Adhyaya 21
સૂત રાજસભામાં થયેલો સંવાદ વર્ણવે છે. ઋષિના અમૃતસમાન વચનોથી પ્રભાવિત રાજા સત્સંગની મહિમા ગાય છે—તે રાગ-દ્વેષને રોકી મનને શુદ્ધ અને સ્પષ્ટ કરે છે. પછી તે પરાશરને પુત્રના ભવિષ્ય—આયુષ્ય, ભાગ્ય, વિદ્યા, યશ, બળ, શ્રદ્ધા અને ભક્તિ—વિશે પૂછે છે. પરાશર અનિચ્છાએ દુઃખદ ફલિત કહે છે: રાજકુમારનું આયુષ્ય માત્ર બાર વર્ષ છે અને આજથી સાતમા દિવસે મૃત્યુ નિશ્ચિત છે; આ સાંભળીને રાજા શોકથી ઢળી પડે છે. ઋષિ સાંત્વના આપી તત્ત્વોપદેશ કરે છે—શિવ આદ્ય, નિષ્કલ, પ્રકાશમય ચૈતન્ય-આનંદસ્વરૂપ છે; બ્રહ્માને સૃષ્ટિકાર્ય માટે શક્તિ મળી અને વેદો સાથે ઉપનિષદસારરૂપ રુદ્રાધ્યાય પણ પ્રાપ્ત થયો. ધર્મ-અધર્મથી સ્વર્ગ-નરકની વ્યવસ્થા બને છે; યમના અધિન પાપપુરુષો અને મહાપાતકો નરકના દંડવિધાન ચલાવે છે. જ્યારે રુદ્રાધ્યાયનો જપ કૈવલ્યનો સીધો ઉપાય બની ફેલાય છે, ત્યારે આ દંડાધિકારીઓ અસમર્થ થાય છે; યમ બ્રહ્માને વિનવે છે અને બ્રહ્મા મનુષ્યોમાં અશ્રદ્ધા અને દુર્મેધા જેવા વિઘ્નો સ્થાપે છે. પછી રુદ્રાધ્યાય-જપ અને રુદ્રાભિષેકના ફળ કહે છે—પાપનાશ, દીર્ઘાયુ, આરોગ્ય, જ્ઞાન અને મૃત્યુભયથી મુક્તિ. રાજકુમારનું મહાભિષેક-સ્નાન થાય છે; તે ક્ષણભર દંડરૂપ દર્શન કરે છે, પરંતુ રક્ષણ નિશ્ચિત થાય છે. નારદ આવી અદૃશ્ય ઘટના જણાવે છે—મૃત્યુ રાજકુમારને લેવા આવ્યું ત્યારે શિવે વીરભદ્રને નિયુક્ત કર્યો; યમની વ્યવસ્થામાં ચિત્રગુપ્ત વગેરે આયુર્લેખ્ય બદલી બાર વર્ષના બદલે દીર્ઘ આયુષ્ય લખે છે. અંતે આ શિવમાહાત્મ્યના શ્રવણ-પાઠને મુક્તિદાયક કહી રાજકુમારના દીર્ઘજીવન માટે રુદ્રસ્નાનવિધિ નિર્દેશાય છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एवं ब्रह्मर्षिणा प्रोक्तां वाणीं पीयूषसन्निभाम् । आकर्ण्य मुदितो राजा प्रांजलिः पुनरब्रवीत्
સૂતએ કહ્યું—બ્રહ્મર્ષિએ કહેલી અમૃતસમાન વાણી સાંભળી રાજા આનંદિત થયો અને હાથ જોડીને ફરી બોલ્યો।
Verse 2
राजोवाच । अहो सत्संगमः पुंसामशेषाघप्रशोधनः । कामक्रोधनिहंता च इष्टदोग्धा जनस्य हि
રાજાએ કહ્યું—અહો! સત્સંગ મનુષ્યોના સર્વ પાપોને ધોઈ નાખે છે. તે કામ અને ક્રોધનો નાશ કરે છે અને ખરેખર ઇચ્છિત ફળ આપે છે।
Verse 3
मम मायातमो नष्टं ज्ञानदृष्टिः प्रकाशिता । तव दर्शनमात्रेण प्रायोहममरोत्तमः
મારા અંદરની માયારૂપી અંધકાર નષ્ટ થયો અને જ્ઞાનદૃષ્ટિ પ્રકાશિત થઈ. તમારા માત્ર દર્શનથી હું જાણે અમરો સમાન ઉત્તમ થયો છું।
Verse 4
श्रुतं च पूर्वचरितं बालयोः सम्यगेतयोः । भविष्यदपि पृच्छामि मत्पुत्राचरणं मुने
આ બંને બાલકોના પૂર્વચરિત્રને મેં યોગ્ય રીતે સાંભળ્યું છે. હવે ભવિષ્ય વિષયે પણ પૂછું છું—હે મુનિ, મારા પુત્રનું આગળનું આચરણ કહો।
Verse 5
अस्यायुः कति वर्षाणि भाग्यं वद च कीदृ शम् । विद्या कीर्तिश्च शक्तिश्च श्रद्धा भक्तिश्च कीदृशी
આનું આયુષ્ય કેટલા વર્ષનું છે અને તેનું ભાગ્ય કેવું હશે—તે કહો. તેની વિદ્યા, કીર્તિ, શક્તિ તથા શ્રદ્ધા અને ભક્તિ કેવી હશે?
