Adhyaya 9

Verse 1

ऋषय ऊचुः । साधुसाधु महाभाग त्वया कथितमुत्तमम् । आख्यानं पुनरन्यत्र विचित्रं वक्तुमर्हसि

ઋષિઓએ કહ્યું— “સાધુ સાધુ, હે મહાભાગ! તમે જે કહ્યું તે અતિ ઉત્તમ છે. હવે અન્યત્રનું એક અદ્ભુત અને વિચિત્ર આખ્યાન પણ કહો.”

Verse 2

सूत उवाच । विदर्भविषये पूर्वमासीदेको द्विजोत्तमः । वेदमित्र इति ख्यातो वेद शास्त्रार्थवित्सुधीः

સૂતએ કહ્યું— “પૂર્વકালে વિદર્ભ દેશમાં ‘વેદમિત્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ એક દ્વિજોત્તમ હતો; તે સુબુદ્ધિ અને વેદ-શાસ્ત્રોના અર્થનો જાણકાર હતો.”

Verse 3

तस्यासीदपरो विप्रः सखा सारस्वताह्वयः । तावुभौ परमस्निग्धावेकदेशनिवासिनौ

“તેણે ‘સારસ્વત’ નામનો બીજો એક બ્રાહ્મણ મિત્ર હતો. બંને પરમ સ્નેહી હતા અને એક જ પ્રદેશમાં નિવાસ કરતા.”

Verse 4

वेदमित्रस्य पुत्रोऽभूत्सुमेधा नाम सुव्रतः । सारस्वतस्य तनयः सोमवानिति विश्रुतः

“વેદમિત્રનો પુત્ર ‘સુમેધા’ નામે હતો, તે સુવ્રતધારી હતો; અને સારસ્વતનો પુત્ર ‘સોમવાન’ તરીકે વિશ્રુત હતો.”

Verse 5

उभौ सवयसौ बालौ समवेषौ समस्थिती । समं च कृतसंस्कारौ सम विद्यौ बभूवतुः

“બંને સમવયસ્ક બાલકો હતા, વેશ અને વર્તનમાં સમાન; બંનેના સંસ્કાર સમરૂપે થયા અને વિદ્યામાં પણ તેઓ સમકક્ષ બન્યા.”

Verse 6

सांगानधीत्य तौ वेदांस्तर्कव्याकरणानि च । इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि कृत्स्नशः

તેઓએ વેદોને સाङ્ગરૂપે અધ્યયન કરીને, તર્ક અને વ્યાકરણ પણ શીખ્યાં; તેમજ ઇતિહાસ-પુરાણો અને સર્વ ધર્મશાસ્ત્રો સંપૂર્ણપણે આત્મસાત કર્યા।

Verse 7

सर्वविद्याकुशलिनौ बाल्य एव मनीषिणौ । प्रहर्षमतुलं पित्रोर्ददतुः सकलैर्गुणैः

તે બંને બાળપણથી જ સર્વ વિદ્યામાં કુશળ અને મનીષી હતા; પોતાના સર્વ ગુણોથી તેમણે માતા-પિતાને અતુલ આનંદ આપ્યો।

Verse 8

तावेकदा स्वतनयौ तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ । आहूयावोचतां प्रीत्या षोड शाब्दौ शुभाकृती

એક દિવસે શુભાકૃતિ એવા તે બે બ્રાહ્મણોત્તમોએ પોતાના બે પુત્રોને બોલાવી, પ્રેમથી સોળ શબ્દો કહ્યા।

Verse 9

हे पुत्रकौ युवां बाल्ये कृतविद्यौ सुवर्चसौ । वैवाहिकोयं समयो वर्तते युवयोः समम्

‘હે પ્રિય પુત્રો! તમે બંનેએ બાળપણથી વિદ્યાભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો છે અને તેજસ્વી છો; હવે તમારે બંને માટે વિવાહનો યોગ્ય સમય આવ્યો છે.’

Verse 10

इमं प्रसाद्य राजानं विदर्भेशं स्वविद्यया । ततः प्राप्य धनं भूरि कृतोद्वाहौ भविष्यथः

‘તમારી વિદ્યાથી વિદર્ભેશ આ રાજાને પ્રસન્ન કરો; પછી બહુ ધન પ્રાપ્ત કરીને તમે બંને તમારા વિવાહ સંપન્ન કરી શકશો.’

Verse 11

एवमुक्तौ सुतौ ताभ्यां तावुभौ द्विजनंदनौ । विदर्भराजमासाद्य समतोषयतां गुणैः

માતા-પિતાની એવી આજ્ઞા સાંભળી તે બે દ્વિજાનંદન પુત્રો વિદર્ભરાજ પાસે જઈ પોતાના ગુણોથી તેને સંતોષી દીધો।

Verse 12

विद्यया परितुष्टाय तस्मै द्विजकुमारकौ । विवाहार्थं कृतोद्योगौ धनहीनावशंसताम्

તેમની વિદ્યાથી પ્રસન્ન થયેલા તે રાજાને તે બે બ્રાહ્મણકુમારો, ધનહીન હોવા છતાં, લગ્નાર્થે પ્રયત્ન કરી રહ્યા છીએ એમ વિનયપૂર્વક રજૂ કરવા લાગ્યા।

Verse 13

तयोरपि मतं ज्ञात्वा स विदर्भमहीपतिः । प्रहस्य किंचित्प्रोवाच लोकतत्त्वविवित्सया

તેમનો અભિપ્રાય જાણી વિદર્ભમહીપતિ થોડું હસીને, લોકતત્ત્વ જાણવા ઇચ્છાથી, થોડું બોલ્યો।

Verse 14

आस्ते निषधराजस्य राज्ञी सीमंतिनी सती । सोमवारे महादेवं पूजयत्यंबिकायुतम्

નિષધરાજની પતિવ્રતા રાણી સીમંતિની છે; તે સોમવારે અંબિકાસહિત મહાદેવની પૂજા કરે છે।

Verse 15

तस्मिन्दिने सपत्नीकान्द्विजाग्र्यान्वेदवित्तमान् । संपूज्य परया भक्त्या धनं भूरि ददाति च

તે દિવસે તે પત્નીઓ સહિત વેદવિદ્યા જાણનારા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને પરમ ભક્તિથી પૂજીને બહુ ધન દાન પણ આપે છે।

Verse 16

अतोऽत्र युवयोरैको नारीविभ्रमवेषधृक् । एकस्तस्या पतिर्भूत्वा जायेतां विप्रदंपती

અતએવ અહીં તમામાંથી એકે સ્ત્રીનો વેશ અને ભાવ ધારણ કરવો, અને બીજાએ તેનો પતિ બની—તમે બંને બ્રાહ્મણ દંપતીરૂપે દેખાવ।

Verse 17

युवां वधूवरौ भूत्वा प्राप्य सीमंतिनीगृहम् । भुक्त्वा भूरि धनं लब्ध्वा पुनर्यातं ममांमतिकम्

તમે બંને વર-વધૂ બની તે સતી સ્ત્રીના ઘરમાં પ્રવેશ કરો; ત્યાં ભોજન કરીને, બહુ ધન મેળવી, મારી ઇચ્છા મુજબ ફરી પાછા આવો।

Verse 18

इति राज्ञा समादिष्टौ भीतौ द्विजकुमारकौ । प्रत्यूचतुरिदं कर्म कर्तुं नौ जायते भयम्

રાજાએ આમ આદેશ આપતાં ભયભીત થયેલા તે બે બ્રાહ્મણ યુવકો બોલ્યા—‘આ કાર્ય કરવાનું અમને ભય થાય છે।’

Verse 19

देवतासु गुरौ पित्रोस्तथा राजकुलेषु च । कौटिल्यमाचरन्मोहात्सद्यो नश्यति सान्वयः

દેવતાઓ, ગુરુ, માતા-પિતા તથા રાજકુળોમાં મોહવશ કૂટિલતા આચરે તો તેનું વંશ અને પ્રતિષ્ઠા તરત નષ્ટ થાય છે।

Verse 20

कथमंतर्गृहं राज्ञां छद्मना प्रविशेत्पुमान् । गोप्यमानमपिच्छद्म कदाचित्ख्यातिमेष्यति

છળથી કોઈ પુરુષ રાજાઓના અંતઃપુરમાં કેવી રીતે પ્રવેશ કરી શકે? છુપાવેલો વેશ પણ ક્યારેક તો પ્રગટ થઈ જાય છે।

Verse 21

ये गुणाः साधिताः पूर्वं शीलाचारश्रुतादिभिः । सद्यस्ते नाशमायांति कौटिल्य पथगामिनः

શીલ, સદાચાર, શ્રવણ-વિદ્યા આદિથી પૂર્વે સાધેલા ગુણો, કૌટિલ્યના માર્ગે ચાલનારના તો તત્કાળ નાશ પામે છે।

Verse 22

पापं निंदा भयं वैरं चत्वार्येतानि देहिनाम् । छद्ममार्गप्रपन्नानां तिष्ठंत्येव हि सर्वदा

પાપ, નિંદા, ભય અને વૈર—આ ચારેય છદ્મ અને છેતરપિંડીના માર્ગે ગયેલા દેહધારીઓ સાથે સદાય રહે છે।

Verse 23

अत आवां शुभाचारौ जातौ च शुचिनां कुले । वृत्तं धूर्तजनश्लाघ्यं नाश्रयावः कदाचन

અતએવ અમે—શુભાચારથી સંસ્કૃત અને શુચિ કુળમાં જન્મેલા—ધૂર્તો દ્વારા પ્રશંસિત જીવનવૃત્તિનો કદી આશ્રય નહીં લઈએ।

Verse 24

राजोवाच । दैवतानां गुरूणां च पित्रोश्च पृथिवीपतेः । शासनस्याप्यलंघ्यत्वात्प्रत्यादेशो न कर्हिचित्

રાજાએ કહ્યું—દેવતાઓ, ગુરુઓ, માતા-પિતા અને પૃથ્વીપતિના શાસનનું ઉલ્લંઘન થઈ શકતું નથી; તેથી કદી પણ પ્રતિઆદેશ (નકાર) ન હોવો જોઈએ।

