Adhyaya 25
Ashvamedha conclusion and Purushamedha.
Mantras
Mantra 1
शादं॑ द॒द्भिरव॑कां दन्तमूलै॒र्मृदं॒ बर्स्वै॑स्ते॒गान्दᳪष्ट्रा॑भ्या॒ᳪ सर॑स्वत्या अग्रजि॒ह्वं जि॒ह्वाया॑ उत्सा॒दम॑वक्र॒न्देन॒ तालु॒ वाज॒ᳪ हनु॑भ्याम॒प आ॒स्ये॒न॒ वृष॑णमा॒ण्डाभ्या॑मादि॒त्याँ श्मश्रु॑भि॒: पन्था॑नं भ्रू॒भ्यां द्यावा॑पृथि॒वी वर्तो॑भ्यां वि॒द्युतं॑ क॒नीन॑काभ्याᳪ शु॒क्लाय॒ स्वाहा॑ कृ॒ष्णाय॒ स्वाहा॒ पार्या॑णि॒ पक्ष्मा॑ण्यवा॒र्या॒ इ॒क्षवो॑ऽवा॒र्या॒णि॒ पक्ष्मा॑णि॒ पार्या॑ इ॒क्षव॑:
દાંતોથી (હું) શાદને (નિયુક્ત કરું છું); દાંતના મૂળોથી અવકાને; દાઢોથી માટી અને તીક્ષ્ણ અગ્રોને; જીભના અગ્રથી સરસ્વતીને; જીભથી ઊંચા થયેલા ભાગને; તાલુથી વીર્ય/બળને; જડબાંથી જળોને; મોઢાથી પુરૂષત્વશક્તિને; અંડકોશોથી આદિત્યોને; દાઢી-મૂછોથી માર્ગને; ભ્રૂઓથી દ્યાવા-પૃથિવીને; પાંપણોથી વિદ્યુતને; આંખોના કનીનિકા (કોણા)થી શુક્લને સ્વાહા, કૃષ્ણને સ્વાહા. પાર્ય (પારના) પાંપણો અવાર્ય (અપરના) ઇક્ષુ છે; અવાર્ય પાંપણો પાર્ય ઇક્ષુ છે.
Mantra 2
वातं॑ प्रा॒णेना॑पा॒नेन॒ नासि॑के उपया॒ममध॑रे॒णौष्ठे॑न॒ सदुत्त॑रेण प्रका॒शेनान्त॑रमनूका॒शेन॒ बाह्यं॑ निवे॒ष्यं मू॒र्ध्ना स्त॑नयि॒त्नुं नि॑र्बा॒धेना॒शनिं॑ म॒स्तिष्के॑ण वि॒द्युतं॑ क॒नीन॑काभ्यां॒ कर्णा॑भ्या॒ᳪ श्रोत्रँ॒ श्रोत्रा॑भ्यां॒ कर्णौ॑ तेद॒नीम॑धरक॒ण्ठेना॒पः शु॑ष्कक॒ण्ठेन॑ चि॒त्तं मन्या॑भि॒रदि॑तिᳪ शी॒र्ष्णा निरृ॑तिं॒ निर्ज॑र्जल्येन शी॒र्ष्णा सं॑क्रोशैः प्रा॒णान् रेष्माण॑ᳪ स्तु॒पेन॑
પ્રાણથી વાયુને (નિયુક્ત કરું છું); અપાનથી નાસિકાઓને; અધર ઓઠથી ઉપયામ (ગ્રહણ)ને; ઉપરના ઓઠથી સદ્ (સત્તા/અસ્તિત્વ)ને; પ્રકાશથી આંતરિકને; અનુકાશ (પશ્ચાત્-પ્રકાશ)થી બાહ્યને; મસ્તકથી સ્તનયિત્નુ (ગર્જના)ને; નિર્બાધ (ચૂર્ણકર્તા બળ)થી અશનિ (વજ્ર)ને; મસ્તિષ્કથી વિદ્યુતને; આંખોના કનીનિકા દ્વારા; કાનોથી શ્રોત્રને; શ્રોત્રોથી કાનને; અધરકંઠથી આપઃ (જળ)ને; શુષ્કકંઠથી ચિત્તને; મન્યાઓથી અદિતિને; શીર્ષથી નિરૃતિને; નિર્જર્જલ્ય (ક્ષયકર્તા)થી શીર્ષ દ્વારા; સંક્રોશોથી પ્રાણોને; રેષ્માણં સ્તુપેન (સ્તૂપ દ્વારા) ।
Mantra 3
म॒शका॒न् केशै॒रिन्द्र॒ᳪ स्वप॑सा॒ वहे॑न॒ बृह॒स्पति॑ᳪ शकुनिसा॒देन॑ कू॒र्माञ्छ॒फैरा॒क्रम॑णᳪ स्थू॒राभ्या॑मृ॒क्षला॑भिः क॒पिञ्ज॑लाञ्ज॒वं जङ्घा॑भ्या॒मध्वा॑नं बा॒हुभ्यां॒ जाम्बी॑ले॒नार॑ण्यम॒ग्निम॑ति॒रुग्भ्यां॑ पू॒षणं॑ दो॒र्भ्याम॒श्विना॒वᳪसा॑भ्याᳪ रु॒द्रᳪ रोरा॑भ्याम्
કેશોથી મશકો (ડંખિયા કીટો) નિમણૂક થાય; સ્વપસા (પોતાની શક્તિ) વડે ઇન્દ્ર; વહેન (વાહક) વડે બૃહસ્પતિ; શકુનિસાદેન (પક્ષીના બેસવા/આસન) વડે કૂર્મો; શફૈઃ (ખુરા) વડે આક્રમણ (પગલાં/ચાલ); સ્થૂરાભ્યામ્ (બે સ્થૂલ ભાગો) વડે ઋક્ષલાભિઃ (રીંછનો લાભ/પ્રાપ્તિ); જઙ્ઘાભ્યામ્ (પિંડળીઓ) વડે કપિઞ્જલાન્ (તિતર) તથા જવં (વેગ); બાહુભ્યામ્ (બાહુઓ) વડે અધ્વાનં (માર્ગ); જામ્બીલેના (જાંબીલ) વડે અરણ્યમ્ (વન); અતિરુગ્ભ્યામ્ (અતિરુગ્) વડે અગ્નિ; દોર્ભ્યામ્ (બાહુઓ/ભુજાઓ) વડે પૂષણ; અંસાભ્યામ્ (ખભા) વડે અશ્વિનૌ; રોરાભ્યામ્ (ગર્જના/ધ્વનિ) વડે રુદ્ર.
Mantra 4
अ॒ग्नेः प॑क्ष॒तिर्वा॒योर्निप॑क्षति॒रिन्द्र॑स्य तृ॒तीया॒ सोम॑स्य चतु॒र्थ्यदि॑त्यै पञ्च॒मीन्द्रा॒ण्यै ष॒ष्ठी म॒रुता॑ᳪ सप्त॒मी बृह॒स्पते॑रष्ट॒म्य॒र्य॒म्णो न॑व॒मी धा॒तुर्द॑श॒मीन्द्र॑स्यैकाद॒शी वरु॑णस्य द्वाद॒शी य॒मस्य॑ त्रयोद॒शी
પક્ષતિ (પાંખ) અગ્નિની છે; નિપક્ષતિ (અધોપાંખ) વાયુની છે; તૃતીયા ઇન્દ્રની; ચતુર્થી સોમની; પંચમી અદિતિની; ષષ્ઠી ઇન્દ્રાણીની; સપ્તમી મરુતોની; અષ્ટમી બૃહસ્પતિની; નવમી અર્યમણની; દશમી ધાતૃની; એકાદશી ઇન્દ્રની; દ્વાદશી વરુણની; ત્રયોદશી યમની.
