Adhyaya 13
સૂત કહે છે—મગધના રાજા હેમરથે દશાર್ಣ પર ચઢાઈ કરીને ધન લૂંટ્યું, ઘરો સળગાવ્યાં અને સ્ત્રીઓ તથા રાજપરિવારના આશ્રિતોને બંધક બનાવ્યા. રાજા વજ્રબાહુએ પ્રતિકાર કર્યો, પરંતુ પરાજિત થઈ નિઃશસ્ત્ર કરીને બાંધી દેવાયા; શત્રુઓએ નગરમાં પ્રવેશ કરીને ક્રમશઃ લૂંટફાટ કરી. પિતાની કેદ અને રાજ્યના વિનાશની વાત સાંભળી યુવરાજ ભદ્રાયુ યુદ્ધસંકલ્પથી આગળ વધ્યો. શિવવર્માના રક્ષણ હેઠળ, વિશેષ દિવ્ય શસ્ત્રો—ખાસ કરીને ખડ્ગ અને શંખ—સાથે તે શત્રુવ્યૂહમાં ઘૂસ્યો અને સેનાને છિન્નભિન્ન કરી; શંખનાદથી શત્રુઓ મૂર્છિત થયા. મૂર્છિત અને નિઃશસ્ત્ર પર પ્રહાર ન કરીને ભદ્રાયુએ ધર્મયુદ્ધની મર્યાદા પાળી. તેણે વજ્રબાહુને મુક્ત કર્યા, બધા બંધીઓને છોડાવ્યા, શત્રુધન કબજે કર્યું અને હેમરથ તથા સહાયક મુખ્યાઓને બાંધી જનસમક્ષ નગરમાં પુનઃપ્રવેશ કર્યો. પછી ઓળખ થાય છે કે ભદ્રાયુ રાજાનો જ પુત્ર છે—બાળપણમાં રોગભયથી ત્યજાયેલો, યોગી ઋષભે પુનર્જીવિત કરેલો; તેનું પરાક્રમ શૈવયોગકૃપાથી વધેલું. અંતે કીર્તિમાલિની સાથે વિવાહ, રાજ્યસ્થિરતા, બ્રહ્મર્ષિઓની હાજરીમાં હેમરથને મુક્ત કરી મિત્રતા, અને ભદ્રાયુનું તેજસ્વી શાસન વર્ણવાય છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । दशार्णाधिपतेस्तस्य वज्रबाहोर्महाभुजः । बभूव शत्रुर्बलवान्राजा मगधराट् ततः
સૂત બોલ્યા—દશાર્ણના અધિપતિ મહાબાહુ વજ્રબાહુ માટે ત્યારે એક બળવાન શત્રુ ઊભો થયો—મગધનો રાજા।
Verse 2
स वै हेमरथो नाम बाहुशाली रणोत्कटः । बलेन महतावृत्य दशार्णं न्यरुधद्बली
હેમરથ નામનો તે રાજા બાહુબળે સમર્થ અને રણમાં પ્રચંડ; તેણે મહાન સેના વડે દશાર્ણને ઘેરી, બળવાન બનીને ઘેરાવ કર્યો।
Verse 3
चमूपास्तस्य दुर्धर्षाः प्राप्य देशं दशार्णकम् । व्यलुंपन्वसुरत्नानि गृहाणि ददहुः परे
તેના દુર્ધર્ષ શિબિરજનોએ દશાર્ણ દેશમાં પ્રવેશ કરીને ધન-રત્નો લૂંટ્યા, અને અન્યોએ ઘરો સળગાવી દીધાં।
Verse 4
केचिद्धनानि जगृहुः केचिद्बालान्स्त्रियोऽपरे । गोधनान्यपरेऽगृह्णन्केचिद्धान्यपरिच्छदान् । केचिदारामसस्यानि गृहोद्यानान्यनाशयत्
કેટલાએ ધન ઝૂંટ્યું, કેટલાએ બાળકોને, અને કેટલાએ સ્ત્રીઓને અપહર્યા. કેટલાએ ગોધન લીધું, કેટલાએ ધાન્ય અને ઘરગથ્થુ સામાન. કેટલાએ બાગોની પાક અને ઘરોને લાગતા ઉદ્યાનો નષ્ટ કર્યા।
Verse 5
एवं विनाश्य तद्राज्यं स्त्रीगोधनजिघृक्षवः । आवृत्य तस्य नगरीं वज्रबाहोस्तु मागधः
આ રીતે તે રાજ્યને ઉજાડી, સ્ત્રી અને ગોધન-ધનની લાલસાથી મગધરાજે વજ્રબાહુની નગરીને ચારે તરફથી ઘેરી લીધી।
Verse 6
एवं पर्याकुलं वीक्ष्य राजा नगरमेव च । युद्धाय निर्जगामाशु वज्रबाहुः ससै निकः
નગરને આ રીતે વ્યાકુળ થયેલું જોઈ રાજા વજ્રબાહુ પોતાની સેના સાથે તરત જ યુદ્ધ માટે બહાર નીકળી પડ્યા।