Verse 25

एतैर्यद्यत्समादिष्टं शुभं वा यदि वाऽशुभम् । कर्तव्यं नियतं भीतैरप्रमत्तैर्बुभूषुभिः

આ લોકો દ્વારા જે કંઈ આદેશિત થાય—શુભ હોય કે અશુભ—તે ભયભીત, સાવચેત અને જીવન-સુરક્ષા ઇચ્છનારોએ નિશ્ચિતપણે કરવું જોઈએ।

Verse 26

अहो वयं हि राजानः प्रजा यूयं हि संमताः । राजाज्ञया प्रवृत्तानां श्रेयः स्यादन्यथा भयम्

અહો! અમે જ રાજાઓ છીએ અને તમે પ્રજા—અમારા અધિન માન્ય છો. રાજાજ્ઞા મુજબ વર્તન કરનારને કલ્યાણ થાય; નહિ તો ભય જ રહે.

Verse 27

अतो मच्छासनं कार्यं भव द्भ्यामविलंबितम् । इत्युक्तौ नरदेवेन तौ तथेत्यूचतुर्भयात्

અતએવ તમારે બંનેએ મારી આજ્ઞા વિલંબ વિના કરવી. નરદેવ રાજાએ એમ કહ્યે ત્યારે તેઓ ભયથી બોલ્યા—“તથાસ્તુ।”

Verse 28

सारस्वतस्य तनयं सामवन्तं नराधिपः । स्त्रीरूपधारिणं चक्रे वस्त्राकल्पां जनादिभिः

નરાધિપે સારસ્વતના પુત્ર સામવંતને સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરાવ્યો અને લોકો દ્વારા વસ્ત્રો તથા આભૂષણોની ગોઠવણી કરાવી.

Verse 29

स कृत्रिमोद्भूतकलत्रभावः प्रयुक्तकर्णाभरणांगरागः । स्निग्धाञ्जनाक्षः स्पृहणीयरूपो बभूव सद्यः प्रमदोत्तमाभः

તે કૃત્રિમ રીતે પત્ની-સદૃશ ભાવ ધારણ કરીને, કાનમાં આભૂષણ, અંગે અંગરાગ, અને આંખોમાં મૃદુ અંજન લગાવી, તરત જ મનોહર અને ઇચ્છનીય—ઉત્તમ યુવતી સમો—દેખાયો.

Verse 30

तावुभौ दंपती भूत्वा द्विजपुत्रौ नृपाज्ञया । जग्मतुर्नैषधं देशं यद्वा तद्वा भवत्विति

તે બંને દ્વિજપુત્રો રાજાજ્ઞાથી દંપતી બની નૈષધ દેશમાં ગયા અને બોલ્યા—“જે થવાનું હશે તે થાઓ.”

Verse 31

उपेत्य राजसदनं सोमवारे द्विजोत्तमैः । सपत्नीकैः कृतातिथ्यौ धौतपादौ बभूवतुः

સોમવારે રાજભવનમાં પહોંચતાં, પત્નીઓসহ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ તેમનું યથોચિત આતિથ્ય કર્યું. તેમના પાદ ધોઈ, તે બેને વિધિપૂર્વક અતિથિરૂપે સન્માનિત કર્યા.

Verse 32

सा राज्ञी ब्राह्मणान्सर्वानुपविष्टान्वरासने । प्रत्येकमर्चयांचक्रे सपत्नीकान्द्विजोत्तमान्

ઉત્તમ આસનો પર બેઠેલા સર્વ બ્રાહ્મણોને જોઈ રાણીએ, પત્નીઓসহ તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને એકેક કરીને વિધિપૂર્વક અર્ચના કરી.

Verse 33

तौ च विप्रसुतौ दृष्ट्वा प्राप्तौ कृतकदंपती । ज्ञात्वा किंचिद्विहस्याथ मेने गौरीमहेश्वरौ

તે બે બ્રાહ્મણપુત્રોને કૃત્રિમ દંપતીરૂપે આવેલાં જોઈ, ગૌરી અને મહેશ્વરે વાત સમજી અને પછી થોડું સ્મિત કર્યું.

Verse 34

आवाह्य द्विजमुख्येषु देवदेवं सदाशिवम् । पत्नीष्वावाहयामास सा देवीं जगदंबिकाम्

તેણે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોમાં દેવાધિદેવ સદાશિવનું આવાહન કર્યું અને તેમની પત્નીઓમાં દેવી જગદંબિકાનું પણ વિધિપૂર્વક આવાહન કર્યું.

Verse 35

गन्धैर्माल्यैः सुरभिभिर्धूपैर्नीराजनैरपि । अर्चयित्वा द्विजश्रेष्ठान्नमश्चक्रे समाहिता

સુગંધ, સુગંધિત માળાઓ, ધૂપ અને નીરાજન (આરતી) વગેરે વડે તેણે તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોની અર્ચના કરી; પછી મન એકાગ્ર કરીને નમસ્કાર કર્યો.