Mantra 5
इ॒न्द्रा॒ग्न्योः प॑क्ष॒ति: सर॑स्वत्यै॒ निप॑क्षतिर्मि॒त्रस्य॑ तृ॒तीया॒पां च॑तु॒र्थी निरृ॑त्यै पञ्च॒म्यग्नीषोम॑योः ष॒ष्ठी स॒र्पाणा॑ᳪ सप्त॒मी विष्णो॑रष्ट॒मी पू॒ष्णो न॑व॒मी त्वष्टु॑र्दश॒मीन्द्र॑स्यैकाद॒शी वरु॑णस्य द्वाद॒शी य॒म्यै त्र॑योद॒शी द्यावा॑पृथि॒व्योर्दक्षि॑णं पा॒र्श्वं विश्वे॑षां दे॒वाना॒मुत्त॑रम्
પક્ષતિ ઇન્દ્રાગ્ન્યોની છે; નિપક્ષતિ સરસ્વતીની છે; તૃતીયા મિત્રની; ચતુર્થી આપાં (જળો)ની; પંચમી નિરૃતિની; ષષ્ઠી અગ્નિષોમયોઃ (અગ્નિ-સોમ)ની; સપ્તમી સર્પાણાં (સર્પો)ની; અષ્ટમી વિષ્ણોની; નવમી પૂષણની; દશમી ત્વષ્ટૃની; એકાદશી ઇન્દ્રની; દ્વાદશી વરુણની; ત્રયોદશી યમીની; દક્ષિણ પારશ્વં દ્યાવાપૃથિવ્યોઃ (દ્યાવા-પૃથિવી)નું છે; ઉત્તરં વિશ્વેષાં દેવાનામ્ (સર્વ દેવો)નું છે.
Mantra 6
म॒रुता॑ᳪ स्कन्धा॒ विश्वे॑षां दे॒वानां॑ प्रथ॒मा कीक॑सा रु॒द्राणां॑ द्वि॒तीया॑ऽऽदि॒त्यानां॑ तृ॒तीया॑ वा॒योः पुच्छ॑म॒ग्नीषोम॑यो॒र्भास॑दौ॒ क्रुञ्चौ॒ श्रोणि॑भ्या॒मिन्द्रा॒बृह॒स्पती॑ ऊ॒रुभ्यां॑ मि॒त्रावरु॑णाव॒ल्गाभ्या॑मा॒क्रम॑णᳪ स्थू॒राभ्यां॒ बलं॒ कुष्ठा॑भ्याम्
મરુત્ (મરુતો) ખભા છે; સર્વ દેવોમાં પ્રથમ કીકસા (કશેરુકા-ઢાંચો) છે; રુદ્રોમાં દ્વિતીય; આદિત્યોમાં તૃતિય; વાયુ પૂંછડી છે; અગ્નિ અને સોમ તેજસ્વી બે—બે ક્રુઞ્ચ (સારસ) છે; નિતંબોમાં ઇન્દ્ર અને બૃહસ્પતિ છે; જાંઘોમાં મિત્ર અને વરુણ છે; જાડા (સ્થૂર) અંગોમાં આક્રમણ છે; કુષ્ઠા (પગના સાંધા/પાદ)માં બળ છે।
Mantra 7
पू॒षणं॑ वनि॒ष्ठुना॑ऽन्धा॒हीन्त्स्थू॑लगु॒दया॑ स॒र्पान्गुदा॑भिर्वि॒ह्रुत॑ आ॒न्त्रैर॒पो व॒स्तिना॒ वृष॑णमा॒ण्डाभ्यां॒ वाजि॑न॒ᳪ शेपे॑न प्र॒जाᳪ रेत॑सा॒ चाषा॑न् पि॒त्तेन॑ प्रद॒रान् पा॒युना॑ कू॒श्माञ्छ॑कपिण्डैः
વસ્તિ (મૂત્રાશય)થી પૂષણને (નિયુક્ત કરે છે); સ્થૂલગુદય ભાગથી અંધ સર્પોને; ગુદા (નિતંબ)થી સર્પોને; આંતરડાંથી વળાંખ ખાતા જીવોને; વસ્તિથી જળોને; અંડકોશ (આંડા) બે દ્વારા વೃಷણ (વીર્યવાન)ને; શેપ (લિંગ)થી વાજિન (અશ્વ/વાજી)ને; રેતસ (વીર્ય)થી પ્રજાને; પિત્તથી ચાષા (ચાષ/ચાષક પક્ષી)ને; પાયુ (ગુદમાર્ગ)થી પ્રદરાને; શકપિણ્ડ (મલગોળા)થી કૂષ્માન્ (કૂષ્માંડ)ને।