Verse 6
एतत्सर्वमशेषेण मुने त्वं वक्तुमर्हसि । तव शिष्योस्मि भृत्योस्मि शरणं त्वां गतोस्मयहम्
હે મુને, આ સર્વ વાતો એક પણ બાકી ન રાખીને તમે કહેવા યોગ્ય છો. હું તમારો શિષ્ય છું, તમારો સેવક છું; હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું.
Verse 7
पराशर उवाच । अत्रावाच्यं हि यत्किंचित्कथं शक्तोस्मि शंसितुम् । यच्छ्रुत्वा धृतिमंतोपि विषादं प्राप्नुयुर्जनाः
પરાશરે કહ્યું—અહીં કંઈક એવું છે જે કહેવું યોગ્ય નથી; હું તેને કેવી રીતે કહું? જેને સાંભળીને ધૈર્યવાન લોકો પણ શોકમાં પડી જાય.
Verse 8
तथापि निर्व्यलीकेन भावेन परिपृच्छतः । अवाच्यमपि वक्ष्यामि तव स्नेहान्महीपते
તથાપિ, હે મહીપતે, તમે નિષ્કપટ ભાવથી પૂછો છો; તેથી તમારા પ્રત્યે સ્નેહથી હું અવાચ્ય વાત પણ કહી દઈશ.
Verse 9
अमुष्य त्वत्कुमारस्य वर्षाणि द्वादशात्ययुः । इतः परं प्रपद्येत सप्तमे दिवसे मृतिम्
તમારા તે કુમારે બાર વર્ષનું આયુષ્ય વટાવી દીધું છે. હવે આ પછી, સાતમા દિવસે તે મૃત્યુને પામશે.
Verse 10
इति तस्य वचः श्रुत्वा कालकूटमिवोदितम् । मूर्च्छितः सहसा भूमौ पतितो नृपतिः शुचा
તેના વચનો—કાલકૂટ વિષ સમાન ઘોર—સાંભળી રાજા શોકથી વ્યાકુળ થઈ અચાનક મૂર્છિત થયો અને ધરતી પર પડી ગયો।
Verse 11
तमुत्थाप्य समाश्वास्य स मुनिः करुणार्द्रधीः । उवाच मा भैर्नृपते पुनर्वक्ष्यामि ते हितम्
તેને ઊભો કરી સાંત્વના આપીને, કરુણાથી દ્રવિત હૃદયવાળા મુનિ બોલ્યા—“હે નૃપ, ભય ન કર; હું ફરી તારા હિતનું કહું છું।”
Verse 12
सर्गात्पुरा निरालोकं यदेकं निष्कलं परम् । चिदानंदमयं ज्योतिः स आद्यः केवलः शिवः
સૃષ્ટિ પહેલાં તે એક પરમ તત્ત્વ હતું—નિષ્કલ, નિરાલોક—ચિદાનંદમય જ્યોતિ; એ જ આદ્ય, કેવળ શિવ છે।
Verse 13
स एवादौ रजोरूपं सृष्ट्वा ब्रह्माणमात्मना । सृष्टिकर्मनियुक्ताय तस्मै वेदांश्च दत्तवान्
એ જ પ્રભુએ આદિમાં પોતાની શક્તિથી રજોરૂપ બ્રહ્માને સર્જ્યો; અને સૃષ્ટિકર્મે નિયુક્ત તેને વેદો અર્પણ કર્યા।
Verse 14
पुनश्च दत्तवानीश आत्मतत्त्वैकसंग्रहम् । सर्वोपनिषदां सारं रुद्राध्यायं च दत्तवान्
પછી ઈશ્વરે આત્મતત્ત્વનો અદ્વિતીય સંગ્રહ—સર્વ ઉપનિષદોનો સાર—રુદ્રાધ્યાય પણ અર્પણ કર્યો।
Verse 15
यदेकमव्ययं साक्षाद्ब्रह्मज्योतिः सनातनम् । शिवात्मकं परं तत्त्वं रुद्राध्याये प्रतिष्ठितम्
જે એક, અવ્યય અને સాక్షાત્ જ્ઞેય—સનાતન બ્રહ્મજ્યોતિ છે; શિવસ્વરૂપ પરમ તત્ત્વ રુદ્રાધ્યાયમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.
Verse 16
स आत्मभूः सृजद्विश्वं चतुर्भिर्वदनैर्विराट् । ससर्ज वेदांश्चतुरो लोकानां स्थितिहेतवे
તે આત્મભૂ વિરાટ્ બ્રહ્માએ ચાર મુખોથી વિશ્વની સૃષ્ટિ કરી; અને લોકોની સ્થિતિનાં હેતુથી ચાર વેદોને પ્રગટ કર્યા.