Verse 7
वज्रबाहुश्च भूपालस्तथा मंत्रिपुरःसराः । युयुधुर्मागधैः सार्धं निजघ्नुः शत्रुवाहिनीम्
રાજા વજ્રબાહુ મંત્રીઓને આગેવાન બનાવી મગધો સાથે યુદ્ધમાં જોડાયા અને શત્રુસેનાનો સંહાર કર્યો।
Verse 8
वज्रबाहुर्महेष्वासो दंशितो रथमास्थितः । विकिरन्बाणवर्षाणि चकार कदनं महत्
મહાધનુર્ધર વજ્રબાહુ કવચ ધારણ કરી રથ પર આરૂઢ થયા; બાણવર્ષા વરસાવી તેમણે મહા સંહાર કર્યો।
Verse 9
दशार्णराजं युध्यंतं दृष्ट्वा युद्धे सुदुःसहम् । तमेव तरसा वव्रुः सर्वे मागधसैनिकाः
યુદ્ધમાં અતિ દુર્ધર્ષ દશાર્ણરાજને લડતા જોઈ, બધા મગધસૈનિકો બળપૂર્વક માત્ર તેની ઉપર જ તૂટી પડ્યા।
Verse 10
कृत्वा तु सुचिरं युद्धं मागधा दृढविक्रमाः । तत्सैन्यं नाशयामासुर्लेभिरे च जयश्रियम्
ઘણો સમય યુદ્ધ કરીને, દૃઢ પરાક્રમી માગધોએ તે રાજાની સેના નાશ કરી અને વિજયશ્રી પ્રાપ્ત કરી।
Verse 11
केचित्तस्य रथं जघ्नुः केचित्तद्धनुराच्छिनम् । सूतं तस्य जघानैकस्त्वपरः खड्गमाच्छिनत्
કેટલાએ તેનો રથ તોડી નાખ્યો, કેટલાએ તેનું ધનુષ કાપી નાખ્યું. એકે તેના સારથિને મારી નાખ્યો, અને બીજાએ તેની તલવાર છિન્ન કરી।
Verse 12
संछिन्नखड्गधन्वानं विरथं हतसारथिम् । बलाद्गृहीत्वा बलिनो बबंधुर्नृपतिं रुषा
જેનાં ખડ્ગ અને ધનુષ છિન્ન થયા, જે રથવિહોણો અને સારથિહોણો થયો—તે નૃપતિને બલવાન યોધ્ધાઓએ ક્રોધથી બળપૂર્વક પકડી બાંધી દીધો।
Verse 13
तस्य मंत्रिगणं सर्वं तत्सैन्यं च विजित्य ते । मागधास्तस्य नगरीं विविशुर्जयकाशिनः
તેના સર્વ મંત્રિગણ અને સેના પર વિજય મેળવી, વિજયકાંતિથી પ્રકાશિત માગધો તેની નગરીમાં પ્રવેશ્યા।
Verse 14
अश्वान्नरान्गजानुष्ट्रान्पशूंश्चैव धनानि च । जगृहुर्युवतीः सर्वाश्चार्वंगीश्चैव कन्यकाः
તેમણે ઘોડા, પુરુષો, હાથી, ઊંટ, પશુઓ અને ધનસંપત્તિ કબજે કરી; તેમજ સર્વ યુવતીઓ અને સુન્દર અંગવાળી કન્યાઓને પણ લઈ ગયા।
Verse 15
राज्ञो बबंधुर्महिषीर्दासीश्चैव सहस्रशः । कोशं च रत्नसंपूर्णं जह्रुस्तेऽप्याततायिनः
તેઓએ રાજાની મહિષીઓ અને હજારો દાસીઓને બાંધી લીધી; અને તે આતતાયીઓ રત્નોથી ભરેલો કોષ પણ લૂંટી લઈ ગયા।
Verse 16
एवं विनाश्य नगरीं हृत्वा स्त्रीगोधनादिकम् । वज्रबाहुं बलाद्बद्ध्वा रथे स्थाप्य विनिर्ययुः
આ રીતે નગરીનો વિનાશ કરીને, સ્ત્રીઓ, ગોધન વગેરે લૂંટી, વજ્રબાહુને બળપૂર્વક બાંધી રથમાં બેસાડી તેઓ નીકળી ગયા।
Verse 17
एवं कोलाहले जाते राष्ट्रनाशे च दारुणे । राजपुत्रोऽथ भद्रायुस्तद्वार्तामशृणोद्बली
આ રીતે કૉલાહલ મચ્યો અને રાજ્યનો દારુણ નાશ થવા લાગ્યો; ત્યારે બળવાન રાજપુત્ર ભદ્રાયુએ તે સમાચાર સાંભળ્યા।
Verse 18
पितरं शत्रुनिर्बद्धं पितृपत्नीस्तथा हृताः । नष्टं दशार्णराष्ट्रं च श्रुत्वा चुक्रोश सिंहवत्