Mantra 8
इन्द्र॑स्य क्री॒डोऽदि॑त्यै पाज॒स्यं॒ दि॒शां ज॒त्रवोऽदि॑त्यै भ॒सज्जी॒मूता॑न् हृदयौप॒शेना॒न्तरि॑क्षं पुरी॒तता॒ नभ॑ उद॒र्ये॒ण चक्रवा॒कौ मत॑स्नाभ्यां॒ दिवं॑ वृ॒क्काभ्यां॑ गि॒रीन् प्ला॒शिभि॒रुप॑लान् प्ली॒ह्ना व॒ल्मीका॑न् क्लो॒मभि॑र्ग्लौ॒भिर्गुल्मा॑न् हि॒राभि॒: स्रव॑न्तीर्ह्र॒दान् कु॒क्षिभ्या॑ᳪ समु॒द्रमु॒दरे॑ण वैश्वान॒रं भस्म॑ना
ઇન્દ્રનું ક્રીડાસ્થાન (ક્રીડા) છે; અદિતિ માટે પાજસ્ય—વીર્ય છે; અદિતિ માટે દિશાઓના જત્રુ—કંઠસ્થ હાડકાં છે. હૃદયનું ઉપશેન—આવરણ—વરસાદી મેઘો છે; અંતરિક્ષ પુરીતત—પેરીટોનિયમ—છે; નાભિ નભ—આકાશ—છે; ઉદર દ્વારા ચક્રવાકની જોડી છે; વૃક્કો દ્વારા દિવ્ય લોક છે; પ્લાશિ (પાંજરાની હાડકાં) દ્વારા ગિરીઓ છે; ઉપલા પલીહ્ના દ્વારા છે; વલ્મીક ક્લોમભિઃ છે; ગ્લૌભિઃ ગુલ્મો છે; હિરાભિઃ સ્રવંતી હ્રદો છે; કુક્ષિભ્યામ્ સમુદ્ર છે; ઉદર દ્વારા વૈશ્વાનર અગ્નિ ભસ્મ દ્વારા (સ્થાપિત થાય છે)।
Mantra 9
विधृ॑तिं॒ नाभ्या॑ धृ॒तᳪ रसे॑ना॒पो यू॒ष्णा मरी॑चीर्वि॒प्रुड्भि॑र्नीहा॒रमू॒ष्मणा॑ शी॒नं वस॑या॒ प्रुष्वा॒ अश्रु॑भिर्ह्रा॒दुनी॑र्दू॒षीका॑भिर॒स्ना रक्षा॑ᳪसि चि॒त्राण्यङ्गै॒र्नक्ष॑त्राणि रू॒पेण॑ पृथि॒वीं त्व॒चा जु॑म्ब॒काय॒ स्वाहा॑
નાભિ દ્વારા વિધૃતિ—ધારક ફ્રેમ; રસ દ્વારા ધૃત—સ્થિર સ્થાપિત; યુષ દ્વારા આપઃ—જળ; વિપ્રુડ્ભિઃ દ્વારા મરીચિઃ—કિરણો; ઊષ્મણા દ્વારા નીહાર—ધુમ્મસ; વસયા દ્વારા શીન—ચરબી; અશ્રુભિઃ દ્વારા પ્રુષ્વા—હિમકણ/ઝાકળ; દૂષીકા દ્વારા હ્રાદુનીઃ—કુંડો/તળાવો; અસ્ના દ્વારા રક્ષાંસિ—રાક્ષસો; અંગૈઃ દ્વારા ચિત્રાણિ—તેજસ્વી રૂપો; રૂપેણ દ્વારા નક્ષત્રાણિ—તારાઓ; ત્વચા દ્વારા પૃથિવી—પૃથ્વી; જુમ્બકાય સ્વાહા।
Mantra 10
हि॒र॒ण्य॒ग॒र्भः सम॑वर्त॒ताग्रे॑ भू॒तस्य॑ जा॒तः पति॒रेक॑ आसीत् । स दा॑धार पृथि॒वीं द्यामु॒तेमां कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम
હિરણ્યગર્ભ આદિમાં પ્રગટ થયો; ભૂત થયેલ સર્વનો જન્મેલો એકમાત્ર અધિપતિ હતો. તેણે આ પૃથ્વી અને તે પરનું દ્યૌલોક ધારણ કર્યું; કયા દેવને અમે હવિષ્ય અર્પી પૂજા કરીએ?