Verse 17
तत्रायं यजुषां मध्ये ब्रह्मणो दक्षिणान्मुखात् । अशेषोपनिषत्सारो रुद्राध्यायः समुद्गतः
ત્યાં યજુર્વેદની અંદર, બ્રહ્માના દક્ષિણ મુખમાંથી આ રુદ્રાધ્યાય પ્રાદુર્ભૂત થયો—જે સર્વ ઉપનિષદોનો નિઃશેષ સાર છે.
Verse 18
स एष मुनिभिः सर्वैर्मरीच्यत्रिपुरोगमैः । सह देवैर्धृतस्तेभ्यस्तच्छिष्या जगृहुश्च तम्
આ (રુદ્રાધ્યાય) મરીચિ-અત્રિ વગેરે અગ્રણી સર્વ મુનિઓએ દેવતાઓ સાથે ધારણ કર્યો; અને તેમની પાસેથી તેમના શિષ્યોએ તેને પવિત્ર પરંપરા રૂપે ગ્રહણ કર્યો.
Verse 19
तच्छिष्यशिष्यैस्तत्पुत्रैस्तत्पुत्रैश्च क्रमागतैः । धृतो रुद्रात्मकः सोऽयं वेदसारः प्रसादितः
તે શિષ્યોના શિષ્યો, તેમના પુત્રો અને પૌત્રો—ક્રમપરંપરાથી—એને ધારણ કરતા રહ્યા; રુદ્રસ્વરૂપ આ ઉપદેશ, વેદસારમાં, કૃપાથી સંરક્ષિત રહ્યો.
Verse 20
एष एव परो मन्त्र एष एव परं तपः । रुद्राध्यायजपः पुंसां परं कैवल्यसाधनम्
આ જ પરમ મંત્ર છે, આ જ પરમ તપ છે. મનુષ્યો માટે રુદ્રાધ્યાયનો જપ જ કૈવલ્યસિદ્ધિનું શ્રેષ્ઠ સાધન છે.
Verse 21
महापातकिनः प्रोक्ता उपपातकिनश्च ये । रुद्राध्यायजपात्सद्यस्तेऽपि यांति परां गतिम्
મહાપાતકી કહેવાયેલા અને ઉપપાતકી એવા લોકો પણ—રુદ્રાધ્યાયના જપથી તરત જ પરમ ગતિને પામે છે.
Verse 22
भूयोपि ब्रह्मणा सृष्टाः सदसन्मिश्रयोनयः । देवतिर्यङ्मनुष्याद्यास्ततः संपूरितं जगत्
પછી ફરી બ્રહ્માએ સત્-અસત્ મિશ્ર યોનિઓની સૃષ્ટિ કરી; દેવ, તિર્યક્ (પશુ-પક્ષી), મનુષ્ય આદિથી જગત્ પરિપૂર્ણ થયું.
Verse 23
तेषां कर्माणि सृष्टानि स्वजन्मानुगुणानि च । लोकास्तेषु प्रवर्तंते भुंजते चैव तत्फलम्
તેમના કર્મો તેમના પોતાના જન્મને અનુરૂપ રચાયા; જીવો તે કર્મોમાં પ્રવર્તે છે અને તેના ફળનો ભોગ પણ કરે છે.
Verse 24
लोकसृष्टिप्रवाहार्थं स्वयमेव प्रजापतिः । धर्माधर्मौ ससर्जाग्रे स्ववक्षःपृष्ठभागतः
લોકસૃષ્ટિના પ્રવાહને ચાલુ રાખવા માટે, આદિમાં પ્રજાપતિએ સ્વયં પોતાના વક્ષસ્થળ અને પૃષ્ઠભાગમાંથી ધર્મ અને અધર્મને સર્જ્યા.
Verse 25
धर्ममेवानुतिष्ठंतः पुण्यं विंदंति तत्फलम् । अधर्ममनुतिष्ठंतस्ते पापफलभोगिनः
જે માત્ર ધર્મનું આચરણ કરે છે તે પુણ્ય અને તેનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે; અને જે અધર્મનું આચરણ કરે છે તે પાપફળના ભોગી બને છે.
Verse 26
पुण्यकर्मफल स्वर्गो नरकस्तद्विपर्ययः । तयोर्द्वावधिपौ धात्रा कृतौ शतमखांतकौ
પુણ્યકર્મનું ફળ સ્વર્ગ છે અને તેનું વિપરીત નરક છે. આ બંને પર ધાતા (વિધાતા)એ ‘શતમખાંતક’ નામના બે અધિપતિઓ નિમ્યા.
Verse 27
कामः क्रोधश्च लोभश्च मदमानादयः परे । अधर्मस्य सुता आसन्सर्वे नरकनायकाः
કામ, ક્રોધ, લોભ તથા મદ-માન વગેરે અન્ય—આ બધા અધર્મના પુત્રો હતા; અને બધા નરકના નાયક બન્યા.
Verse 28
गुरुतल्पः सुरापानं तथान्यः पुल्कसीगमः । कामस्य तनया ह्येते प्रधानाः परिकीर्तिताः
ગુરુતલ્પગમન (ગુરુની શય્યા ભંગ કરવો), સુરાપાન તથા પુલ્કસી-ગમન—આ કામના સંતાન કહેવાય છે; અને એમાં આ મુખ્ય ગણાય છે.