શત્રુઓએ પિતાને બાંધી દીધા, પિતૃપત્નીઓને હરી લીધા અને દશાર્ણ રાજ્ય નષ્ટ થયું—એ સાંભળીને તે સિંહની જેમ ગર્જ્યો।
Verse 19
स खड्गशंखावादाय वैश्यपुत्रसहायवान् । दंशितो हयमारुह्य कुमारो विजिगीषया
તે રાજકુમાર વૈશ્યપુત્રને સહાયક રાખીને ખડ્ગ અને શંખનો નાદ કરાવ્યો; પછી સજ્જ થઈ વિજયેચ્છાથી ઘોડા પર ચઢ્યો।
Verse 20
जवेनागत्य तं देशं मागधैरभिपूरितम् । दह्यमानं क्रंदमानं हृतस्त्रीसुतगोधनम्
તે ત્વરિત વેગે દોડી તે પ્રદેશમાં પહોંચ્યો, જે માગધ સૈન્યથી ભરાઈ ગયો હતો—જ્યાં અગ્નિ પ્રજ્વલિત હતી, કરુણ રોદન ગુંજતું હતું, અને જ્યાં સ્ત્રીઓ, સંતાનો, ગોધન તથા ધન લૂંટી લેવામાં આવ્યા હતા।
Verse 21
दृष्ट्वा राजजनं सर्वं राज्यं शून्यं भयाकुलम् । क्रोधाध्मातमनास्तूर्णं प्रविश्य रिपुवाहिनीम् । आकर्णाकृष्टकोदंडो ववर्ष शरसंततीः
રાજજન અને સમગ્ર રાજ્યને શૂન્ય તથા ભયથી વ્યાકુળ જોઈ, ક્રોધથી ઉછળેલા મન સાથે તે તત્કાળ શત્રુસેનામાં ઘૂસી ગયો; કાન સુધી ધનુષ ખેંચી તેણે અવિચ્છિન્ન બાણવર્ષા વરસાવી।
Verse 22
ते हन्यमाना रिपवो राजपुत्रेण सायकैः । तमभिद्रुत्य वेगेन शरैर्विव्यधुरुल्बणैः
રાજપુત્રના બાણોથી ઘાયલ થયેલા શત્રુઓ વેગથી તેની તરફ ધસી આવ્યા અને ઉગ્ર શરોથી તેને ભેદવા લાગ્યા।
Verse 23
हन्यमानोऽस्त्रपूगेन रिपुभिर्युद्धदुर्मदैः । न चचाल रणे धीरः शिववर्माभिरक्षितः
યુદ્ધમાં ઉન્મત્ત શત્રુઓના અસ્ત્રસમૂહથી આઘાત પામતો હોવા છતાં, શિવકવચથી રક્ષિત તે ધીર રણમાં કદી ડગ્યો નહીં।
Verse 24
सोऽस्त्रकर्षं प्रसह्याशु प्रविश्य गजलीलया । जघानाशु रथान्नागान्पदातीनपि भूरिशः
અસ્ત્રોના ઘન દબાણને બળપૂર્વક ચીરી તે ગજલીલા સમ ગતિથી અંદર પ્રવેશ્યો અને તરત જ રથો, હાથીઓ તથા અનેક પદાતીઓને સંહાર્યા।
Verse 25
तत्रैकं रथिनं हत्वा ससूतं नृपनंदनः । तमेव रथमास्थाय वैश्यनंदनसारथिः । विचचार रणे धीरः सिंहो मृगकुलं यथा
ત્યાં રાજપુત્રે સારથી સહિત એક રથીને મારીને એ જ રથ પર આરોહણ કર્યું; વૈશ્યપુત્ર સારથી બન્યો. ધીર યોદ્ધો રણમાં હરણોના ઝુંડમાં સિંહની જેમ વિહર્યો.
Verse 26
अथ सर्वे सुसंरब्धाः शूराः प्रोद्यतकार्मुकाः । अभिसस्रुस्तमेवैकं चमूपा बलशालिनः
પછી બધા શૂરવીરો અત્યંત ક્રોધિત થઈ, ધનુષ ઉંચા કરીને, બળવાન સેનાનાયકો એ એક જ યોદ્ધા પર ધસી આવ્યા.
Verse 27
तेषामापततामग्रे खड्गमुद्यम्य दारुणम् । अभ्युद्ययौ महावीरान्दर्शयन्निव पौरुषम्
તેમના ધસી આવવાના અગ્રભાગે તેણે ભયંકર ખડ્ગ ઉંચો કર્યો અને મહાવીરો તરફ ઝંપલાવ્યો, જાણે પોતાનું પૌરુષ દર્શાવતો હોય.
Verse 28
करालांतकजिह्वाभं तस्य खड्गं महोज्ज्वलम् । दृष्ट्वैव सहसा मम्रुश्च मूपास्तत्प्रभावतः
તેનો ખડ્ગ કરાળ અંતકની જીભ જેવો મહાપ્રકાશમાન હતો; તેને જોતા જ તેના પ્રભાવથી સેનાનાયકો અચાનક મૃત્યુ પામ્યા.