Verse 36

हिरण्मयेषु पात्रेषु पायसं घृतसंयुतम् । शर्करामधुसंयुक्तं शाकैर्जुष्टं मनोरमैः

સુવર્ણ પાત્રોમાં તેણે ઘૃતયુક્ત પાયસ પીરસ્યું, જે શર્કરા અને મધથી સંયુક્ત હતું; સાથે મનોહર શાક-વ્યંજન પણ આપ્યાં।

Verse 37

गंधशाल्योदनैर्हृद्यैर्मोदकापूपराशिभिः । शष्क्रुलीभिश्च संयावैः कृसरैर्माषपक्वकैः

હૃદયને પ્રિય એવા સુગંધિત શાલ્યોદન, મોદક અને અપુપના ઢગલા, તેમજ શષ્ક્રુલિ, સંયાવ, કૃસર અને માષના પક્વ વ્યંજન—આ રીતે તેણે સમૃદ્ધ ભોજન અર્પણ કર્યું।

Verse 38

तथान्यैरप्यसंख्यातैर्भक्ष्यैर्भोज्यैर्मनोरमैः । सुगन्धैः स्वादुभिः सूपैः पानीयैरपि शीतलैः

તે જ રીતે તેણે અસંખ્ય અન્ય મનોહર ભક્ષ્ય-ભોજ્ય, સુગંધિત મધુર સૂપ, અને શીતળ પાનિય પણ આપી સતત આદરપૂર્વક સેવા કરી।

Verse 39

क्लृप्तमन्नं द्विजाग्र्येभ्यः सा भक्त्या पर्यवेषयत् । दध्योदनं निरुपमं निवेद्य समतोषयत्

ભોજન ગોઠવી તેણે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને ભક્તિપૂર્વક પીરસ્યું; અને અનુપમ દધ્યોદન (દહીં-ભાત) નિવેદન કરીને તેમને સંપૂર્ણ તૃપ્ત કર્યા।

Verse 40

भुक्तवत्सु द्विजाग्र्येषु स्वाचांतेषु नृपांगना । प्रणम्य दत्त्वा तांबूलं दक्षिणां च यथार्हतः

શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ ભોજન કરીને આચમન કર્યા પછી, રાજસ્ત્રીએ પ્રણામ કરીને તેમને તાંબૂલ આપ્યું અને યથોચિત દક્ષિણા પણ અર્પી।

Verse 41

धेनूर्हिरण्यवासांसि रत्नस्रग्भूषणानि च । दत्त्वा भूयो नमस्कृत्य विससर्ज द्विजोत्तमान्

તેણીએ ગાયો, સોનું, વસ્ત્રો તથા રત્નમય હાર અને આભૂષણો દાન કરીને, ફરી નમસ્કાર કરી તે ઉત્તમ બ્રાહ્મણોને આદરપૂર્વક વિદાય આપ્યા।

Verse 42

तयोर्द्वयोर्भूसुरवर्यपुत्रयोरेकस्त्तया हैमवतीधियार्चितः । एको महादेवधियाभिपूजितः कृतप्रणामौ ययतुस्तदाज्ञया

તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણના બે પુત્રોમાંથી એકને તેણે હૈમવતી (પાર્વતી) ભાવથી પૂજ્યો અને બીજા પુત્રને મહાદેવ ભાવથી સન્માનિત કર્યો। બંનેએ પ્રણામ કરીને તેની આજ્ઞાથી પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 43

सा तु विस्मृतपुंभावा तस्मिन्नेव द्विजोत्तमे । जातस्पृहा मदोत्सिक्ता कन्दर्पविवशाब्रवीत्

પરંતુ તે—સ્ત્રીસંયમ ભૂલીને—એ જ ઉત્તમ બ્રાહ્મણમાં મન સ્થિર કરી બેઠી। ઇચ્છા જાગી, રતિમદથી મત્ત બની અને કંદર્પના વશમાં થઈ બોલી ઊઠી।

Verse 44

अंयि नाथ विशालाक्ष सर्वावयवसुन्दर । तिष्ठतिष्ठ क्व वा यासि मां न पश्यसि ते प्रियाम्

“હે નાથ, વિશાળનેત્રવાળા, સર્વાંગસુંદર! થાંભો, થાંભો—ક્યાં જાઓ છો? તમારી પ્રિયા મને શું નથી જોતા?”

Verse 45

इदमग्रे वनं रम्यं सुपुष्पितमहाद्रुमम् । अस्मिन्विहर्तुमिच्छामि त्वया सह यथासुखम्

“આગળ આ રમણીય વન છે; મહાવૃક્ષો પુષ્પોથી છલકાય છે. હું તારી સાથે અહીં મનગમતું સુખથી વિહાર કરવા ઇચ્છું છું।”

Verse 46

इत्थं तयोक्तमाकर्ण्य पुरोऽगच्छद्द्विजात्मजः । विचिंत्य परिहासोक्तिं गच्छति स्म यथा पुरा

તે બન્નેના વચન સાંભળી બ્રાહ્મણપુત્ર આગળ વધ્યો. તેને તે માત્ર પરિહાસની ઉક્તિ લાગી; એમ વિચારી તે પૂર્વવત્ માર્ગે ચાલતો રહ્યો।