Verse 29
क्रोधात्पितृवधो जातस्तथा मातृवधः परः । ब्रह्महत्या च कन्यैका क्रोधस्य तनया अमी
ક્રોધમાંથી પિતૃવધ ઉત્પન્ન થયો, તેમજ માતૃવધ પણ; અને બ્રહ્મહત્યাও—આ બધું ક્રોધના સંતાન તરીકે કહેવાય છે.
Verse 30
देवस्वहरणश्चैव ब्रह्मस्वहरणस्तथा । स्वर्णस्तेय इति त्वेते लोभस्य तनयाः स्मृताः
દેવસ્વનું હરણ, બ્રાહ્મણસ્વનું હરણ તથા સોનાની ચોરી—આ ત્રણેયને લોભના પુત્રો તરીકે સ્મૃત કરવામાં આવ્યા છે।
Verse 31
एतानाहूय चांडालान्यमः पातकनायकान् । नरकस्य विवृद्ध्यर्थमाधिपत्यं चकार ह
તે ચાંડાલોને બોલાવી યમે તેમને ‘પાતક-નાયક’ તરીકે નિમ્યા; નરકના વિસ્તરણ અને શાસન માટે અધિકાર આપ્યો।
Verse 32
ते यमेन समादिष्टा नव पातकनायकाः । ते सर्वे संगता भूयो घोराः पातकनायकाः
યમ દ્વારા નિયુક્ત તે નવ પાતક-નાયક ફરી એકત્ર થયા—અતિ ભયંકર તે પાતક-નાયક।
Verse 33
नरकान्पालयामासुः स्वभृत्यैश्चोपपातकैः । रुद्राध्याये भुवि प्राप्ते साक्षात्कैवल्यसाधने
તેઓ પોતાના સેવકો—ઉપપાતકો—સાથે નરકોની રક્ષા કરતા; પરંતુ સాక్షાત્ કૈવલ્યસાધન એવા રુદ્રાધ્યાય ભૂમિ પર પ્રસરી આવ્યો ત્યારે…
Verse 34
भीताः प्रदुद्रुवुः सर्वे तेऽमी पातकनायकाः । यमं विज्ञापयामासुः सहान्यैरुपपातकैः
ભયભીત થઈ તે બધા પાતક-નાયક દોડી ગયા અને અન્ય ઉપપાતકો સાથે યમને જઈને જાણ કરી।
Verse 35
जय देव महाराज वयं हि तव किंकराः । नरकस्य विवृद्ध्यर्थं साधिकाराः कृतास्त्वया
જય હો, હે દેવ મહારાજ! અમે નિશ્ચયે તમારા સેવક છીએ. નરક-લોકની વૃદ્ધિ માટે તમે અમને અધિકારসহ નિયુક્ત કર્યા છે.
Verse 36
अधुना वर्तितुं लोके न शक्ताः स्मो वयं प्रभो । रुद्राध्यायानुभावेन निर्दग्धाश्चैव विद्रुताः
હવે, હે પ્રભુ, અમે લોકમાં વર્તવા સમર્થ નથી. રુદ્રાધ્યાયના પ્રભાવથી અમે દગ્ધ થઈને ભાગી ગયા છીએ.
Verse 37
ग्रामेग्रामे नदीकूले पुण्येष्वायतनेषु च । रुद्रजाप्ये तु पर्याप्ते कथं लोके चरेमहि
ગામેગામ, નદીકાંઠે અને પુણ્યસ્થાનોમાં રુદ્રજપ વ્યાપક થયો હોય ત્યારે, અમે લોકમાં કેવી રીતે ફરી શકીએ?
Verse 38
प्रायश्चित्तसहस्रं वै गणयामो न किंचन । रुद्रजाप्याक्षराण्येव सोढुं बत न शक्नुमः
અમે હજારો પ્રાયશ્ચિત્તોને પણ કશું ગણતા નથી; પરંતુ રુદ્રજપના અક્ષરોને જ—અરે!—અમે સહન કરી શકતા નથી.
Verse 39
महापातकमुख्यानामस्माकं लोकघातिनाम् । रुद्रजाप्यं भयं घोरं रुद्रजाप्यं महद्विषम्
અમે—મહાપાતકોમાં અગ્રણી, લોકઘાતક—અમારા માટે રુદ્રજપ ભયંકર ભય છે; રુદ્રજપ અમારા માટે મહાવિષ છે.