Verse 29
येये पश्यंति तं खड्गं प्रस्फुरंतं रणांगणे । ते सर्वे निधनं जग्मुर्वज्रं प्राप्येव कीटकः
રણમેદાનમાં જે જે એ ઝળહળતા ખડ્ગને જોયો, તે બધા વજ્રાઘાત પામેલા કીટકોની જેમ મૃત્યુ પામ્યા.
Verse 30
अथासौ सर्वसैन्यानां विनाशाय महाभुजः । शंखं दध्मौ महारावं पूरयन्निव रोदसी
ત્યારે તે મહાબાહુ વીરે સર્વ સૈન્યના વિનાશ માટે ઉદ્યત થઈ મહાગર્જનાસહ શંખ ફૂંક્યો; જાણે તેના નાદથી આકાશ અને પૃથ્વી બંને ભરાઈ ગયા હોય।
Verse 31
तेन शंखनिनादेन विषाक्तेनैव भूयसा । श्रुतमात्रेण रिपवो मूर्च्छिताः पतिता भुवि
તે શંખનિનાદ—વધુ પ્રબળ વિષ સમાન—માત્ર સાંભળતાં જ શત્રુઓ મૂર્છિત થઈ ધરતી પર પડી ગયા।
Verse 32
येऽश्वपृष्ठे रथे ये च ये च दंतिषु संस्थिताः । ते विसंज्ञाः क्षणात्पेतुः शंखनादहतौजसः
જે ઘોડા પર, જે રથમાં અને જે હાથી પર બેઠા હતા—શંખનાદથી જેમનું બળ ક્ષીણ થયું—તે બધા ક્ષણમાં બેભાન થઈ પડી ગયા।
Verse 33
तान्भूमौ पतितान्सर्वान्नष्टसंज्ञा न्निरायुधान् । विगणय्य शवप्रायाननावधीद्धर्मशास्त्रवित्
ભૂમિ પર પડેલા, સંજ્ઞાહીન અને નિરાયુધ એવા સૌને શવસમાન ગણી, ધર્મશાસ્ત્રવિદે તેમને અવગણીને માર્યા નહીં।
Verse 34
आत्मनः पितरं बद्धं मोचयित्वा रणाजिरे । तत्पत्नीः शत्रुवशगाः सर्वाः सद्यो व्यमोचयत्
રણભૂમિમાં બંધાયેલા પોતાના પિતાને મુક્ત કરીને, શત્રુવશમાં રહેલી તેમની સર્વ પત્નીઓને પણ તેણે તત્કાળ છોડાવી દીધી।
Verse 35
पत्नीश्च मंत्रिमुख्यानां तथान्येषां पुरौकसाम् । स्त्रियो बालांश्च कन्याश्च गोधनादीन्यनेकशः
તેણે મુખ્ય મંત્રીઓની તથા અન્ય નગરવાસીઓની પત્નીઓને પણ—સ્ત્રીઓ, બાળકો અને કન્યાઓને—અને ગોધનથી આરંભ થતા અનેક પ્રકારના ધનને પણ ફરી પ્રાપ્ત કર્યું।
Verse 36
मोचयित्वा रिपुभयात्तमाश्वासयदाकुलः । अथारिसैन्येषु चरंस्तेषां जग्राह योषितः
શત્રુભયમાંથી તેને મુક્ત કરીને, પોતે વ્યાકુળ હોવા છતાં તેણે તેને આશ્વાસન આપ્યું. પછી શત્રુસેનામાં ફરતા ફરતા તેણે તેમની સ્ત્રીઓને પોતાના અધિકારમાં લીધી।
Verse 37
मरुन्मनोजवानश्वान्मातंगान्गिरिसन्निभान् । स्यंदनानि च रौक्माणि दासीश्च रुचिराननाः
તેણે પવન અને મન સમ વેગવાળા ઘોડા, પર્વત સમ હાથી, સુવર્ણ રથો અને સુંદર મુખવાળી દાસીઓને પણ કબજામાં લીધા।
Verse 38
युग्मम् । सर्वमाहृत्य वेगेन गृहीत्वा तद्धनं बहु । मागधेशं हेमरथं निर्बबंध पराजितम्
બધું જ ઝડપથી એકત્ર કરીને અને તે બહુ ધન ગ્રહણ કરીને, તેણે પરાજિત મગધરાજ હેમરથને બંધક બનાવ્યો।
Verse 39
तन्मंत्रिणश्च भूपांश्च तत्र मुख्यांश्च नायकान् । गृहीत्वा तरसा बद्ध्वा पुरीं प्रावेशयद्द्रुतम्
તેના મંત્રીઓ, રાજાઓ અને ત્યાંના મુખ્ય નાયકોને પકડી, તેણે ત્વરાથી બાંધીને તરત જ તેમને નગરમાં પ્રવેશ કરાવ્યો।
Verse 40
पूर्वं ये समरे भग्ना विवृत्ताः सर्वतोदिशम् । ते मंत्रिमुख्या विश्वस्ता नायकाश्च समाययुः