Mantra 11
यः प्रा॑ण॒तो नि॑मिष॒तो म॑हित्वैक॒ इद्राजा॒ जग॑तो ब॒भूव॑ । य ईशे॑ अ॒स्य द्वि॒पद॒श्चतु॑ष्पद॒: कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम
જે પોતાના મહાત્મ્યથી શ્વાસ લેતા અને પલકતા સર્વનો એકમાત્ર રાજા થયો; જે આ દ્વિપદ અને ચતુષ્પદ જગત પર શાસન કરે છે—કયા દેવને અમે હવિષ્ય અર્પી પૂજા કરીએ?
Mantra 12
यस्म्ये॒मे हि॒मव॑न्तो महि॒त्वा यस्य॑ समु॒द्रᳪ र॒सया॑ स॒हाहुः । यस्ये॒माः प्र॒दिशो॒ यस्य॑ बा॒हू कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम
જેનાં મહાત્મ્યરૂપે આ હિમવંત પર્વતો છે; જેના સમુદ્રને રસ સાથે સહીત કહે છે; જેમની આ દિશાઓ છે, જેમનાં બાહુ (જેમણે તેમને આવરી લીધાં)—કયા દેવને અમે હવિષ્ય અર્પી પૂજા કરીએ?
Mantra 13
य आ॑त्म॒दा ब॑ल॒दा यस्य॒ विश्व॑ उ॒पास॑ते प्र॒शिषं॒ यस्य॑ दे॒वाः । यस्य॑ छा॒यामृतं॒ यस्य॑ मृ॒त्युः कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम
જે આત્મા (જીવન) આપે છે, જે બળ આપે છે; જેના શાસનને સર્વ જગત ઉપાસે છે, જેના આદેશને દેવો અનુસરે છે; જેના છાયામાં અમૃત છે, જેના છાયામાં મૃત્યુ છે—કયા દેવને હવિષા (હવન-આહુતિ)થી અમે વિધિપૂર્વક પૂજા અર્પણ કરીએ?
Mantra 14
आ नो॑ भ॒द्राः क्रत॑वो यन्तु वि॒श्वतोऽद॑ब्धासो॒ अप॑रीतास उ॒द्भिद॑: । दे॒वा नो॒ यथा॒ सद॒मिद् वृ॒धे अस॒न्नप्रा॑युवो रक्षि॒तारो॑ दि॒वे – दि॑वे
અમારી પાસે સર્વ દિશાઓથી કલ્યાણકારી સંકલ્પશક્તિઓ આવે—અપ્રમાદી, અપરાજિત, અવરોધ ભેદીને આગળ વધનારી. દેવો અમારાં સાથે રહે, જેથી દિવસે દિવસે અમારા વૃદ્ધિ માટે તેઓ અવિરત, અપ્રમત્ત રક્ષક બની રહે—દિવે દિવે.
Mantra 15
दे॒वानां॑ भ॒द्रा सु॑म॒तिरृ॑जूय॒तां दे॒वाना॑ᳪ रा॒तिर॒भि नो॒ निव॑र्तताम् । दे॒वाना॑ᳪ स॒ख्यमुप॑सेदिमा व॒यं दे॒वा न॒ आयु॒: प्रति॑रन्तु जी॒वसे॑
દેવોની કલ્યાણકારી સુમતિ સીધી માર્ગે આગળ વધે; દેવોની દાનવૃષ્ટિ અમારી તરફ વળી આવે. અમે દેવોના સખ્યને ઉપસીધા છીએ; દેવો જીવવા માટે અમને આયુષ્ય સ્થિર કરે, રક્ષે.
