્વ સન્માનને યોગ્ય છે; પરંતુ આચારથી ચ્યૂત થયેલો ફરી યોગ્ય રહેતો નથી.

Verse 12

तस्माद्विप्रेण सततं भाव्यमाचारशीलिना । विद्वेषरागरहिता अनुतिष्ठन्ति यं मुने

અતએવ બ્રાહ્મણે સદા આચારશીલ રહેવું જોઈએ. હે મુને, દ્વેષ અને રાગથી રહિત થઈ, જ્ઞાનીજન જે નિયમને સતત આચરે છે તે જ અનુષ્ઠાન કરવું.

Verse 13

सद्धि यस्तं सदाचारं धर्ममूलं विदुर्बुधाः । लक्षणैः परिहीनोऽपि सम्यगाचारतत्परः

બુદ્ધિમાનો જાણે છે કે સદાચાર જ ધર્મનું મૂળ છે. બાહ્ય લક્ષણો ન હોવા છતાં, જે સમ્યક આચારમાં તત્પર છે તે જ ખરેખર સ્થિર છે.

Verse 14

श्रदालुरनसूयुश्च नरो जीवेत्समाः शतम् । श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं स्वेषुस्वेषु च कर्मसु

શ્રદ્ધાવાન અને અનસૂય (દોષ શોધ્યા વિના) મનુષ્ય સો વર્ષ જીવે; અને પોતાના-પોતાના કર્મોમાં શ્રુતિ-સ્મૃતિએ કહેલી વિધિ પ્રમાણે આચરણ કરે.

Verse 15

सदाचारं निषेवेत धर्ममूलमतन्द्रितः । दुराचाररतो लोके गर्हणीयः पुमा न्भवेत्

ધર્મનું મૂળ એવા સદાચારનું મનુષ્યે આળસ વિના નિત્ય સેવન કરવું જોઈએ. દુરાચારરત પુરુષ લોકમાં નિંદનીય બને છે.

Verse 16

व्याधिभिश्चाभिभूयेत सदाल्पायुः सुदुःखभाक् । त्याज्यं कर्म पराधीनं कार्यमात्मवशं सदा

પરાધીન કર્મ કરનાર રોગોથી દબાઈ જાય છે, આયુષ્ય અલ્પ થાય છે અને મહાદુઃખનો ભાગી બને છે. તેથી પરાધીન કાર્ય ત્યજી સદા આત્મવશમાં રહે તેવું કાર્ય કરવું જોઈએ.

Verse 17

दुःखी यतः पराधीनः सदैवात्मवशः सुखी । यस्मिन्कर्मण्यंतरात्मा क्रियमाणे प्रसीदति

પરાધીન પુરુષ દુઃખી થાય છે, અને જે સદા આત્મવશ રહે છે તે સુખી થાય છે. જે કર્મ કરતાં કરતાં અંતરાત્મા પ્રસન્ન થાય, તે જ કર્મ પસંદ કરવું જોઈએ.

Verse 18

अध्यापयेच्छुचीञ्छिष्यान्हितान्मे धासमन्वितान् । उपेयादीश्वरं चापि योगक्षेमादिसिद्धये

તે શુચિ, હિતેચ્છુ અને મેધાસંપન્ન શિષ્યોને અધ્યાપન કરાવે. તેમજ યોગક્ષેમ આદિ સિદ્ધિ માટે ઈશ્વરની શરણાગતિ પણ કરે.

Verse 19

अतस्तेष्वेव वै यत्नः कर्तव्यो धर्ममिच्छता । सत्यं क्षमार्तवं ध्यानमानृशंस्यमहिंसनम्

અતએવ ધર્મ ઇચ્છનારએ આ ગુણોમાં જ વિશેષ પ્રયત્ન કરવો—સત્ય, ક્ષમા, આર્જવ (સરળતા), ધ્યાન, કરુણા અને અહિંસા.

Verse 20

दमः प्रसादो माधुर्यं मृदुतेति यमा दश । शौचं स्नानं तपो दानं मौनेज्याध्ययनं व्रतम्

દમ, પ્રસન્નતા, મધુર વાણી અને મૃદુતા—આ દશ યમો ગણાય છે. શૌચ, સ્નાન, તપ, દાન, મૌન, પૂજા, સ્વાધ્યાય અને વ્રત—આ ધર્મને ધારણ કરાવનારા નિયમો કહ્યા છે.

Verse 21

उपोषणोपस्थदंडो दशैते नियमाः स्मृताः । कामं क्रोधं दमं मोहं मात्सर्यं लोभमेव च

ઉપવાસ અને ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ—આ દશ નિયમોમાં સ્મૃત છે. તેમજ કામ, ક્રોધ, અસંયમ, મોહ, માત્સર્ય અને લોભ—એ બધાનું દમન કરવું જોઈએ.

Verse 22

अमून्षड्वैरिणो जित्वा सर्वत्र विजयी भवेत् । शनैः संचिनुयाद्धर्मं वल्मीकं शृंगवान्यथा

આ છ વૈરીઓને જીતીને મનુષ્ય સર્વત્ર વિજયી બને છે. ધર્મને ધીમે ધીમે સંગ્રહ કરવો જોઈએ, જેમ વલ્મીક કણકણથી ઊંચો બને છે.

Verse 23

परपीडामकुर्वाणः पर लोकसहायिनम् । धर्म एव सहायी स्यादमुत्र परिरक्षितः

જે પરને પીડા આપતો નથી, તે પરલોકમાં સહાયક મેળવે છે. ત્યાં ધર્મ જ તેનો સાથી બની તેની રક્ષા કરે છે.

Verse 24

पितृमातृसुतभ्रातृयोषिद्बंधुजनाधिकः । जायते चैकलः प्राणी म्रियते च तथै कलः

પિતા, માતા, પુત્ર, ભાઈ, પત્ની અને અનેક સગાં-સંબંધીઓથી ઘેરાયેલો હોવા છતાં પ્રાણી એકલો જ જન્મે છે અને તેમ જ એકલો જ મરે છે.