Verse 40
अतो दुर्विषहं घोरमस्माक व्यसनं महत् । रुद्रजाप्येन संप्राप्तमपनेतुं त्वमर्हसि
અતએવ રુદ્રજપના કારણે અમારે પર આ ભયંકર અને અસહ્ય મહાવિપત્તિ આવી છે; તેને દૂર કરવા તમે જ યોગ્ય છો।
Verse 41
इति विज्ञापितः साक्षाद्यमः पातकनायकैः । ब्रह्मणोंऽतिकमासाद्य तस्मै सर्वं न्यवेदयत्
આ રીતે પાતકના નાયકો દ્વારા પ્રત્યક્ષ રીતે વિનંતી પામેલા યમરાજ બ્રહ્માજી પાસે જઈને સર્વ વાત તેમને નિવેદી।
Verse 42
देवदेव जगन्नाथ त्वामेव शरणं गतः । त्वया नियुक्तो मर्त्यानां निग्रहे पापकारिणाम्
હે દેવોના દેવ, જગન્નાથ! હું માત્ર તમારી જ શરણમાં આવ્યો છું. તમે નિયુક્ત કરેલ હોવાથી હું પાપ કરનાર મર્ત્યોને દંડિત કરું છું।
Verse 43
अधुना पापिनो मर्त्या न संति पृथिवीतले । रुद्राध्यायेन निहतं पातकानां महत्कुलम्
હવે પૃથ્વી પર પાપી મર્ત્યો રહ્યા નથી; રુદ્રાધ્યાયે પાતકોના મહાન કુળને નાશ કરી દીધું છે।
Verse 44
पातकानां कुले नष्टे नरकाः शून्यतां गताः । नरके शून्यतां याते मम राज्यं हि निष्फलम्
પાતકોનું કુળ નાશ પામે ત્યારે નરકો ખાલી થઈ જાય છે; નરકો ખાલી થતાં મારું રાજ્ય ખરેખર નિષ્ફળ બને છે।
Verse 45
तस्मात्त्वयैव भगवन्नुपायः परिचिन्त्यताम् । यथा मे न विहन्येत स्वामित्वं मर्त्यदेहिनाम्
અતએવ, હે ભગવન્, આપ જ ઉપાય વિચારશો, જેથી મર્ત્યદેહધારી મનુષ્યો પર મારું સ્વામિત્વ ન નાશ પામે।
Verse 46
इति विज्ञापितो धाता यमेन परिखिद्यता । रुद्रजाप्यविघातार्थमुपायं पर्यकल्पयत्
યમના અત્યંત ખેદભર્યા નિવેદનથી ધાતા (સૃષ્ટિકર્તા)એ રુદ્રજપમાં વિઘ્ન પાડવા માટે એક ઉપાય રચ્યો।
Verse 47
अश्रद्धां चैव दुर्मेधामविद्यायाः सुते उभे । श्रद्धामेधाविघातिन्यौ मर्त्येषु पर्यचोदयत्
તેણે અવಿದ್ಯાની બે પુત્રીઓ—અશ્રદ્ધા અને દુર્મેધા—ને મર્ત્યલોકમાં મોકલ્યાં; તેઓ મનુષ્યોની શ્રદ્ધા અને સદ્બુદ્ધિનો નાશ કરે છે।
Verse 48
ताभ्यां विमोहिते लोके रुद्राध्यायपराङ्मुखे । यमः स्वस्थानमासाद्य कृतार्थ इव सोऽभवत्
તે બંનેથી મોહિત થઈ જ્યારે લોક રુદ્રાધ્યાયથી પરાંમુખ થયો, ત્યારે યમ પોતાના સ્થાન પર જઈ જાણે કૃતાર્થ થયો।
Verse 49
पूर्वजन्मकृतैः पापैर्जायंतेऽल्पायुषो जनाः । तानि पापानि नश्यंति रुद्रं जप्तवतां नृणाम्
પૂર્વજન્મના કરેલા પાપોથી લોકો અલ્પાયુષી જન્મે છે; પરંતુ જે રુદ્રજપ કરે છે, તેમના તે પાપો નાશ પામે છે।
Verse 50
क्षीणेषु सर्वपापेषु दीर्घमायुर्बलं धृतिः । आरोग्यं ज्ञानमैश्वर्यं वर्धते सर्वदेहिनाम्
જ્યારે સર્વ પાપો ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે સર્વ દેહધારીઓનું દીર્ઘ આયુષ્ય, બળ અને ધૈર્ય વધે છે; આરોગ્ય, સત્યજ્ઞાન અને ઐશ્વર્ય પણ વૃદ્ધિ પામે છે।
Verse 51
रुद्राध्यायेन ये देवं स्नापयंति महेश्वरम् । तज्जलैः कुर्वतः स्नानं ते मृत्युं संतरंति च
જે રુદ્રાધ્યાયથી દેવ મહેશ્વરને સ્નાપિત કરે છે, અને જે તે પવિત્ર જળથી પોતે સ્નાન કરે છે—તે મૃત્યુને પણ પાર કરે છે।
Verse 52
रुद्राध्यायाभिजप्तेन स्नानं कुर्वंति येंऽभसा । तेषां मृत्युभयं नास्ति शिवलो के महीयते
રુદ્રાધ્યાયના જપથી અભિમંત્રિત જળથી જે સ્નાન કરે છે, તેમને મૃત્યુનો ભય રહેતો નથી; તેઓ શિવલોકમાં માન પામે છે।
Verse 53
शतरुद्राभिषेकेण शतायुर्जायते नरः । अशेषपापनिर्मुक्तः शिवस्य दयितो भवेत्
શતરુદ્રાભિષેકથી મનુષ્ય શતાયુ બને છે; સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ તે શિવનો પ્રિય બને છે।
Verse 55
अव्याहतबलैश्वर्यो हतशत्रुर्निरामयः । निर्धूताखिलपापौघः शास्ता राज्यमकंटकम्
અવ્યાહત બળ અને ઐશ્વર્યથી યુક્ત, શત્રુઓનો નાશ કરનાર, નિરોગ, સર્વ પાપપ્રવાહને ઝાડી નાખીને—તે કંટકરહિત, અવરોધરહિત રાજ્ય શાસે છે।
Verse 56
विप्रा वेदविदः शांताः कृतिनः शंसितव्रताः । ज्ञानयज्ञतपोनिष्ठाः शिवभक्तिपरायणाः
તેઓ બ્રાહ્મણો વેદવિદ્, મનથી શાંત, કૃતકર્મા અને વ્રતમાં પ્રસિદ્ધ હતા. જ્ઞાન, યજ્ઞ અને તપમાં નિષ્ઠાવાન તથા શિવભક્તિમાં સંપૂર્ણ પરાયણ હતા.