Mantra 16
तान्पूर्व॑या नि॒विदा॑ हूमहे व॒यं भगं॑ मि॒त्रमदि॑तिं॒ दक्ष॑म॒स्रिध॑म् । अ॒र्य॒मणं॒ वरु॑ण॒ᳪ सोम॑म॒श्विना॒ सर॑स्वती नः सु॒भगा॒ मय॑स्करत्
પૂર્વની નિવિદ (પ્રાચીન આમંત્રણ) વડે અમે તેમને અહીં આહ્વાન કરીએ છીએ—ભગ, મિત્ર, અદિતિ, અચ્યૂત દક્ષ; અર્યમણ, વરુણ, સોમ, અશ્વિનો. સુભગી સરસ્વતી અમારે માટે કલ્યાણ, સુખ-સમૃદ્ધિ સર્જે.
Mantra 17
तन्नो॒ वातो॑ मयो॒भु वा॑तु भेष॒जं तन्मा॒ता पृ॑थि॒वी तत्पि॒ता द्यौ॑: । तद् ग्रावा॑णः सोम॒सुतो॑ मयो॒भुव॒स्तद॑श्विना शृणुतं धिष्ण्या यु॒वम्
અમારા માટે કલ્યાણકર્તા વાયુ ઔષધરૂપે (ચિકિત્સારૂપે) વહે; તે માતા પૃથ્વી, તે પિતા દ્યૌઃ (આકાશ) પણ કલ્યાણકારી બને. તે ગ્રાવાણો (સોમપિષણ-પથ્થરો), દબાયેલો સોમ પણ કલ્યાણકર્તા બને. હે ધિષ્ણ્ય અશ્વિનો, હે યુગલ! આ (વચન) સાંભળો.
Mantra 18
तमीशा॑नं॒ जग॑तस्त॒स्थुष॒स्पतिं॑ धियञ्जि॒न्वमव॑से हूमहे व॒यम् । पू॒षा नो॒ यथा॒ वेद॑सा॒मस॑द् वृ॒धे र॑क्षि॒ता पा॒युरद॑ब्धः स्व॒स्तये॑
જે ચાલે છે અને જે સ્થિર છે—આ સમગ્ર જગતના ઈશાન, અધિપતિ, ધીને પ્રેરનાર—તેને સહાય માટે અમે આહ્વાન કરીએ છીએ. પુષન જ્ઞાન દ્વારા અમારી પાસે વૃદ્ધિ માટે બેસે; તે અમારો રક્ષક, પાયુ (પહેરેદાર), અદબ્ધ (અછળાયેલો) બની અમારા સ્વસ્તિ માટે રહે.
Mantra 19
स्व॒स्ति न॒ इन्द्रो॑ वृ॒द्धश्र॑वाः स्व॒स्ति न॑: पू॒षा वि॒श्ववे॑दाः । स्व॒स्ति न॒स्तार्क्ष्यो॒ अरि॑ष्टनेमिः स्व॒स्ति नो॒ बृह॒स्पति॑र्दधातु
અમારા માટે સ્વસ્તિ રહે—વૃદ્ધશ્રવા ઇન્દ્ર અમને કલ્યાણ આપે; વિશ્વવેદા પૂષા અમને કલ્યાણ આપે. અરીષ્ટનેમિ તાર્ક્ષ્ય અમને કલ્યાણ આપે; બૃહસ્પતિ અમને સ્વસ્તિ પ્રદાન કરે.
Mantra 20
पृष॑दश्वा म॒रुत॒: पृश्नि॑मातरः शुभं॒यावा॑नो वि॒दथे॑षु॒ जग्म॑यः । अ॒ग्नि॒जि॒ह्वा मन॑व॒: सूर॑चक्षसो॒ विश्वे॑ नो दे॒वा अव॒साग॑मन्नि॒ह
પૃષદશ્વા મરુતગણ—પૃશ્નિના પુત્રો, શુભગામી, યજ્ઞવિધિઓમાં આવવા વાળા; અગ્નિજિહ્વા મનુઓ, સૂર્યચક્ષુ—અમારા માટે સહાય લઈને સર્વ દેવો અહીં આવો.