Verse 25

एकलः सुकृतं भुंक्ते भुंक्ते दुष्कृतमेकलः । देहे पंचत्वमापन्ने त्यक्त्वैकं काष्ठलोष्टवत्

માનવ એકલો જ પુણ્યનું ફળ ભોગવે છે અને એકલો જ પાપનું ફળ સહે છે. દેહ પંચતત્ત્વમાં લીન થાય ત્યારે તેને લાકડાના ટુકડા કે માટીના ઢેલાની જેમ ત્યજી દેવામાં આવે છે.

Verse 26

बांधवा विमुखा यांति धर्मो यांतमनु व्रजेत् । अतः संचिनुयाद्धर्म्ममत्राऽमुत्र सहायिनम्

સગાંસંબંધીઓ વિમુખ થઈને ચાલ્યા જાય છે; પરંતુ જે જાય છે તેની પાછળ ધર્મ જ અનુસરે છે. તેથી ઇહલોક અને પરલોકમાં સહાયક એવા ધર્મનો સંગ્રહ કરવો જોઈએ.

Verse 27

धर्मं सहायिनं लब्ध्वा संतरेद्दुस्तरं तमः । संबंधानाचारेन्नित्यमुत्तमैरुत्तमैः सुधीः

ધર્મને સહાયક તરીકે પામી મનુષ્ય દુસ્તર અંધકારને પાર કરે છે. તેથી વિવેકીજનોએ સદા ઉત્તમ પુરુષો સાથે સత్సંગ રાખી સદાચાર આચરવો જોઈએ.

Verse 28

अधमानधमांस्त्यक्त्वा कुलमुत्कर्षतां नयेत् । उत्तमानुत्तमानेव गच्छेद्धीनांश्च वर्जयेत् । ब्राह्मणः श्रेष्ठतामेति प्रत्यवायेन शूद्रताम्

અધમ અને નીચ સંગતિ ત્યજી પોતાના કુળને ઉત્કર્ષ તરફ દોરવું જોઈએ. માત્ર ઉત્તમ અને શ્રેષ્ઠ પુરુષોને જ સેવવા, અને હીન લોકોને ટાળવા. બ્રાહ્મણ સદાચારથી શ્રેષ્ઠતા પામે છે; પરંતુ અપચારે પતન પામી નીચ સ્થિતિને પામે છે.

Verse 29

अनध्ययनशीलं च सदाचारविलंघिनम् । सालसं च दुरन्नादं ब्राह्मणं बाधतेंऽतकः

જે બ્રાહ્મણ અધ્યયનમાં રત નથી, સદાચારનું ઉલ્લંઘન કરે છે, આળસુ છે અને અયોગ્ય અન્ન પર જીવે છે—તેને વિનાશ (મૃત્યુનો ભય) ઘેરી વળે છે.

Verse 30

अतोऽभ्यस्येत्प्रयत्नेन सदाचारं सदा द्विजः । तीर्थान्यप्यभिलष्यंति सदाचारिसमागमम्

અતએવ દ્વિજે સદા પ્રયત્નપૂર્વક સદાચારનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ; કારણ કે તીર્થો પણ સદાચારીજનના સંગની ઇચ્છા કરે છે।

Verse 31

रजनीप्रांतयामार्द्धं ब्राह्मः समय उच्यते । स्वहितं चिंतयेत्प्राज्ञस्तस्मिंश्चोत्थाय सर्वदा

રાત્રિના અંતિમ પ્રહરના ઉત્તરાર્ધને ‘બ્રાહ્મ મુહૂર્ત’ કહે છે; તે સમયે સદા ઉઠીને પ્રાજ્ઞે પોતાના પરમ હિતનું ચિંતન કરવું જોઈએ।

Verse 32

गजास्यं संस्मरेदादौ तत ईशं सहांबया । श्रीरंगं श्रीसमेतं तु ब्रह्माणं कमलोद्भवम्

પ્રથમ ગજાસ્ય (ગણેશ)નું સ્મરણ કરવું; પછી અંબાસહિત ઈશ (શિવ)નું; પછી શ્રીસહિત શ્રીરંગ (વિષ્ણુ)નું, અને કમલજ બ્રહ્માનું।

Verse 33

इंद्रादीन्सकलान्देवान्वसिष्ठादीन्मुनीनपि । गंगायाः सरितः सर्वाः श्रीशैलायखिलान्गिरीन्

ઇન્દ્રાદિ સર્વ દેવો, વસિષ્ઠાદિ મુનિઓ, ગંગા તથા સર્વ નદીઓ, શ્રીશૈલ અને સર્વ પર્વતોનું પણ સ્મરણ કરવું જોઈએ।

Verse 34

क्षीरोदादीन्समुद्रांश्च मानसादिसरांसि च । वनानि नंदनादीनि धेनूः कामदुघादयः

ક્ષીરોદધિથી આરંભ કરીને સર્વ સમુદ્રો, માનસરોવરાદિ સરોવરો, નંદનાદિ દિવ્ય વનો, તથા કામધેનુ આદિ પવિત્ર ધેનુઓનું સ્મરણ કરવું।

Verse 35

कल्पवृक्षादिवृक्षांश्च धातून्कांचनमुख्यतः । दिव्यस्त्रीरुर्वशीमुख्याः प्रह्रादावद्यान्हरेः प्रियान्

કલ્પવૃક્ષાદિ કલ્પતરુંઓનું, સુવર્ણમુખ્યા મૂલ્યવાન ધાતુઓનું, ઉર્વશીમુખ્યા દિવ્ય અપ્સરાઓનું તથા પ્રહ્લાદાદિ હરિપ્રિય ભક્તોનું સ્મરણ કરવું જોઈએ।