Verse 47

पुनरप्याह सा बाला तिष्ठतिष्ठ क्व यास्यसि । दुरुत्सहस्मरावेशां परिभोक्तुमुपेत्य माम्

ફરી તે બાલાએ કહ્યું—“થંભો, થંભો; ક્યાં જાઓ છો? મારી પાસે આવો અને મને ઉપભોગો; હું દુષ્સહ કામાવેશથી વ્યાકુળ છું।”

Verse 48

परिष्वजस्व मां कांतां पाययस्व तवाधरम् । नाहं गंतुं समर्थास्मि स्मरबाणप्रपीडिता

“હે કાંત, મને પરિષ્વજ અને તારા અધરોનું અમૃત મને પિવડાવ. સ્મરબાણોથી પીડિત હોવાથી હું આગળ જઈ શકતી નથી।”

Verse 49

इत्थमश्रुतपूर्वां तां निशम्य परिशंकितः । आयांतीं पृष्ठतो वीक्ष्य सहसा विस्मयं गतः

અગાઉ કદી ન સાંભળેલી એવી વાણી સાંભળી તે શંકિત થયો. પાછળથી તેણી આવતી દેખાતાં તે અચાનક આશ્ચર્યમાં પડી ગયો।

Verse 50

कैषा पद्मपलाशाक्षी पीनोन्नतपयोधरा । कृशोदरी बृहच्छ्रोणी नवपल्लवकोमला

“આ કોણ છે—પદ્મપત્ર જેવી આંખોવાળી, ભરાવદાર ઊંચા સ્તનવાળી, કૃશોદરી, વિશાળ શ્રોણીવાળી, અને નવપલ્લવ જેવી કોમળ?”

Verse 51

स एव मे सखा किन्नु जात एव वरांगना । पृच्छाम्येनमतः सर्वमिति संचिन्त्य सोऽब्रवीत्

“શું આ મારો એ જ સખા છે, જે હવે અતિસુંદર સ્ત્રીરૂપે જન્મ્યો છે?” એમ વિચારી તેણે નક્કી કર્યું—“હું તેને સર્વ વાત પૂછું,” અને પછી તે બોલ્યો।

Verse 52

किमपूर्व इवाभाषि सखे रूपगुणादिभिः । अपूर्वं भाषसे वाक्यं कामिनीव समाकुला

હે સખા, રૂપ-ગુણ વગેરેની વાતો કરતાં તું કેમ કોઈ નવા માણસ જેવો બોલે છે? તું અપૂર્વ વચન બોલે છે, કામિનીની જેમ વ્યાકુળ થઈને।

Verse 53

यस्त्वं वेदपुराणज्ञो ब्रह्मचारी जितेंद्रियः । सारस्वतात्मजः शांतः कथमेवं प्रभाषसे

તું વેદ-પુરાણનો જ્ઞાતા, બ્રહ્મચારી, ઇન્દ્રિયજિત, સરસ્વતીનો પુત્ર અને શાંત સ્વભાવનો છે—તો પછી આવું કેમ બોલે છે?

Verse 54

इत्युक्ता सा पुनः प्राह नाहमस्मि पुमान्प्रभो । नाम्ना सामवती बाला तवास्मि रतिदायिनी

એમ કહ્યા પછી તે ફરી બોલી—“પ્રભુ, હું પુરુષ નથી. મારું નામ સામવતી છે; હું યુવતી છું અને તમને રતિ-આનંદ આપવા આવી છું.”

Verse 55

यदि ते संशयः कांत ममांगानि विलोकय । इत्युक्तः सहसा मार्गे रहस्येनां व्यलोकयत्

“કાંત, જો તને શંકા હોય તો મારા અંગો જોઈ લે.” એમ કહ્યા પછી તેણે તરત જ માર્ગમાં, ગુપ્ત રીતે, તેના અંગો જોયા।

Verse 56

तामकृत्रिमधम्मिल्लां जवनस्तनशोभिनीम् । सुरूपां वीक्ष्य कामेन किंचिद्व्याकुलतामगात्

તેણાં સ્વાભાવિક રીતે ગોઠવાયેલા કેશ, નવયૌવનના સ્તનશોભા અને અતિસુંદર રૂપને જોઈ તે કામવશ થોડો મનથી વ્યાકુળ થયો।

Verse 57

पुनः संस्तभ्य यत्नेन चेतसो विकृतिं बुधः । मुहूर्तं विस्मयाविष्टो न किंचित्प्रत्यभाषत

પછી તે બુદ્ધિમાને પ્રયત્નપૂર્વક મનની વિકૃતિને સ્થિર કરી; છતાં ક્ષણમાત્ર વિસ્મયમાં ડૂબી ગયો અને કશું જ ઉત્તર ન આપ્યો।

Verse 58

सामवत्युवाच । गतस्ते संशयः कश्चित्तर्ह्यागच्छ भजस्व माम् । पश्येदं विपिनं कांत परस्त्रीसुरतोचितम्

સામવતીએ કહ્યું—જો તારો કોઈ સંશય હવે દૂર થયો હોય, તો આવ; મને ભજ, મારી સાથે રતિસુખ લે. હે પ્રિય, આ વન જો; તે પરસ્ત્રી-સુરત માટે યોગ્ય છે।

Verse 59

सुमेधा उवाच । मैवं कथय मर्यादां मा हिंसीर्मदमत्तवत् । आवां विज्ञातशास्त्रार्थौ त्वमेवं भाषसे कथम्

સુમેધાએ કહ્યું—આવું ન કહો; ગર્વમત્તની જેમ મર્યાદાનો ભંગ ન કરો. આપણે બંને શાસ્ત્રાર્થ જાણીએ છીએ; તો પછી તમે આવું કેમ બોલો છો?