જે પહેલાં યુદ્ધમાં પરાજિત થઈ સર્વ દિશામાં વિખેરાઈ ગયા હતા, તેઓ હવે ફરી પાછા આવ્યા—મુખ્ય મંત્રીઓ, વિશ્વસ્ત સહાયકો અને સેનાનાયકો—બધા એકત્ર થયા।
Verse 41
कुमारविक्रमं दृष्ट्वा सर्वे विस्मितमानसाः । तं मेनिरे सुरश्रेष्ठं कारणादागतं भुवम्
કુમારના પરાક્રમને જોઈ સૌના મન આશ્ચર્યથી ભરાયા; તેમણે તેને દેવશ્રેષ્ઠ માન્યો, જાણે કોઈ દિવ્ય કારણથી પૃથ્વી પર આવ્યો હોય।
Verse 42
अहो नः सुमहाभाग्यमहो नस्तपसः फलम् । केनाप्यनेन वीरेण मृताः संजीविताः खलु
“અહો! આપણું મહાસૌભાગ્ય; અહો! આ આપણા તપનું ફળ—આ વીરે તો મૃતપ્રાય લોકોને પણ ખરેખર જીવંત કર્યા છે।”
Verse 43
एष किं योगसिद्धो वा तपःसिद्धो ऽथवाऽमरः । अमानुषमिद कर्म यदनेन कृतं महत्
“શું એ યોગસિદ્ધ છે, કે તપઃસિદ્ધ—અથવા કોઈ દેવ? કારણ કે એણે કરેલું આ મહાન કાર્ય માનવમર્યાદાથી પર છે।”
Verse 44
नूनमस्य भवेन्माता सा गौरीति शिवः पिता । अक्षौहिणीनां नवकं जिगायानंतशक्तिधृक्
“નિશ્ચયે તેની માતા ગૌરી અને પિતા શિવ છે; કારણ કે અનંત શક્તિ ધારણ કરીને તેણે નવ અક્ષૌહિણી સેનાઓને જીતેલી છે।”
Verse 45
इत्याश्चर्ययुतैर्हृष्टैः प्रशंसद्भिः परस्परम् । पृष्टोऽमात्यजनेनासावात्मानं प्राह तत्त्वतः
આ રીતે આશ્ચર્ય અને હર્ષથી પરિપૂર્ણ થઈ, પરસ્પર પ્રશંસા કરતા મંત્રીઓએ તેને પૂછ્યું; ત્યારે તેણે પોતાના વિષેનું સત્ય તત્ત્વરૂપે તેમને કહી સંભળાવ્યું।
Verse 46
समागतं स्वपितरं विस्मयाह्लादविप्लुतम् । मुंचंतमानंदजलं ववंदे प्रेमविह्वलः
પોતાના પિતાને આવ્યા જોઈ—વિસ્મય અને આનંદથી છલકાઈ, આનંદાશ્રુ વહાવતા—તે પ્રેમથી વ્યાકુળ થઈ નમીને વંદન કર્યું।
Verse 47
स राजा निजपुत्रेण प्रणयादभिवंदितः । आश्लिष्य गाढं तरसा बभाषे प्रेमकातरः
તે રાજા પોતાના પુત્ર દ્વારા પ્રેમપૂર્વક અભિવંદિત થયો; તેને તરત જ ગાઢ રીતે આલિંગન કરીને, સ્નેહથી વ્યાકુળ થઈ ઝડપથી બોલ્યો।
Verse 48
कस्त्वं देवो मनुष्यो वा गन्धर्वो वा महामते । का माता जनकः को वा को देशस्तव नाम किम्
હે મહામતિ! તું કોણ છે—દેવ, મનુષ્ય કે ગંધર્વ? તારી માતા કોણ, પિતા કોણ; તારો દેશ કયો, અને તારો નામ શું?
Verse 49
कस्मान्न शत्रुभिर्बद्धान्मृतानिव हतौजसः । कारुण्यादिह संप्राप्य सपत्नीकान्मुमोच यः
તેણે કરુણાથી અહીં આવી, શત્રુઓ દ્વારા બંધાયેલા, જેમનું બળ તૂટી ગયું હતું અને જે મૃતપ્રાય પડ્યા હતા—તેમને પત્નીઓ સહિત કેમ મુક્ત કર્યા?
Verse 50
कुतो लब्धमिदं शौर्यं धैर्यं तेजो बलोन्नतिः । जिगीषसीव लोकांस्त्रीन्सदेवासुरमानुषान्
આ શૌર્ય, આ ધૈર્ય, આ તેજ અને બળની આ ઉન્નતિ તને ક્યાંથી પ્રાપ્ત થઈ છે, જેના બળે તું દેવ‑અસુર‑માનવો સહિત ત્રિલોકને જીતવા ઇચ્છતો જણાય છે?
Verse 51
अपि जन्मसहस्रेण तवानृण्यं महौजसः । कर्तुं नाहं समर्थोस्मि सहैभिर्दारबांधवैः
હે મહાબલવાન! હજાર જન્મોમાં પણ હું—મારી પત્ની અને સગા‑સંબંધીઓ સહિત—તારા ઉપકારનું ઋણ ચૂકવવા સમર્થ નથી.