Verse 36

जननीचरणौ स्मृत्वा सर्वतीर्थोक्त्त मोत्तमौ । पितरं च गुरूंश्चापि हदि ध्यात्वा प्रसन्नधीः

સર્વ તીર્થોમાં સર્વોત્તમ કહેવાતા માતાના ચરણોનું સ્મરણ કરીને, પછી પ્રસન્ન બુદ્ધિથી હૃદયમાં પિતા અને ગુરુઓનું પણ ધ્યાન કરવું।

Verse 37

ततश्चावश्यकं कर्त्तुं नैरृतीं दिशमाव्रजेत् । ग्रामाद्धनुःशतं गच्छेन्नगराच्च चतुर्गुण म्

પછી આવશ્યક વિસર્જનક્રિયા કરવા નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશા તરફ જવું; ગામથી સો ધનુષ દૂર અને નગરથી તેનું ચારગણું દૂર જવું।

Verse 38

तृणैराच्छाद्य वसुधां शिरः प्रावृत्य वाससा । कर्णोपवीत उदग्वक्त्रो दिवसे संध्ययोरपि

તૃણથી ધરતી ઢાંકી અને વસ્ત્રથી મસ્તક આવરી, યજ્ઞોપવીત કાન પર રાખીને, દિવસે તથા સંધ્યાકાળે પણ ઉત્તરમુખ રહેવું।

Verse 39

विण्मूत्रे विसृजेन्मौनी निशायां दक्षिणामुखः । न तिष्ठन्नाशु नो विप्र गोवन्ह्यनिलसंमुखः

મળ-મૂત્રનો ત્યાગ કરતાં મૌન રહેવું; રાત્રે દક્ષિણમુખ રહેવું। હે વિપ્ર! ઊભા રહીને નહીં, ઉતાવળથી નહીં; અને ગાય, અગ્નિ તથા વાયુની સામે મુખ રાખીને પણ નહીં।

Verse 40

न फालकृष्टे भूभागे न रथ्यासेव्यभूतले । नालोकयेद्दिशो भागञ्ज्यो तिश्चक्रं नभो मलम्

હળથી તાજી ખેડાયેલી જમીન પર તથા રસ્તા તરીકે વપરાતી ભૂમિ પર મલોત્સર્ગ ન કરવો. તેમજ તે સમયે દિશાઓ, જ્યોતિષ્ચક્ર, આકાશ અથવા કોઈ અશુદ્ધ વસ્તુ તરફ નજર ન કરવી—લજ્જા અને નિયમનું પાલન કરવું.

Verse 41

वामेन पाणिना शिश्नं धृत्वोत्तिष्ठेत्प्रयत्नवान् । अथो मृदं समादद्याज्जंतुकर्क्करवर्जिताम्

ડાબા હાથથી શિશ્નને ધારણ કરીને સાવધાન વ્યક્તિ ઊભો થાય. પછી શૌચશુદ્ધિ માટે જીવજંતુ અને કંકર વિનાની માટી લેવી.

Verse 42

विहाय मूषको त्खातां चोच्छिष्टां केशसंकुलाम् । गुह्ये दद्यान्मृदं चैकां प्रक्षाल्य चांबुना ततः

ઉંદરાએ ખોદેલી, ઉચ્છિષ્ટથી દૂષિત અથવા વાળથી મિશ્રિત માટી ત્યજી દેવી. ગુહ્યાંગ પર એક વખત માટી લગાવી, પછી પાણીથી ધોઈને શુદ્ધિ કરવી.

Verse 43

पुनर्वामकरेणेति पंचधा क्षालयेद्गुदम् । एकैक पादयोर्दद्यात्तिस्रः पाण्योर्मृदस्तथा

ફરી ડાબા હાથથી ગુદને પાંચ વખત શુદ્ધ કરવો. બંને પગ પર એક-એક વખત માટી લગાવવી અને એ જ રીતે હાથ પર ત્રણ વખત માટી લગાવવી.

Verse 44

इत्थं शौचं गृही कुर्याद्गंधलेपक्षयावधि । क्रमाद्वैगुण्यतः कुर्याद्ब्रह्मचर्यादिषु त्रिषु

આ રીતે ગૃહસ્થએ ગંધ અને લેપ સંપૂર્ણ નાશ પામે ત્યાં સુધી શૌચ કરવું. અને બ્રહ્મચર્ય વગેરે ત્રણ આશ્રમોમાં ક્રમશઃ શાસ્ત્રવિધિ મુજબ વધુ કડક રીતે શુદ્ધિ કરવી.

Verse 45

दिवाविहितशौचाच्च रात्रावर्द्धं समाचरेत् । परग्रामे तदर्धं च पथि तस्यार्धमेव च

દિવસે વિહિત શૌચનું રાત્રે અર્ધમાત્ર આચરણ કરવું. પરગામે તેનું પણ અર્ધ, અને માર્ગમાં તેનું પણ અર્ધ જ કરવું.

Verse 46

तदर्धं रोगिणां चापि सुस्थे न्यूनं न कार येत् । अपि सर्वनदीतोयैर्मृत्कूटैश्चाप्यगोपमैः

તેનું પણ અર્ધ રોગીઓ માટે યોગ્ય છે; પરંતુ સ્વસ્થ વ્યક્તિએ તેનાથી ઓછું ન કરવું. કોઈપણ નદીના જળથી અને ખાસ તૈયાર ન કરેલા માટીના ઢેલાંથી પણ શુદ્ધિ કરવી.

Verse 47

आपातमाचरेच्छौचं भावदुष्टो न शुद्धिभाक् । आर्द्रधात्रीफलोन्माना मृदः शौचे प्रकीर्तिताः

પરિસ્થિતિ અનુસાર શૌચ કરવું; પરંતુ જેનો ભાવ દૂષિત છે તે સાચી શુદ્ધિ પામતો નથી. શૌચમાં માટીનું પ્રમાણ ભીનું ધાત્રીફળ (આવળા) જેટલું કહેવાયું છે.