Verse 60

अधीतस्य च शास्त्रस्य विवेकस्य कुलस्य च । किमेष सदृशो धर्मो जारधर्मनिषेवणम्

શાસ્ત્રાધ્યયન કરનાર, વિવેકવાન અને કુલીન માટે—આ કયો યોગ્ય ધર્મ ગણાય કે જારધર્મનું સેવન કરવું?

Verse 61

न त्वं स्त्री पुरुषो विद्वाञ्जानीह्यात्मानमात्मना । अयं स्वयंकृतोऽनर्थ आवाभ्यां यद्विचेष्टितम्

હે વિદ્વાન, તું ખરેખર ન સ્ત્રી છે ન પુરુષ—આત્માથી આત્માને જાણ. આપણે બન્નેએ જે કર્યું તેમાંથી આ સ્વયંકૃત અનર્થ ઊભો થયો છે.

Verse 62

वंचयित्वात्मपितरौ धूर्त्तराजानुशासनात् । कृत्वा चानुचितं कर्म तस्यैतद्भुज्यते फलम्

ધૂર્ત રાજાની આજ્ઞા મુજબ પોતાના માતા-પિતાને છેતરીને, અને અનુચિત કર્મ કરીને—તેનું જ ફળ હવે ભોગવાય છે.

Verse 63

सर्वं त्वनुचितं कर्म नृणां श्रेयोविनाशनम् । यस्त्वं विप्रात्मजो विद्वान्गतः स्त्रीत्वं विगर्हितम्

ખરેખર, દરેક અનુચિત કર્મ મનુષ્યના પરમ શ્રેયનો નાશ કરે છે. છતાં તું—બ્રાહ્મણપુત્ર અને વિદ્વાન—નિંદિત સ્ત્રીત્વની સ્થિતિએ પહોંચ્યો છે.

Verse 64

मार्गं त्यक्त्वा गतोऽरण्यं नरो विध्येत कण्टकैः । बलार्द्धिस्येत वा हिंस्रैर्यदा त्यक्तसमा गमः

જે મનુષ્ય માર્ગ છોડીને જંગલમાં જાય છે, તે કાંટાથી વીંધાય છે અથવા હિંસક પશુઓથી ફાડાય છે; તેમ જ, જ્યારે સદ્સંગ/સમ્યક્ સંગતિ ત્યજી દેવામાં આવે છે.

Verse 65

एवं विवेकमाश्रित्य तूष्णीमेहि स्वयं गृहम् । देवद्विजप्रसादेन स्त्रीत्वं तव विलीयते

આ રીતે વિવેકનો આશ્રય લઈને તું મૌન રહીને પોતે જ પોતાના ઘેર જા. દેવો અને દ્વિજોની કૃપાથી તારું સ્ત્રીત્વ વિલીન થઈ જશે.

Verse 66

अथवा दैवयोगेन स्त्रीत्वमेव भवेत्तव । पित्रा दत्ता मया साकं रंस्यसे वरवर्णिनि

અથવા દૈવયોગે તને સ્ત્રીત્વ જ પ્રાપ્ત થશે. પિતાએ મને અર્પેલી તું, હે સુવર્ણવર્ણિની, મારી સાથે રમણ કરશ.

Verse 67

अहो चित्रमहो दुःखमहो पापबलं महत् । अहो राज्ञः प्रभावोयं शिवाराधनसंभृतः

અહો, કેટલું વિચિત્ર! અહો, કેટલું દુઃખદ! અહો, પાપનું બળ કેટલું મહાન! અહો, શિવારાધનાથી સંચિત આ રાજાનો પ્રભાવ!

Verse 68

इत्युक्ताप्यसकृत्तेन सा वधूरतिविह्वला । बलेन तं समालिंग्य चुचुंबाधरपल्लवम्

તે વારંવાર એમ કહ્યા છતાં તે વધૂ રતિથી વિહ્વળ બની; બળપૂર્વક તેને આલિંગન કરી તેના અધરપલ્લવને ચુંબન કર્યું.

Verse 69

धर्षितोपि तया धीरः सुमेधा नूतनस्त्रियम् । यत्नादानीय सदनं कृत्स्नं तत्र न्यवेदयत्

તેણી દ્વારા ધર્ષિત થવા છતાં ધીર સুমેધાએ તે નૂતન સ્ત્રીને યત્નપૂર્વક ઘેર લાવી ત્યાં સર્વ વાત સંપૂર્ણ રીતે નિવેદિત કરી.