Mantra 21
भ॒द्रं कर्णे॑भिः शृणुयाम देवा भ॒द्रं प॑श्येमा॒क्षभि॑र्यजत्राः । स्थि॒रैरङ्गै॑स्तुष्टु॒वाᳪस॑स्त॒नूभि॒र्व्य॒शेमहि दे॒वहि॑तं॒ यदायु॑:
હે દેવો, અમે કાનોથી ભદ્ર (મંગલ) સાંભળીએ; હે યજનીયો, અમે આંખોથી ભદ્ર (મંગલ) જોઈએ. સ્થિર અંગો સાથે, દેહથી સ્તુતિ કરતા, દેવહિત જે આયુષ્ય છે તે અમે પ્રાપ્ત કરીએ.
Mantra 22
श॒तमिन्नु श॒रदो॒ अन्ति॑ देवा॒ यत्रा॑ नश्च॒क्रा ज॒रसं॑ त॒नूना॑म् । पु॒त्रासो॒ यत्र॑ पि॒तरो॒ भव॑न्ति॒ मा नो॑ म॒ध्या री॑रिष॒तायु॒र्गन्तो॑:
હે દેવો! નિશ્ચયે સો વર્ષો તો અમારી નજીક છે—જ્યાં અમે આપણા દેહોમાં જરા (વૃદ્ધાવસ્થા) સ્થાપી છે; જ્યાં પુત્રો પિતાઓ બને છે. આયુષ્યના માર્ગના મધ્યમાં અમને કોઈ હાનિ ન પહોંચે; અમારું આયુઃ પૂર્ણ ગંતવ્ય સુધી પહોંચે.
Mantra 23
अदि॑तिर्द्यौ॒रदि॑तिर॒न्तरि॑क्ष॒मदि॑तिर्मा॒ता स पि॒ता स पु॒त्रः । विश्वे॑ दे॒वा अदि॑ति॒: पञ्च॒ जना॒ अदि॑तिर्जा॒तमदि॑ति॒र्जनि॑त्वम्
અદિતિ જ દ્યૌ (સ્વર્ગ) છે; અદિતિ જ અંતરિક્ષ છે; અદિતિ જ માતા છે—તે જ પિતા, તે જ પુત્ર. અદિતિ સર્વ દેવો છે; અદિતિ મનુષ્યોના પાંચ જન (પંચ જન) છે; અદિતિ જન્મેલું છે અને અદિતિ જ જન્મવાનું છે.
Mantra 24
मा नो॑ मि॒त्रो वरु॑णो अर्य॒मायुरिन्द्र॑ ऋभु॒क्षा म॒रुत॒: परि॑ ख्यन् । यद्वा॒जिनो॑ दे॒वजा॑तस्य॒ सप्ते॑: प्रव॒क्ष्यामो॑ वि॒दथे॑ वी॒र्या॒णि
વિધિમાં જયલાભી, દેવજાત સાત ઘોડાંની ટીમના પરાક્રમો અમે પ્રગટ કરીએ ત્યારે મિત્ર, વરુણ, અર્યમન, આયુ, ઇન્દ્ર, ઋભુક્ષાઓ અને મરુતો અમને ચારે તરફથી દોષારોપણથી ચિહ્નિત ન કરે.
Mantra 25
यन्नि॒र्णिजा॒ रेक्ण॑सा॒ प्रावृ॑तस्य रा॒तिं गृ॑भी॒तां मु॑ख॒तो नय॑न्ति । सुप्रा॑ङ॒जो मेम्य॑द्वि॒श्वरू॑प इन्द्रापू॒ष्णोः प्रि॒यमप्ये॑ति॒ पाथ॑:
જ્યારે વસ્ત્ર અને ધન સાથે સુઆવૃત (સુઢાંકાયેલ) પુરુષની ગ્રહિત ભેટને તેઓ આગળથી લઈ જાય છે, ત્યારે સુશોભિત, સર્વરૂપ તે (અશ્વ) હિન્નહિનાટ કરતો આગળ વધીને ઇન્દ્ર અને પૂષણનો પ્રિય માર્ગ પ્રાપ્ત કરે છે.