Verse 48

सर्वाश्चाहुतयोऽप्येवं ग्रासाश्चांद्रायणेपि च । प्रागास्य उदगास्यो वा सूपविष्टः शुचौ भुवि

એ જ રીતે સર્વ આહુતિઓ અને ચાંદ્રાયણ વ્રતના ગ્રાસ પણ શુદ્ધ ભૂમિ પર યોગ્ય રીતે બેસીને, પૂર્વમુખ કે ઉત્તરમુખ થઈને કરવા.

Verse 49

उपस्पृशेद्विहीनाभिस्तुषांगारास्थिभस्मभिः । अतिस्वच्छाभिरद्भिश्च यावद्धृद्गाभिरत्वरः

યોગ્ય પાણી ન હોય તો પણ તુષ, અંગાર, અસ્થિભસ્મ વગેરે વડે (પરિશોધિત) પાણીથી ઉપસ્પર્શન/આચમન કરવું; અને શક્ય હોય ત્યાં અત્યંત સ્વચ્છ, હૃદય સુધી ઊંડા પાણીથી પણ—ઉતાવળ વિના—કરવું.

Verse 50

ब्राह्मणो ब्रह्मतीर्थेन दृष्टिपूताभिराचमेत् । कण्ठगाभिर्नृपः शुध्येत्तालुगाभिस्तथोरुजः

બ્રાહ્મણે બ્રહ્મતીર્થથી અને દ્રષ્ટિથી પવિત્ર કરેલા જળ વડે આચમન કરવું જોઈએ. ક્ષત્રિય કંઠ સુધી અને વૈશ્ય તાળવા સુધી જળ પહોંચવાથી શુદ્ધ થાય છે.

Verse 51

स्त्रीशूद्रावाथ संस्पर्शमात्रेणापि विशुध्यतः । शिरः शब्दं सकंठं वा जले मुक्तशिखोऽपि वा

સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રો માત્ર સ્પર્શ કરવાથી જ શુદ્ધ થાય છે. જળમાં શિખા ખુલ્લી હોય તો પણ મસ્તક, ઇન્દ્રિયો અને કંઠનો સ્પર્શ કરવો જોઈએ.

Verse 52

अक्षालितपदद्वद्व आचांतोऽप्यशुचिर्म्मतः । त्रिः पीत्वांबु विशुद्ध्यर्थं ततः खानि विशोधयेत्

બંને પગ ધોયા વિના આચમન કરવા છતાં પણ મનુષ્ય અશુદ્ધ જ ગણાય છે. શુદ્ધિ માટે ત્રણ વાર જળ પીને પછી ઇન્દ્રિયોને શુદ્ધ કરવી જોઈએ.

Verse 53

अंगुष्ठमूलदेशेन ह्यधरोष्ठौ परि मृजेत् । स्पृष्ट्वा जलेन हृदयं समस्ताभिः शिरः स्पृशेत्

અંગૂઠાના મૂળ ભાગથી હોઠ લૂછવા જોઈએ. જળ વડે હૃદયને સ્પર્શ કરીને, બધી આંગળીઓ વડે મસ્તકને સ્પર્શ કરવો જોઈએ.

Verse 54

अंगुल्यग्रैस्तथा स्कन्धौ सांबु सर्व्वत्र संस्पृशेत् । आचांतः पुनराचामेत्कृत्वा रथ्योपसर्पणम्

આંગળીઓના ટેરવાં વડે ખભાનો સ્પર્શ કરવો અને જળ વડે સર્વ અંગોનો સ્પર્શ કરવો. રસ્તા પર ગયા પછી ફરીથી આચમન કરવું જોઈએ.

Verse 55

स्नात्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा प्रारंभे शुभकर्मणाम् । सुप्त्वा वासः परीधाय दृष्ट्वा तथाप्यमंगलम्

સ્નાન કરીને, ભોજન કરીને, દૂધ પીીને, શુભ કર્મના આરંભે, ઊંઘીને, વસ્ત્ર ધારણ કરીને તથા અમંગળ દર્શન થયા પછી પણ—ફરી આચમન કરવું જોઈએ।

Verse 56

प्रमादादशुचि स्मृत्वा द्विराचांतः शुचिर्भवेत् । दंतधावनं प्रकुर्वीत यथोक्त धर्मशास्त्रतः । आचांतोऽप्यशुचिर्यस्मादकृत्वा दंतधावनम्

પ્રમાદથી અશૌચનું સ્મરણ થાય તો બે વાર આચમન કરવાથી શુદ્ધિ થાય. ધર્મશાસ્ત્ર મુજબ દંતધાવન કરવું જોઈએ; કારણ કે દંતધાવન કર્યા વિના આચમન કર્યે પણ અશુદ્ધિ રહે છે।

Verse 57

प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु नवम्यां रविवासरे । दंतानां काष्ठसंयोगो दहेदासप्तमं कुलम्

પ્રતિપદા, દર્શ (અમાવાસ્યા), ષષ્ઠી, નવમી તથા રવિવારે દાંતમાં કાષ્ઠદંતકાષ્ઠનો ઉપયોગ કરવાથી—સાતમી પેઢી સુધી કૂલ દહન (વિનાશ) થાય છે, એમ કહેવાયું છે।

Verse 58

अलाभे दंतकाष्ठानां निषिद्धे वाथ वासरे । गंडूषा द्वादश ग्राह्या मुखस्य परिशुद्धये

દંતકાષ્ઠ ન મળે અથવા નિષિદ્ધ દિવસ હોય, તો મુખની સંપૂર્ણ શુદ્ધિ માટે બાર ગંડૂષ (કુલ્લા) લેવા જોઈએ।