Verse 70

तदाकर्ण्याथ तौ विप्रौ कुपितौ शोकविह्वलौ । ताभ्यां सह कुमाराभ्यां वैदर्भांतिकमीयतुः

તે સાંભળી તે બે વિપ્રો ક્રોધિત અને શોકથી વ્યાકુળ થયા; તે બે કુમારો સાથે વિદર્ભનરેશની સમીપ ગયા.

Verse 71

ततः सारस्वतः प्राह राजानं धूर्तचेष्टितम् । राजन्ममात्मजं पश्य तव शासनयंत्रितम्

પછી સારસ્वते તે કપટી આચરણવાળા રાજાને કહ્યું: 'હે રાજન! મારા પુત્રને જુઓ, જે તમારા આદેશથી બંધાયેલો છે.'

Verse 72

एतौ तवाज्ञावशगौ चक्रतुः कर्म गर्हितम् । मत्पुत्रस्तत्फलं भुंक्ते स्त्रीत्वं प्राप्य जुगुप्सितम्

તમારી આજ્ઞાને વશ થઈને આ બંનેએ નિંદનીય કર્મ કર્યું. મારો પુત્ર તેનું ફળ ભોગવી રહ્યો છે અને ઘૃણાસ્પદ સ્ત્રીત્વ પામ્યો છે.

Verse 73

अद्य मे संततिर्नष्टा निराशाः पितरो मम । नापुत्रस्य हि लोकोस्ति लुप्तपिंडादिसंस्कृतेः

આજે મારી સંતતિ નષ્ટ થઈ ગઈ, મારા પિતૃઓ નિરાશ થયા છે. નિઃસંતાન વ્યક્તિ માટે કોઈ લોક નથી, કારણ કે પિંડદાન વગેરે સંસ્કારો લુપ્ત થઈ જાય છે.

Verse 74

शिखोपवीतमजिनं मौजीं दंडं कमंडलुम् । ब्रह्मचर्योचितं चिह्नं विहायेमां दशां गतः

શિખા, જનોઈ, મૃગચર્મ, મુંજની મેખલા, દંડ અને કમંડળ—બ્રહ્મચર્યના આ ઉચિત ચિહ્નોનો ત્યાગ કરીને તે આ દશાને પામ્યો છે.

Verse 75

ब्रह्मसूत्रं च सावित्रीं स्नानं संध्यां जपार्चनम् । विसृज्य स्त्रीत्वमाप्तोस्य का गतिर्वद पार्थिव

બ્રહ્મસૂત્ર, સાવિત્રી (ગાયત્રી), સ્નાન, સંધ્યા, જપ અને અર્ચન છોડીને આ સ્ત્રીત્વ પામ્યો છે. હે પાર્થિવ! કહો, આની શી ગતિ થશે?

Verse 76

त्वया मे संततिर्नष्टा नष्टो वेदपथश्च मे । एकात्मजस्य मे राजन्का गतिर्वद शाश्वती

તારા કારણે મારી સંતતિ નષ્ટ થઈ ગઈ અને મારો વૈદિક માર્ગ પણ વિનષ્ટ થયો. હે રાજન, મારો તો એક જ પુત્ર હતો—હવે મારી શાશ્વત શરણ શું છે, કહો.

Verse 77

इति सारस्वतेनोक्तं वाक्यमाकर्ण्य भूपतिः । सीमंतिन्याः प्रभावेण विस्मयं परमं गतः

સારસ્વતે કહેલા આ વચનો સાંભળીને રાજા, સીમંતિનીના અદભુત પ્રભાવથી પરમ આશ્ચર્યમાં પડી ગયો.

Verse 78

अथ सर्वान्समाहूय महर्षीनमितद्युतीन् । प्रसाद्य प्रार्थयामास तस्य पुंस्त्वं महीपतिः

પછી રાજાએ અપાર તેજવાળા સર્વ મહર્ષિઓને બોલાવ્યા; તેમને પ્રસન્ન કરીને તેણે તે પુરુષત્વ પુનઃપ્રાપ્ત કરવા વિનંતી કરી.

Verse 79

तेऽबुवन्नथ पार्वत्याः शिवस्य च समीहितम् । तद्भक्तानां च माहात्म्यं कोन्यथा कर्तुमीश्वरः

ત્યારે તેમણે કહ્યું—આ તો પાર્વતી અને શિવની ઇચ્છા છે. અને પ્રભુના ભક્તોની મહિમાને અન્યથા કરનાર કોણ સમર્થ છે?

Verse 80

अथ राजा भरद्वाजमादाय मुनिपुंगवम् । ताभ्यां सह द्विजाग्र्याभ्यां तत्सुताभ्यां समन्वितः

પછી રાજાએ મુનિશ્રેષ્ઠ ભરદ્વાજને સાથે લઈને, તે બે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો તથા તેમના બે પુત્રો સહિત પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 81

अंबिकाभवनं प्राप्य भरद्वाजोपदेशतः । तां देवीं नियमैस्तीव्रैरुपास्ते स्म महानिशि

ભરદ્વાજના ઉપદેશથી અંબિકાના ધામે પહોંચી, તેણે મહારાત્રિમાં કઠોર નિયમો વડે તે દેવીની ઉપાસના કરી।