Verse 57
रुद्राध्याय जपं सम्यक्कुर्वंतु विमलाशयाः । तेषां जपानुभावेन सद्यः श्रेयो भविष्यति
નિર્મળ હૃદયવાળા લોકો રુદ્રાધ્યાયનો જપ યોગ્ય રીતે કરે; તે જપના પ્રભાવથી તેમનું પરમ શ્રેય તરત જ પ્રગટ થશે.
Verse 58
इत्युक्तवंतं नृपतिर्महामुनिं तमेव वव्रे प्रथमं क्रियागुरुम् । अथापरांस्त्यक्तधनाशयान्मुनीनावाहयामास सहस्रशः क्षणात्
આ રીતે કહેનારા તે મહામુનિને રાજાએ ક્રિયાકર્મના પ્રથમ ગુરુ તરીકે વર્યા. ત્યારબાદ ધનની આશા ત્યજી ચૂકેલા અન્ય મુનિઓને તેણે ક્ષણમાં સહસ્રોની સંખ્યામાં બોલાવી લીધા.
Verse 59
ते विप्राः शांतमनसः सहस्रपरिसंमिताः । कलशानां शतं स्थाप्य पुण्य वृक्षरसैर्युतम्
તે શાંતમન બ્રાહ્મણો, લગભગ સહસ્ર સંખ્યામાં, પુણ્ય વૃક્ષોના રસથી યુક્ત સો કલશો સ્થાપવા લાગ્યા.
Verse 60
रुद्राध्यायेन संस्नाप्य तमुर्वीपतिपुत्रकम् । विधिवत्स्नापयामासुः संप्राप्ते सप्तमे दिने
રુદ્રાધ્યાય દ્વારા તે ભૂપતિપુત્રને સ્નાપિત કરીને, સાતમો દિવસ આવતા તેમણે વિધિપૂર્વક તેનું સ્નાન-સંસ્કાર કર્યું.
Verse 61
स्नाप्यमानो मुनिजनैः स राजन्यकुमारकः । अकस्मादेव संत्रस्तः क्षणं मूर्च्छामवाप ह
મુનિઓ દ્વારા સ્નાન કરાવવામાં આવતો તે રાજકુમાર અચાનક ભયભીત થયો અને ક્ષણમાત્ર માટે મૂર્છિત થયો.
Verse 62
सहसैव प्रबुद्धोऽसौ मुनिभिः कृतरक्षणः । प्रोवाच कश्चित्पुरुषो दंडहस्तः समागतः
તે સહસાએ ચેતનામાં આવ્યો; મુનિઓએ તેની રક્ષા કરી હતી. ત્યારે તેણે કહ્યું—“હાથમાં દંડ ધરાવતો એક પુરુષ આવ્યો છે.”
Verse 63
मां प्रहर्तुं कृतमतिर्भीमदण्डो भयानकः । सोऽपि चान्यैर्महावीरै पुरुषैरभिताडितः
“તે મને મારવા દૃઢનિશ્ચયી હતો—ભયંકર દંડધારી, અતિ ભયજનક. પરંતુ અન્ય મહાવીર પુરુષોએ તેને પણ પ્રહાર કરીને પાછો હટાવ્યો.”
Verse 64
बद्ध्वा पाशेन महता दूरं नीत इवाभवत् । एतावदहमद्राक्षं भवद्भिः कृतरक्षणः
“મહાન પાશથી બાંધીને તેને જાણે દૂર લઈ જવામાં આવ્યો. આપની રક્ષામાં મેં એટલું જ જોયું.”
Verse 65
इत्युक्तवंतं नृपतेस्तनूजं द्विजसत्तमाः । आशीर्भिः पूजयामासुर्भयं राज्ञे न्यवेदयन्
રાજાના પુત્રે આમ કહ્યે પછી શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ તેને આશીર્વાદોથી સન્માનિત કર્યો અને તે ભયની વાત રાજાને નિવેદન કરી.