Verse 59

कनिष्ठाग्रपरीमाणं सत्वचं निर्व्रणारुजम् । द्वादशांगुलमानं च सार्द्रं स्याद्दंतधावनम्

દંતધાવન માટેનું દંતકાષ્ઠ કનિષ્ઠાના અગ્ર જેટલું જાડું, છાલসহિત, ઘા-રોગદોષથી રહિત, બાર અંગુલ લાંબું અને તાજું/આર્દ્ર હોવું જોઈએ।

Verse 60

एकेकांगुलमानं तच्चर्वयेद्दंतधावनम् । प्रातः स्नानं चरित्वा च शुद्ध्यै तीर्थे विशेषतः

એક એક આંગળીના ગાંઠ જેટલી દંતધાવન કાઠી ચાવવી. પછી પ્રાતઃસ્નાન કરીને—વિશેષ કરીને તીર્થમાં—શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 61

प्रातः स्नानाद्यतः शुद्ध्येत्कायोऽयं मलिनः सदा । यन्मलं नवभिश्छिद्रैः स्रवत्येव दिवानिशम्

પ્રાતઃસ્નાનથી આ દેહ—જે સદા મલિન છે—શુદ્ધ થાય છે; કારણ કે તેનો મલ નવ છિદ્રોથી દિવસ-રાત સતત વહેતો રહે છે.

Verse 62

उत्साहमेधासौभाग्यरूपसंपत्प्रवर्द्धकम् । प्राजापत्यसमं प्राहुस्तन्महाघविनाशकृत्

આ ઉત્સાહ, મેધા, સૌભાગ્ય, રૂપ અને સંપત્તિ વધારનાર છે. તેને પ્રાજાપત્ય વ્રત સમાન કહે છે; તે મહાપાપોનો નાશ કરે છે.

Verse 63

प्रातः स्नानं हरेत्पापमलक्ष्मीं ग्लानिमेव च । अशुचित्वं च दुःस्वप्नं तुष्टिं पुष्टिं प्रयच्छति

પ્રાતઃસ્નાન પાપ, દુર્ભાગ્ય (મલક્ષ્મી) અને થાક દૂર કરે છે. તે અશુચિતા અને દુઃસ્વપ્ન હટાવી તૃપ્તિ તથા પુષ્ટિ આપે છે.

Verse 64

नोपसर्पंति वै दुष्टाः प्रातस्नायिजनं क्वचित् । दृष्टादृष्टफलं यस्मात्प्रातःस्नानं समाचरेत्

જે પ્રાતઃસ્નાન કરે છે, તેની પાસે દુષ્ટો ક્યારેય નજીક આવતાં નથી. પ્રાતઃસ્નાનથી દૃષ્ટ અને અદૃષ્ટ બંને ફળ મળે છે, તેથી તેનું આચરણ કરવું જોઈએ.

Verse 65

प्रसंगतः स्नानविधिं प्रवक्ष्यामि नृपोत्तमाः । विधिस्नानं यतः प्राहुः स्नाना च्छतगुणोत्तरम्

પ્રસંગવશ, હે નૃપોત્તમો, હું સ્નાનની વિધિ કહું છું; કારણ કે વિધિપૂર્વક કરેલું સ્નાન સામાન્ય સ્નાન કરતાં સોગણું શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે।

Verse 66

विशुद्धां मृदमादाय बर्हिषस्तिलगोमयम् । शुचौ देशे परिस्थाप्य ह्याचम्य स्नानमाचरेत्

શુદ્ધ માટી, કુશ, તલ અને ગોમય લઈને, પવિત્ર સ્થાને ગોઠવી, આચમન કરીને પછી સ્નાન કરવું જોઈએ।

Verse 67

उपग्रही बद्ध शिखो जलमध्ये समाविशेत् । स्वशाखोक्तविधानेन स्नानं कुर्याद्यथाविधि

ઉપગ્રાહી ધારણ કરીને અને શિખા બાંધીને જળમાં પ્રવેશ કરવો; તથા પોતાની વેદશાખામાં કહેલી વિધિ મુજબ યથાવિધિ સ્નાન કરવું।

Verse 68

स्नात्वेत्थं वस्त्रमापीड्य गृह्णीयाद्धौतवाससी । आचम्य च ततः कुर्यात्प्रातःसंध्यां कुशान्वितः

આ રીતે સ્નાન કરીને વસ્ત્ર પિડીને ધોયેલા વસ્ત્રો ધારણ કરવાં; પછી આચમન કરીને કુશ સાથે પ્રાતઃસંધ્યા કરવી।

Verse 69

प्राणायामांश्चरन्विप्रो नियम्य मानसं दृढम् । अहोरात्रकृतैः पापैर्मुक्तो भवति तत्क्षणात्

વૈપ્ર પ્રાણાયામનો અભ્યાસ કરીને અને મનને દૃઢ રીતે નિયંત્રિત કરીને, દિવસ-રાત કરેલા પાપોથી તત્ક્ષણે મુક્ત થાય છે।

Verse 70

दश द्वादशसंख्या वा प्राणायामाः कृता यदि । नियम्य मानसं तेन तदा तप्तं महत्तपः

જો કોઈ દસ અથવા બાર વખત પ્રાણાયામ કરે અને તેના દ્વારા મનને નિયંત્રિત કરે, તો નિશ્ચયે તેણે મહાન તપનું આચરણ કર્યું ગણાય।

Verse 71

सव्याहृतिप्रणवकाः प्राणायामास्तु षोडश । अपि भ्रूणहनं मासात्पुनंत्यहरहः कृताः

વ્યાહૃતિઓ અને પ્રણવসহ સોળ પ્રાણાયામો જો રોજ કરવામાં આવે, તો એક માસમાં ભ્રૂણહત્યાનું પાપ પણ શુદ્ધ થાય છે।