Verse 52
इमान्पुत्रानिमाः पत्नीरिदं राज्यमिदं पुरम् । सर्वं विहाय मच्चित्तं त्वय्येव प्रेमबंधनम्
આ પુત્રો, આ પત્નીઓ, આ રાજ્ય અને આ નગર—બધું ત્યજી—મારું ચિત્ત પ્રેમબંધનથી માત્ર તારી અંદર જ બંધાયું છે.
Verse 53
सर्वं कथय मे तात मत्प्राणपरिरक्षक । एतासां मम पत्नीनां त्वदधीनं हि जीवितम्
હે તાત, મારા પ્રાણોના રક્ષક! મને બધું કહો; કારણ કે મારી આ પત્નીઓનું જીવન નિશ્ચયે તારા અધિન છે.
Verse 54
सूत उवाच । इति पृष्टः स भद्रायुः स्वपित्रा तमभाषत । एष वैश्यसुतो राजन्सुनयो नाम मत्सखा
સૂત બોલ્યા—પોતાના પિતાએ આ રીતે પૂછતાં ભદ્રાયુએ કહ્યું—“હે રાજન! આ વૈશ્યપુત્ર છે; તેનું નામ સુનય છે, અને એ મારો મિત્ર છે.”
Verse 55
अहमस्य गृहे रम्ये वसामि सहमातृकः । भद्रायुर्नाम मद्वृत्तं पश्चाद्विज्ञापयामि ते
હું તેની રમણીય ગૃહમાં મારી માતા સાથે વસું છું. મારું નામ ભદ્રાયુ છે; પછી હું મારું સર્વ વૃત્તાંત તને સમ્યક રીતે જણાવિશ.
Verse 56
पुरं प्रविश्य भद्रं ते सदारः ससुहृज्जनः । त्यक्त्वा भयमरातिभ्यो विहरस्व यथासुखम्
નગરમાં પ્રવેશ કર—તારું મંગળ થાઓ—પત્ની અને સુહૃદજનો સાથે. શત્રુઓનો ભય ત્યજીને યથાસુખ નિવાસ અને વિહાર કર.
Verse 57
नैतान्मुंच रिपूंस्तावद्यावदागमनं मम । अहमद्य गमिष्यामि शीघ्रमात्मनिवेशनम्
મારા પાછા આવવા સુધી આ શત્રુઓને છોડશો નહીં. હું આજે જ ઝડપથી મારા નિવાસસ્થાને જઈશ.
Verse 58
इत्युक्त्वा नृपमामंत्र्य भद्रायुर्नृपनंदनः । आजगाम स्वभवनं मात्रे सर्वं न्यवेदयत्
આમ કહી રાજાને વંદન કરીને વિદાય લઈ, રાજકુમાર ભદ્રાયુ પોતાના ઘેર આવ્યો અને માતાને સર્વ વાત નિવેદિત કરી.
Verse 59
सापि हृष्टा स्वतनयं परिरेभेऽश्रुलोचना । स च वैश्यपतिः प्रेम्णा परिष्वज्याभ्यपूजयत्
તે પણ હર્ષિત થઈ અશ્રુભરી આંખોથી પોતાના પુત્રને આલિંગન કરી. અને તે વૈશ્ય ગૃહપતિએ પણ પ્રેમથી ભેટી તેને શ્રદ્ધાપૂર્વક સન્માનિત કર્યો.
Verse 60
वज्रबाहुश्च राजेंद्रः प्रविष्टो निजमंदिरम् । स्त्रीपुत्रामात्य सहितः प्रहर्षमतुलं ययौ
રાજેન્દ્ર વજ્રબાહુ પોતાના નિજ મહેલમાં પ્રવેશ્યા; પત્ની, પુત્ર અને અમાત્યો સહિત તેમણે અતુલ હર્ષ પ્રાપ્ત કર્યો।
Verse 61
तस्यां निशायां व्युष्टायामृषभो योगिनां वरः । चंद्रांगदं समागत्य सीमंतिन्याः पतिं नृपम्
તે રાત વીતી પ્રભાત થતાં, યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ ઋષભ આવી સીમંતિનીના પતિ નૃપ ચંદ્રાંગદને મળવા આવ્યા।
Verse 62
भद्रायुषः समुत्पत्तिं तस्य कर्माप्यमानुषम् । आवेद्य रहसि प्रेम्णा त्वत्सुतां कीर्तिमालिनीम्
તેમણે સ્નેહપૂર્વક એકાંતમાં ભદ્રાયુષની ઉત્પત્તિ અને તેના અમાનુષ કર્મનું વર્ણન કર્યું, તેમજ તમારી પુત્રી કીર્તિમાલિની વિષે પણ જણાવ્યું।
Verse 63
भद्रायुषे प्रयच्छेति बोधयित्वा च नैषधम् । ऋषभो निर्जगामाथ देशकालार्थतत्त्ववित्