Verse 66
अथ सर्वानृषीञ्छ्रेष्ठान्दक्षिणाभिर्नृपोत्तमः । पूजयित्वा वरान्नेन भोजयित्वा च भक्तितः
ત્યારે નૃપોત્તમે સર્વ શ્રેષ્ઠ ઋષિઓને દક્ષિણાઓથી સન્માનિત કર્યા અને ભક્તિપૂર્વક ઉત્તમ અન્નથી પૂજા કરીને તેમને ભોજન કરાવ્યું।
Verse 67
प्रतिगृह्याशिषस्तेषां मुनीनां ब्रह्मवादि नाम् । भक्त्या बंधुजनैः सार्धं सभायां समुपाविशत्
તે બ્રહ્મવાદી મુનિઓના આશીર્વાદ સ્વીકારી રાજા ભક્તિપૂર્વક બંધુજનો સાથે સભામાં ઉપવેશ કર્યો।
Verse 68
तस्मिन्समागते वीरे मुनिभिः सह पार्थिवे । आजगाम महायोगी देवर्षिर्नारदः स्वयम्
જ્યારે તે વીર રાજા મુનિઓ સાથે સમાગમમાં હતો, ત્યારે મહાયોગી દેવર્ષિ નારદ સ્વયં ત્યાં આવી પહોંચ્યા।
Verse 69
तमागतं प्रेक्ष्य गुरुं मुनीनां सार्धं सदस्यैरखिलैर्मुनींद्रैः । प्रणम्य भक्त्या विनिवेश्य पीठे कृतोपचारं नृपतिर्बभाषे
મુનિઓના ગુરુ આવ્યા તે જોઈ, ત્યાં હાજર સર્વ મુનીન્દ્રો અને સભાસદો સાથે રાજાએ ભક્તિથી પ્રણામ કર્યો, તેમને પીઠ પર બેસાડ્યા, યથોચિત ઉપચાર કર્યા અને પછી બોલ્યો।
Verse 70
राजोवाच । दृष्टं किमस्ति ते ब्रह्मस्त्रिलोक्यां किंचिदद्भुतम् । तन्नो ब्रूहि वयं सर्वे त्वद्वाक्यामृतलालसाः
રાજાએ કહ્યું—હે બ્રહ્મન! ત્રિલોકમાં તમે કંઈ અદ્ભુત જોયું છે શું? તે અમને કહો; અમે બધા તમારા વચનામૃત માટે લાલાયિત છીએ।
Verse 71
नारद उवाच । अद्य चित्रं महद्दृष्टं व्योम्नोवतरता मया । तच्छृणुष्व महाराज सहैभिर्मुनिपुंगवैः
નારદે કહ્યું—આજે આકાશમાંથી ઉતરતાં મેં એક અદ્ભુત અને મહાન દૃશ્ય જોયું. હે મહારાજ, આ મુનિપુંગવો સાથે મળીને તે સાંભળો.
Verse 72
अद्य मृत्युरिहायातो निहंतुं तव पुत्रकम् । दंडहस्तो दुराधर्षो लोकमुद्बाधयन्सदा
આજે મૃત્યુ અહીં આવ્યું છે—તારા પુત્રનો સંહાર કરવા; હાથમાં દંડ લઈને, દુર્જેય બની, સદા લોકોને પીડિત કરનાર.
Verse 73
ईश्वरोपि विदित्वैनं त्वत्पुत्रं हंतुमागतम् । सहैव पार्षदैः कंचिद्वीरभद्रमचोदयत्
તે તારા પુત્રને મારવા આવ્યો છે એમ જાણી, પ્રભુએ પણ પોતાના પારષદો સાથે વીરભદ્રને તત્કાળ પ્રેર્યો.
Verse 74
स आगत्य हठान्मृत्युं त्वत्पुत्रं हंतुमागतम् । गृहीत्वा सुदृढं बद्ध्वा दंडेनाभ्यहनद्रुषा
તે આવ્યો અને બળપૂર્વક તારા પુત્રને મારવા આવેલા મૃત્યુને પકડી લીધો; તેને દૃઢ રીતે બાંધી, ક્રોધમાં દંડથી પ્રહાર કર્યો.
Verse 75
तं नीयमानं जगदीशसन्निधिं शीघ्रं विदित्वा भगवान्यमः स्वयम् । कृतांजलिर्देव जयेत्युदीरयन्प्रणम्य मूर्ध्ना निजगाद शूलिनम्
પોતાને જગદીશ્વરના સન્નિધિમાં લઈ જવાઈ રહ્યું છે એમ તરત જાણી, ભગવાન યમ સ્વયં કરજોડે ‘દેવ, જય હો’ કહી, મસ્તક નમાવી શૂલધારી પ્રભુને વિનંતી કરી બોલ્યા.
Verse 76
यम उवाच । देवदेव महारुद्र वीरभद्र नमोऽस्तु ते । निरागसि कथं मृत्यौ कोपस्तव समुत्थितः
યમે કહ્યું—હે દેવદેવ મહારુદ્ર, હે વીરભદ્ર, તમને નમસ્કાર. મૃત્યુ તો નિરપરાધ છે; તો મૃત્યુ પ્રત્યે તમારો ક્રોધ કેમ ઉદ્ભવ્યો?
Verse 77
निजकर्मानुबंधेन राजपुत्रं गतायुषम् । प्रहर्तुमुद्यते मृत्यौ कोपराधो वद प्रभो
પોતાના કર્મબંધન અનુસાર આયુષ્ય પૂર્ણ થયેલા રાજપુત્ર પર પ્રહાર કરવા મૃત્યુ તૈયાર છે. હે પ્રભુ, તમારા ક્રોધનું કારણ શું—તેનો અપરાધ કયો?