Verse 72

यथा पार्थिवधातूनां दह्यते धमनान्मलाः । तथेंद्रियैः कृता दोषा ज्वाल्यंते प्राणसंयमात्

જેમ ભઠ્ઠીમાં તાપથી પાર્થિવ ધાતુઓની અશુદ્ધિ બળી જાય છે, તેમ પ્રાણસંયમથી ઇન્દ્રિયજન્ય દોષો દગ્ધ થઈ નાશ પામે છે।

Verse 73

एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परं तपः । गायत्र्यास्तु परं नास्ति पावनं च नृपोत्तम

એકાક્ષર ‘ઓં’ પરબ્રહ્મ છે; પ્રાણાયામ પરમ તપ છે. હે નૃપોત્તમ, ગાયત્રીથી વધીને કોઈ પાવન કરનાર નથી।

Verse 74

कर्मणा मनसा वाचा यद्रात्रौ कुरुते त्वघम् । उत्तिष्ठन्पूर्वसंध्यायां प्राणायामैर्विशोधयेत्

રાત્રે કર્મથી, મનથી અથવા વાણીથી જે પાપ થાય, તે પ્રાતઃ પૂર્વસંધ્યાએ ઊઠીને પ્રાણાયામોથી શુદ્ધ કરવું જોઈએ।

Verse 75

यदह्ना कुरुते पापं मनोवाक्कायकर्मभिः । आसीनः पश्चिमां संध्यां प्राणायामैर्व्यपोहति । पश्चिमां तु समासीनो मलं हंति दिवाकृतम्

દિવસ દરમ્યાન મન, વાણી અને કાયાકર્મથી જે પાપ થાય, તે સાંજની પશ્ચિમ સંધ્યામાં આસનસ્થ થઈ પ્રાણાયામોથી દૂર થાય છે. પશ્ચિમ સંધ્યામાં બેઠા બેઠા દિવસનું મલિનપણું નાશ પામે છે.

Verse 76

नोपतिष्ठेत्तु यः पूर्व्वां नोपास्ते यस्तु पश्चिमाम् । स शूद्रवद्बहिष्कार्यः सर्वस्माद्द्विजकर्मणः

જે પ્રાતઃ સંધ્યામાં ઉપસ્થિત થતો નથી અને જે સાંજની સંધ્યાની ઉપાસના કરતો નથી, તે સર્વ દ્વિજકર્મોથી શૂદ્રની જેમ બહિષ્કાર્ય છે.

Verse 77

अपां समीपमासाद्य नित्यकर्म समाचरेत् । तत आचमनं कुर्याद्यथाविध्यनु पूर्वशः

જળની નજીક જઈ નિત્યકર્મ આચરવું; ત્યારબાદ વિધિ મુજબ ક્રમશઃ આચમન કરવું.

Verse 78

आपोहिष्ठेति तिसृभिर्मार्जनं तु ततश्चरेत् । भूमौ शिरसि चाकाश आकाशे भुवि मस्तके

પછી ‘આપો હિ ષ્ઠા…’થી શરૂ થતા ત્રણ મંત્રોથી માર્જન કરવું. પરંપરા મુજબ ‘ભૂમિ’ અને ‘આકાશ’નો વિન્યાસ—ક્યારેક ભૂમિ પર, ક્યારેક શિર પર, ક્યારેક આકાશમાં, ક્યારેક મસ્તક પર—એ રીતે કરવો.

Verse 79

मस्तके च तथाकाशं भूमौ च नवधा क्षिपेत् । भूमिशब्देन चरणावाकाशं हृदयं स्मृतम् । शिरस्येव शिरःशब्दो मार्जनं तैरुदाहृतम्

એ જ રીતે મસ્તક પર ‘આકાશ’ અને ભૂમિ પર ‘ભૂમિ’નો નવધા વિન્યાસ કરવો. ‘ભૂમિ’ શબ્દથી પગ, ‘આકાશ’ શબ્દથી હૃદય અને ‘શિરઃ’ શબ્દથી શિર જ ગ્રહણ થાય છે—એ રીતે માર્જન સમજાવ્યું છે.

Verse 80

वारुणादपि चाग्नेयाद्वायव्यादपि चेंद्रतः । मंत्रस्थानादपि परं ब्राह्मं स्नानमिदं परम् । ब्राह्मस्नानेन यः स्नातः स बाह्याभ्यंतरं शुचिः

વારુણ-સ્નાન, આગ્નેય-સ્નાન, વાયવ્ય-સ્નાન અને ઇન્દ્ર-સ્નાન કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ—અને માત્ર ‘મંત્રસ્થાન’ કરતાં પણ પરે—આ પરમ બ્રાહ્મ-સ્નાન છે. જે બ્રાહ્મ-સ્નાનથી સ્નાન કરે છે તે બહારથી અને અંદરથી બંને રીતે શુદ્ધ થાય છે.

Verse 81

सर्वत्र चार्हतामेति देवपूजादिकर्मणि । नक्तंदिनं निमज्ज्याप्सु कैवर्ताः किमु पावनाः

ત્યારે જ મનુષ્ય સર્વત્ર સાચે અર્હ બને છે—દેવપૂજા વગેરે કર્મો માટે પણ. જો માછીમારો રાતદિવસ પાણીમાં ડૂબકી લગાવવાથી જ પવિત્ર થઈ જતા, તો ઉચ્ચ સાધનાની જરૂરત શું રહેતી?

Verse 82

शतशोऽपि तथा स्नाता न शुद्धा भावदूषिताः । अंतःकरणशुद्धांश्च तान्विभूतिः पवित्रयेत्

એ રીતે સૈકડો વાર સ્નાન કર્યાં છતાં જેમના ભાવ દૂષિત છે તેઓ શુદ્ધ થતા નથી. પરંતુ જેમનું અંતઃકરણ શુદ્ધ છે, એવા જનને વિભૂતિ (પવિત્ર ભસ્મ) પાવન કરે છે.