નૈષધ નૃપને ‘તેને ભદ્રાયુષને અર્પણ કર’ એમ બોધ આપી, દેશ-કાળ-પ્રયોજનના તત્ત્વને જાણનાર ઋષભ ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યા।
Verse 64
विशेषकम् । अथ चंद्रांगदो राजा मुहूर्त्ते मंगलोचिते । भद्रायुषं समाहूय प्रायच्छत्कीर्त्तिमालिनीम्
પછી રાજા ચંદ્રાંગદે મંગલમય મુહૂર્તે ભદ્રાયુષને બોલાવી કીર્તિમાલિનીને તેને અર્પણ કરી।
Verse 65
कृतोद्वाहः स राजेंद्रतनयः सह भार्यया । हेमासनस्थः शुशुभे रोहिण्येव निशाकरः
વિવાહ સંસ્કાર પૂર્ણ કરીને તે રાજેન્દ્રપુત્ર પત્ની સહિત સુવર્ણાસન પર બિરાજમાન થયો અને રોહિણી સાથેના ચંદ્રમા સમો તેજસ્વી બની શોભ્યો।
Verse 66
वज्रबाहुं तत्पितरं समाहूय स नैषधः । पुरं प्रवेश्य सामात्यः प्रत्युद्गम्याभ्यपूजयत्
નૈષધ રાજાએ ભદ્રાયુષના પિતા વજ્રબાહુને બોલાવી, મંત્રીઓ સાથે તેમને નગરમાં પ્રવેશ કરાવ્યો; પોતે આગળ જઈ અભિવાદન કરીને યથોચિત પૂજા-સન્માન કર્યું।
Verse 67
तत्रापश्यत्कृतोद्वाहं भद्रायुषमरिंदमम् । पादयोः पतितं प्रेम्णा हर्षात्तं परिषस्वजे
ત્યાં તેણે લગ્ન પૂર્ણ થયેલા શત્રુદમન ભદ્રાયુષને જોયો. પ્રેમથી તેના ચરણોમાં પડી વજ્રબાહુએ હર્ષપૂર્વક તેને આલિંગન આપ્યું।
Verse 68
एष मे प्राणदो वीर एष शत्रुनिषूदनः । अथाप्यज्ञातवंशोऽयं मयानंतपराक्रमः
‘આ વીર મારા પ્રાણદાતા છે, આ શત્રુનિષૂદન છે; છતાં તેનો વંશ અજ્ઞાત છે—જેમ મેં જોયું છે તેમ તેનો પરાક્રમ અનંત છે.’
Verse 69
एष ते नृप जामाता चंद्रांगद महाबलः । अस्य वंशमथोत्पत्तिं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
‘હે મહાબલી નૃપ ચન્દ્રાંગદ! આ હવે તમારો જમાઈ છે. તેના વંશ અને ઉત્પત્તિનો વર્ણન હું તત્ત્વથી સાંભળવા ઇચ્છું છું.’
Verse 70
इत्थं दशार्णराजेन प्रार्थितो निषधाधिपः । विविक्त उपसंगम्य प्रहसन्निदमब्रवीत्
આ રીતે દશાર્ણરાજાએ પ્રાર્થના કરતાં નિષધાધિપતિ એકાંત સ્થાને તેની પાસે આવી, સ્મિતપૂર્વક આ વચન બોલ્યા।
Verse 71
एष ते तनयो राजञ्छैशवे रोगपीडितः । त्वया वने परित्यक्तः सह मात्रा रुजार्तया
હે રાજન! આ તારો પુત્ર છે—શૈશવથી જ રોગપીડિત. તું તેને વનમાં તેની માતા સાથે પરિત્યાગ કર્યો; તે માતા પણ પીડાથી વ્યાકુળ હતી।
Verse 72
परिभ्रमंती विपिने सा नारी शिशुनामुना । दैवाद्वैश्यगृहं प्राप्ता तेन वैश्येन रक्षिता
તે સ્ત્રી તે બાળક સાથે વનમાં ભટકતી ભટકતી દૈવયોગે એક વૈશ્યના ઘેર પહોંચી; અને તે વૈશ્યે તેની રક્ષા કરી।
Verse 73
अथासौ बहुरोगार्तो मृतस्तव कुमारकः । केनापि योगिराजेन मृतः संजीवितः पुनः
પછી અનેક રોગોથી પીડિત તારો તે નાનો પુત્ર મરી ગયો; પરંતુ એક યોગિરાજે, મરણ પામ્યા પછી પણ, તેને ફરી જીવિત કર્યો।
Verse 74
ऋषभाख्यस्य तस्यैव प्रभावाच्छिवयोगिनः । रूपं च देवसदृशं प्राप्तौ मातृकुमारकौ
ઋષભ નામના તે શિવયોગીના પ્રભાવથી માતા અને પુત્ર—બન્નેએ દેવસદૃશ રૂપ પ્રાપ્ત કર્યું।
Verse 75
तेन दत्तेन खड्गेन शंखेन रिपुघातिना । जिगाय समरे शत्रूञ्छिववर्माभिरक्षितः