Verse 78
वीरभद्र उवाच । दशवर्षसहस्रायुः स राजतनयः कथम् । विपत्तिमंतरायाति रुद्रस्नानहताशुभः
વીરભદ્રે કહ્યું—આ રાજપુત્રને તો દસ હજાર વર્ષનું આયુષ્ય છે; તો રુદ્રસ્નાનથી જેના અશુભ નાશ પામ્યા છે, તેને વિપત્તિ કેવી રીતે આવી શકે?
Verse 79
अस्ति चेत्तव संदेहो मद्वाक्येऽप्यनिवारिते । चित्रगुप्तं समाहूय प्रष्टव्योऽद्यैव मा चिरम्
મારા વચનને અવગણ્યા વિના પણ જો તને શંકા હોય, તો ચિત્રગુપ્તને બોલાવી આજે જ પૂછ; વિલંબ ન કર.
Verse 80
नारद उवाच । अथाहूतश्चित्रगुप्तो यमेन सहसागतः । आयुःप्रमाण त्वत्सूनोः परिपृष्टः स चाब्रवीत्
નારદે કહ્યું—પછી યમના બોલાવતાં જ ચિત્રગુપ્ત તરત આવી પહોંચ્યા. તમારા પુત્રના આયુષ્યના પ્રમાણ વિશે પૂછતાં તેમણે ઉત્તર આપ્યો.
Verse 81
द्वादशाब्दं च तस्यायुरित्युक्त्वाथ विमृश्य च । पुनर्लेख्यगतं प्राह स वर्षायुतजीवितम्
“એનું આયુષ્ય બાર વર્ષ છે,” એમ કહી તેણે ફરી વિચાર કર્યો; પછી લખિત નોંધ ફરી જોઈને કહ્યું—“એ દસ હજાર વર્ષ જીવશે।”
Verse 82
अथ भीतो यमो राजा वीरभद्रं प्रणम्य च । कथंचिन्मोचयामास मृत्युं दुर्वारबंधनात्
ત્યારે ભયભીત યમરાજે વીરભદ્રને પ્રણામ કર્યો; અને કોઈ રીતે તે અપરિહાર્ય બંધનમાંથી મૃત્યુને મુક્ત કર્યો.
Verse 83
वीरभद्रेण मुक्तोऽथ यमोऽगान्निजमंदिरम् । वीरभद्रश्च कैलासमहं प्राप्तस्तवांतिकम्
વીરભદ્ર દ્વારા મુક્ત થયેલો યમ પોતાના ધામે ગયો; અને વીરભદ્ર કૈલાસે આવ્યો—હું નિશ્ચયે તમારા સાન્નિધ્યે પહોંચ્યો છું.
Verse 84
अतस्तव कुमारोऽयं रुद्रजाप्यानुभावतः । मृत्योर्भयं समुत्तीर्य सुखी जातोऽयुतं समाः
અતએવ તમારો આ પુત્ર રુદ્રજપના પ્રભાવથી મૃત્યુના ભયને પાર કરીને દસ હજાર વર્ષ સુખી થયો છે.
Verse 85
इत्युक्त्वा नृपमामंत्र्य नारदे त्रिदिवं गते । विप्राः सर्वे प्रमुदिताः स्वस्वजग्मुरथाश्रमम्
આવું કહી અને રાજાને વિદાય આપી, નારદ ત્રિદિવે ગયા ત્યારે, બધા બ્રાહ્મણો આનંદિત થઈ પોતાના-પોતાના આશ્રમમાં ગયા.
Verse 86
इत्थं काश्मीरनृपती रुद्राध्यायप्रभावतः । निस्तीर्याशेषदुः खानि कृतार्थोभूत्सपुत्रकः
આ રીતે કાશ્મીરનો નૃપતિ રુદ્રાધ્યાયના પ્રભાવથી સર્વ દુઃખસમૂહોને પાર કરી પુત્રসহ કૃતાર્થ થયો।
Verse 87
ये कीर्तयंति मनुजाः परमेश्वरस्य माहात्म्यमेतदथ कर्णपुटैः पिबंति । ते जन्मकोटिकृतपापगणैर्विमुक्ताः शांताः प्रयांति परमं पदमिंदुमौलेः
જે મનુષ્યો પરમેશ્વરના આ માહાત્મ્યનું કીર્તન કરે છે અને કાનના પાત્રોથી તેને પાન કરે છે, તેઓ કરોડો જન્મોના પાપસમૂહોથી મુક્ત થઈ શાંતિથી ઇન્દુમૌલી શિવના પરમ પદને પામે છે।
Verse 94
एष रुद्रायुतस्नानं करोतु तव पुत्रकः । दशवर्षसहस्राणि मोदते भुवि शक्रवत्
તારો આ પુત્ર ‘રુદ્રાયુત-સ્નાન’ કરે; તો તે પૃથ્વી પર દસ હજાર વર્ષ શક્ર (ઇન્દ્ર) સમ આનંદિત રહેશે।