Verse 83

किं पावनाः प्रकीर्त्यंते रासभा भस्मधूसराः । स स्नातः सर्वतीर्थेषु मलैः सर्वैर्विवर्जितः

ભસ્મથી ધૂસર થયેલા ગધેડાંને ‘પવિત્ર’ કેમ કહેવાય? જે સર્વ મલિનતાઓથી રહિત છે—એ જ જાણે સર્વ તીર્થોમાં સ્નાત છે.

Verse 84

तेन क्रतुशतैरिष्टं चेतो यस्येह निर्मलम् । तदेव निर्मलं चेतो यथा स्यात्तन्मुने शृणु

જેનું ચિત્ત અહીં નિર્મળ છે, તેણે જાણે સો યજ્ઞો કર્યા હોય તેમ ફળ મળે છે. હે મુને, એ જ ચિત્ત કેવી રીતે નિર્મળ બને તે સાંભળો.

Verse 85

विश्वेशश्चेत्प्रसन्नः स्यात्तदा स्यान्नान्यथा क्वचित् । तस्माच्चेतो विशुद्ध्यर्थं काशीनाथं समाश्रयेत्

જો વિશ્વેશ્વર પ્રસન્ન હોય તો જ કાર્ય સિદ્ધ થાય છે, અન્યથા નહીં. તેથી ચિત્તની શુદ્ધિ માટે કાશીનાથનો આશ્રય લેવો જોઈએ.

Verse 86

इदं शरीरमुत्सृज्य परं ब्रह्माधिगच्छति । द्रुपदांतं ततो जप्त्वा जलमादाय पाणिना

આ શરીરનો ત્યાગ કરીને તે પરબ્રહ્મને પામે છે. ત્યારબાદ 'દ્રુપદા' મંત્રનો જાપ કરીને હાથમાં જળ લઈને...

Verse 87

कुयादृतं च मंत्रेण विधिज्ञस्त्वघमर्षणम् । निमज्ज्याप्सु च यो विद्वाञ्जपेत्त्रिरघमर्षणम्

વિધિના જાણકારે 'ઋતં ચ' મંત્રથી અઘમર્ષણ કરવું જોઈએ. અને જે વિદ્વાન જળમાં ડૂબકી મારીને ત્રણ વાર અઘમર્ષણનો જાપ કરે છે...

Verse 88

जले वापि स्थले वापि यः कुर्यादघमर्ष णम् । तस्याघौघो विनश्येत यथा सूर्योदये तमः

જળમાં હોય કે સ્થળ પર, જે કોઈ અઘમર્ષણ કરે છે, સૂર્યોદય થતાં જેમ અંધકાર નાશ પામે છે તેમ તેના પાપોનો સમૂહ નાશ પામે છે.

Verse 89

गायत्रीं शिरसा हीनां महाव्याहृतिपूर्व्विकाम् । प्रणवाद्यां जपंस्तिष्ठन्क्षिपेदंभोंजलि त्रयम्

ઊભા રહીને, પ્રણવ (ૐ) અને મહાવ્યાહૃતિઓ પૂર્વક, શિર-ભાગ રહિત ગાયત્રીનો જાપ કરતા ત્રણ અંજલિ જળ અર્પણ કરવું.

Verse 90

तेन वज्रोदकेनाशु मंदेहा नाम राक्षसाः । सूर्यतेजः प्रलोपंते शैला इव विवस्वतः

તે વજ્રોદક (પવિત્ર અર્ઘ્ય) વડે ‘મંદેહ’ નામના રાક્ષસો તત્કાળ નાશ પામે છે; સૂર્યના તેજથી તેમનું બળ લોપ પામે છે—જેમ પ્રચંડ વિવસ્વાન સામે પર્વતો ઢળી પડે।

Verse 91

सहायार्थं च सूर्यस्य यो द्विजो नांजलि त्रयम् । क्षिपेन्मंदेहनाशाय सोपि मंदेहतां व्रजेत्

સૂર્યની સહાય માટે મન્દેહ-નાશાર્થે જે દ્વિજ ત્રણ અંજલિ જલ-અર્ઘ્ય અર્પે છે, તે જો વિધિ-આચરણથી ભ્રષ્ટ થાય તો તે પણ ‘મન્દેહ’ અવસ્થાને પામે છે।

Verse 92

प्रातस्तावज्जपंस्तिष्ठेद्यावत्सूर्यस्य दर्शनम् । उपविष्टो जपेत्सायमृक्षाणामाविलोकनात्

પ્રાતઃ સૂર્યદર્શન થાય ત્યાં સુધી ઊભા રહી જપ કરવો; સાંજે બેઠા રહી જપ કરવો, જ્યાં સુધી તારાઓ દેખાય।

Verse 93

काललोपो न कर्त्तव्यो द्विजेन स्वहितेप्सुना । अर्द्धोदयास्तसमये तस्माद्वज्रोदकं क्षिपेत्

પોતાનું હિત ઇચ્છતા દ્વિજે સમયનો લોપ ન કરવો; તેથી અર્ધોદય અને અસ્તસમયે વજ્રોદક (અર્ઘ્ય) અર્પણ કરવું।

Verse 94

विधिनापि कृता संध्या कालातीता ऽफला भवेत् । अयमेव हि दृष्टांतो वंध्यास्त्रीमैथुनं यथा

વિધિ પ્રમાણે કરેલી પણ સંધ્યા-ઉપાસના જો સમય વીત્યા પછી થાય તો નિષ્ફળ બને છે; દૃષ્ટાંત એ જ—જેમ વંધ્યા સ્ત્રી સાથે મૈથુન।

Verse 95

जले वामकरं कृत्वा या संध्याऽचरिता द्विजैः । वृषली सा परिज्ञेया रक्षोगणमुदा वहा

જળમાં ડાબો હાથ રાખીને દ્વિજોએ જે સંધ્યા આચરી છે, તે ‘વૃષલી’ (અધમ) તરીકે જાણવી; તે રાક્ષસગણને ઉદ્ભવાવે છે.