Verse 82

एवं त्रिरात्रं सुविसृष्टभोजनः स पार्वतीध्यान रतो महीपतिः । सम्यक्प्रणामैर्विविधैश्च संस्तवैर्गौरीं प्रपन्नार्तिहरामतोषयत्

આ રીતે ત્રણ રાત્રિઓ સુધી નિયત આહાર લઈને તે રાજા પાર્વતીના ધ્યાનમાં લીન રહ્યો; યોગ્ય પ્રણામો અને વિવિધ સ્તુતિઓથી શરણાગતોના દુઃખ હરણારી ગૌરીને પ્રસન્ન કરી।

Verse 83

ततः प्रसन्ना सा देवी भक्तस्य पृथिवीपतेः । स्वरूपं दर्शयामास चंद्रकोटिसमप्रभम्

પછી ભક્ત રાજાની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ તે દેવીએ પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું—કરોડો ચંદ્ર સમાન તેજસ્વી।

Verse 84

अथाह गौरी राजानं किं ते ब्रूहि समीहितम् । सोऽप्याह पुंस्त्वमेतस्य कृपया दीयतामिति

પછી ગૌરીએ રાજાને કહ્યું, “કહો, તમને શું ઇચ્છિત છે?” તેણે કહ્યું, “કૃપા કરીને એને પુરુષત્વ આપો.”

Verse 85

भूयोप्याह महादेवी मद्भक्तैः कर्म यत्कृतम् । शक्यते नान्यथा कर्तुं वर्षायुतशतैरपि

ફરી મહાદેવીએ કહ્યું: “મારા ભક્તોએ જે કર્મ કર્યું છે, તેને અન્યથા કરવું શક્ય નથી—લાખો વર્ષોમાં પણ નહીં।”

Verse 86

राजोवाच । एकात्मजो हि विप्रोयं कर्मणा नष्टसंततिः । कथं सुखं प्रपद्येत विना पुत्रेण तादृशः

રાજાએ કહ્યું—આ બ્રાહ્મણને એક જ પુત્ર હતો, પરંતુ કર્મવશ તેની સંતતિપરંપરા નષ્ટ થઈ ગઈ. પુત્ર વિના એવો પુરુષ સુખ કેવી રીતે પામે?

Verse 87

देव्युवाच । तस्यान्यो मत्प्रसादेन भविष्यति सुतोत्तमः । विद्या विनयसंपन्नो दीर्घायुरमलाशयः

દેવીએ કહ્યું—મારા પ્રસાદથી તેને બીજો ઉત્તમ પુત્ર થશે; તે વિદ્યાથી અને વિનયથી યુક્ત, દીર્ઘાયુ તથા નિર્મળ હૃદયવાળો હશે.

Verse 88

एषा सामवती नाम सुता तस्य द्विजन्मनः । भूत्वा सुमेधसः पत्नी कामभोगेन युज्यताम्

આ તે દ્વિજની પુત્રી છે, નામ સામવતી. તે સુમેધસની પત્ની બની, તેની સાથે વૈવાહિક ભોગમાં સંયુક્ત થાઓ.

Verse 89

इत्युक्त्वांतर्हिता देवी ते च राजपुरोगमाः । गताः स्वंस्वं गृहं सर्वे चक्रुस्तच्छासने स्थितिम्

આવું કહી દેવી અંતર્ધાન થઈ ગઈ. અને રાજા આગેવાન બની સૌ પોતપોતાના ઘેર ગયા અને તેના આદેશ મુજબ વર્ત્યા.

Verse 90

सोपि सारस्वतो विप्रः पुत्रं पूर्वसुतो त्तमम् । लेभे देव्याः प्रसादेन ह्यचिरादेव कालतः

સરસ્વત વંશના તે બ્રાહ્મણને પણ દેવીના પ્રસાદથી થોડા જ સમયમાં પૂર્વના ઉત્તમ પુત્ર સમાન પુત્ર પ્રાપ્ત થયો.

Verse 91

तां च सामवतीं कन्यां ददौ तस्मै सुमेधसे । तौ दंपती चिरं कालं बुभुजाते परं सुखम्

ત્યારે તેણે સુમેધસને તે સામવતી કન્યાનું દાન કર્યું. તે દંપતિ પતિ-પત્ની બની દીર્ઘકાળ પરમ સુખ ભોગવતા રહ્યા.

Verse 92

सूत उवाच । इत्येष शिवभक्तायाः सीमंतिन्या नृपस्त्रियाः । प्रभावः कथितः शंभोर्माहात्म्यमपि वर्णितम्

સૂત બોલ્યા—આ રીતે શિવભક્તા રાણી સીમંતિનીનો અદ્ભુત પ્રભાવ કહ્યો; અને તે દ્વારા શંભુનું માહાત્મ્ય પણ વર્ણવાયું।

Verse 93

भूयोपि शिवभक्तानां प्रभावं विस्मयावहम् । समासाद्वर्णयिष्यामि श्रोतॄणां मंगलायनम्

ફરી હું શિવભક્તોના વિસ્મયજનક પ્રભાવનું સંક્ષેપમાં વર્ણન કરીશ; તે શ્રોતાઓ માટે મંગલનું કારણ છે।