તે યોગીએ આપેલા ખડ્ગ અને શત્રુઘાતક શંખ વડે, શિવકવચથી રક્ષિત રહી, તેણે યુદ્ધમાં શત્રુઓને જીત્યા।
Verse 76
द्विषट्सहस्रनागानां बलमेको बिभर्त्यसौ । सर्वविद्यासु निष्णातो मम जामातृतां गतः
એ એકલો જ બાર હજાર હાથીઓ જેટલું બળ ધારણ કરે છે; સર્વ વિદ્યાઓમાં નિષ્ણાત થઈ તે મારો જમાઈ બન્યો છે।
Verse 77
अत एनं समादाय मातरं चास्य सुव्रताम् । गच्छस्व नगरीं राजन्प्राप्स्यसि श्रेय उत्तमम्
અતએવ તેને અને તેની સુવ્રતા માતાને સાથે લઈ, હે રાજન, તમારી નગરીમાં જાઓ; તમે પરમ શ્રેય પ્રાપ્ત કરશો।
Verse 78
इति चंद्रांगदः सर्वमाख्यायांतर्गृहे स्थिताम् । तस्याग्र पत्नीमाहूय दर्शयामास भूषिताम्
આ રીતે ચંદ્રાંગદે સર્વ વાત કહી, અંતઃપુરમાં રહેલી તેની અગ્ર્યા પત્નીને બોલાવી, અલંકૃત રૂપે તેને દર્શાવી।
Verse 79
इत्यादि सर्वमाकर्ण्य दृष्ट्वा च स महीपतिः । व्रीडितो नितरां मौढ्यात्स्वकृतं कर्म गर्हयन्
આ બધું સાંભળી અને જોઈ તે ભૂપતિ પોતાના મોહજન્ય મૂઢપણાથી અત્યંત લજ્જિત થયો અને પોતે કરેલા કર્મની નિંદા કરવા લાગ્યો।
Verse 80
प्राप्तश्च परमानन्दं तयोर्दर्शनकौतुकात् । पुलकांकितसर्वांगस्तावुभौ परिषस्वजे
તેમના દર્શનના આનંદોત્સાહથી તે પરમાનંદને પામ્યો. રોમાંચથી તેનું સર્વ અંગ પુલકિત થયું અને તેણે તે બંનેને આલિંગન કર્યું.
Verse 81
युग्मम् । एवं निषधराजेन पूजितश्चाभिनन्दितः । स भोजयित्वा तं सम्यक्स्वयं च सह मंत्रिभिः
આ રીતે નિષધરાજ દ્વારા પૂજિત અને અભિનંદિત થઈ, તેણે તેને યોગ્ય રીતે ભોજન કરાવ્યું; અને પોતે પણ મંત્રીઓ સાથે ભોજન કર્યું.
Verse 82
तामात्मनोग्रमहिषीं पुत्रं तमपि तां स्नुषाम् । आदाय सपरीवारो वज्रबाहुः पुरीं ययौ
પોતાની ઉત્તમ મહિષી રાણી, તે પુત્ર અને તે પુત્રવધૂને પણ સાથે લઈ, પરિજનসহ વજ્રબાહુ નગર તરફ ગયો.
Verse 83
स संभ्रमेण महता भद्रायुः पितृमंदिरम् । संप्राप्य परमानंदं चक्रे सर्वपुरौकसाम्
મહાન ઉત્સાહથી ભદ્રાયુ પિતાના મહેલમાં પહોંચ્યો; ત્યાં પહોંચીને તેણે સર્વ નગરવાસીઓને પરમાનંદિત કર્યા.
Verse 84
कालेन दिवमारूढे पितरि प्राप्तयौवनः । भद्रायुः पृथिवीं सर्वां शशासाद्भुतविक्रमः
સમય જતાં પિતા સ્વર્ગે આરુઢ થયા ત્યારે, યૌવનપ્રાપ્ત ભદ્રાયુએ અદ્ભુત પરાક્રમથી સમગ્ર પૃથ્વીનું શાસન કર્યું.
Verse 85
मागधेशं हेमरथं मोचयामास बंधनात् । संधाय मैत्रीं परमां ब्रह्मर्षीणां च सन्निधौ
તેણે મગધના અધિપતિ હેમરથને બંધનમાંથી મુક્ત કર્યો; અને બ્રહ્મર્ષિઓની સન્નિધિમાં તેની સાથે પરમ મૈત્રી સ્થાપી।
Verse 86
इत्थं त्रिलोकमहितां शिवयोगिपूजां कृत्वा पुरातनभवेऽपि स राजसूनुः । निस्तीर्य दुःसहविपद्गणमाप्तराज्यश्चंद्रांगदस्य सुतया सह साधु रेमे
આ રીતે, તે પૂર્વજન્મમાં પણ રાજપુત્રે ત્રિલોકમાં મહિમાવંત શિવયોગીઓની પૂજા કરી. દુઃસહ વિપત્તિઓનો સમૂહ પાર કરીને રાજ્ય પાછું મેળવી, તે ચન્દ્રાંગદની પુત્રી સાથે ધર્મપૂર્વક સુખે રહ્યો।