Verse 96

उपस्थानं ततः कुर्याच्छाखोक्तविधिना ततः । सहस्रकृत्वो गायत्र्याः शतकृत्वोथवा पुनः

પછી પોતાની વેદશાખામાં કહેલી વિધિ મુજબ ઉપસ્થાન કરવું; ત્યારબાદ ગાયત્રીનો સહસ્ર જપ કરવો—અથવા ફરી શત જપ કરવો.

Verse 97

दशकृत्वोऽथ देव्यै च कुर्यात्सौ रीमुपस्थितिम् । सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम्

પછી સૌર્ય દેવી માટે દસ વાર ઉપસ્થિતિ (આહ્વાન-પૂજા) કરવી; જપની ગણતરી પ્રમાણે દેવી સહસ્રમાં પરમા, શતમાં મધ્યમા, દશમાં અવરા કહેવાય છે.

Verse 98

गायत्रीं यो जपेद्विप्रो न स पापैः प्रलिप्यते । रक्तचंदनमिश्राभिरद्भिश्च कुसुमैः कुशैः

જે દ્વિજ ગાયત્રીનો જપ કરે છે, તે પાપોથી લિપ્ત થતો નથી; રક્તચંદનમિશ્રિત જળથી તથા પુષ્પ અને કુશથી (પૂજન કરવું).

Verse 99

वेदोक्तैरागमोक्तैर्वा मंत्रैरर्घं प्रदापयेत् । अर्चितः सविता येन तेन त्रैलोक्यमर्च्चितम्

વેદોક્ત કે આગમોક્ત મંત્રોથી અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું; જેણે સવિતૃની અર્ચના કરી, તેણે જાણે ત્રૈલોક્યની જ અર્ચના કરી.

Verse 100

अर्चितः सविता दत्ते सुतान्पशुव सूनि च । व्याधीन्हरेद्ददात्यायुः पूरयेद्वांछितान्यपि

ભક્તિપૂર્વક અર્ચિત સવિતા પુત્રો, પશુધનવૃદ્ધિ અને સંતતિસમૃદ્ધિ આપે છે. તે વ્યાધિઓ હરે છે, દીર્ઘ આયુષ્ય આપે છે અને મનવાંછિત ફળ પણ પૂર્ણ કરે છે.

Verse 101

अयं हि रुद्र आदित्यो हरिरेष दिवाकरः । रविर्हिरण्यरूपोऽसौ त्रयीरूपोऽयमर्यमा

આ આદિત્ય જ રુદ્ર છે; એ જ હરિ—દિવસ કરનાર દિવાકર છે. એ જ સુવર્ણરૂપ રવિ છે; એ જ ત્રયી-વેદસ્વરૂપ છે; એ જ આર્યમા છે.

Verse 102

ततस्तु तर्पणं कुर्यात्स्वशाखोक्तविधानतः । ब्रह्मादीनखिलान्देवान्मरीच्यादींस्तथा मुनीन्

ત્યારબાદ પોતાની વેદશાખામાં કહેલા વિધાન મુજબ તર્પણ કરવું. બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવોને તથા મરીચિ આદિ મુનિઓને પણ તૃપ્ત કરવું.

Verse 110

अंगुल्यग्रेण वै दैवमार्षमंगुलिमूलगम् । ब्राह्ममंगुष्ठमूले तु पाणिमध्ये प्रजापतेः

દૈવ તર્પણ આંગળીઓના અગ્રભાગથી, ઋષિ તર્પણ આંગળીઓના મૂળભાગથી, બ્રાહ્મ તર્પણ અંગૂઠાના મૂળથી, અને પ્રાજાપત્ય તર્પણ હથેળીના મધ્યભાગથી થાય છે.

Verse 120

देवतां परिपूज्याथ नैमित्तिकं विधिं चरेत् । पवनाग्निं समुज्ज्वाल्य वैश्वदेवं समाचरेत्

દેવતાની યથાવિધી પરિપૂજા કરીને પછી નૈમિત્તિક વિધાનનું આચરણ કરવું. પવનથી ગૃહ્યાગ્નિ પ્રજ્વલિત કરી વૈશ્વદેવ અર્પણ-હોમ કરવો.

Verse 130

ऐन्द्रवारुणवायव्याः सौम्या वै नैरृताश्च ये । प्रतिगृह्णंत्विमं पिंडं काका भूमौ मयार्पितम्

ઇન્દ્ર, વરુણ અને વાયુના લોકના તથા સોમદિશા અને નૈઋત દિશાના જે પ્રાણીગણ છે—હે કાગડાઓ—મેં ભૂમિ પર અર્પિત કરેલો આ પિંડ સ્વીકારો।

Verse 140

ततो मौनेन भुञ्जीत न कुर्याद्दंतघर्षणम् । प्रक्षालितव्यहस्तस्य दक्षिणांगुष्ठमूलतः

ત્યારબાદ મૌન રાખીને ભોજન કરવું; દાંત ઘસવા/કરકરાવવા ન કરવું. હાથ ધોઈને, વિધિ મુજબ, જમણા અંગૂઠાના મૂળથી (ગ્રહણ) આરંભ કરવો।

Verse 145

उद्देशतः समाख्यात एष नित्यतनो विधिः । इत्थं समाचरन्विप्रो नावसीदति कर्हिचित्

આ નિત્ય આચરણની વિધિ સંક્ષેપમાં જણાવાઈ છે. જે બ્રાહ્મણ આ રીતે આચરે છે, તે ક્યારેય પતનમાં પડતો નથી।