Mantra 26
ए॒ष छाग॑: पु॒रो अश्वे॑न वा॒जिना॑ पू॒ष्णो भा॒गो नी॑यते वि॒श्वदे॑व्यः । अ॒भि॒प्रियं॒ यत्पु॑रो॒डाश॒मर्व॑ता॒ त्वष्टेदे॑नᳪ सौश्रव॒साय॑ जिन्वति
આ છાગ (બકરો), પૂષણનો ભાગ, સર્વદેવો માટે, જયલાભી અશ્વ સાથે આગળ રાખીને લઈ જવાય છે. જ્યારે અર્વત (ઘોડા) સાથે પ્રિય પુરોડાશને તે પ્રેરિત કરે છે, ત્યારે ત્વષ્ટૃ તે દ્વારા તેને સુશ્રવસા—સારા યશ—પ્રતિ સમૃદ્ધ કરે છે.
Mantra 27
यद्ध॑वि॒ष्य॒मृतु॒शो दे॑व॒यानं॒ त्रिर्मानु॑षा॒: पर्यश्वं॒ नय॑न्ति । अत्रा॑ पू॒ष्णः प्र॑थ॒मो भा॒ग ए॑ति य॒ज्ञं दे॒वेभ्य॑: प्रतिवे॒दय॑न्न॒जः
જ્યારે ઋતુ અનુસાર દેવયાન હવિષ્ય (દેવોને જતું અર્પણ) હોય, ત્યારે મનુષ્યો અશ્વને તેની આસપાસ ત્રણ વાર ફેરવે છે; ત્યારે અહીં પૂષણનો પ્રથમ ભાગ આવે છે—અજ (બકરો)—યજ્ઞને દેવોને પ્રતિવેદન કરતો.
Mantra 28
होता॑ध्व॒र्युराव॑या अग्निमि॒न्धो ग्रा॑वग्रा॒भ उ॒त शᳪस्ता॒ सुवि॑प्रः । तेन॑ य॒ज्ञेन॒ स्व॒रंकृतेन॒ स्वि॒ष्टेन व॒क्षणा॒ आ पृ॑णध्वम्
હોતૃ અને અધ્વર્યુ, આવયા (આહ્વાતા), અગ્નિનો ઇંધન કરનાર, ગ્રાવગ્રાભ (પિષણપથ્થરો પકડનાર), તથા શંસ્તા (સ્તુતિ કરનાર) સુવિપ્ર—તે સુવ્યવસ્થિત અને સુવિષ્ટ યજ્ઞ દ્વારા, દેવોને વહન થનારા ભાગો (વક્ષણાઃ) તમે પરિપૂર્ણ કરો.
Mantra 29
यू॒प॒व्र॒स्का उ॒त ये यू॑पवा॒हाश्च॒षालं॒ ये अ॑श्वयू॒पाय॒ तक्ष॑ति । ये चार्व॑ते॒ पच॑नᳪ स॒म्भर॑न्त्यु॒तो तेषा॑म॒भिगू॑र्तिर्न इन्वतु
યૂપવ્રસ્કા (યૂપ કાપનાર) અને યૂપવાહા (યૂપ વહન કરનાર), અશ્વયૂપ માટે ચષાલ (મથાળું/કૅપ) ઘડનાર, અને અર્વત (અશ્વ) માટે પચન (પાક)ની સામગ્રી સંગ્રહ કરનાર—તેમની અભિગૂર્તિ (આશીર્વાદ) અમને આગળ ધપાવે.
Mantra 30
उप॒ प्रागा॑त्सु॒मन्मे॑ऽधायि॒ मन्म॑ दे॒वाना॒माशा॒ उप॑ वी॒तपृ॑ष्ठः । अन्वे॑नं॒ विप्रा॒ ऋष॑यो मदन्ति दे॒वानां॑ पु॒ष्टे च॑कृमा सु॒बन्धु॑म्
નજીક આવી પહોંચ્યું છે; મારા માટે સુમન (સદ્-ભાવ) સ્થાપિત થયો છે; દેવોની આશા અને અભિપ્રાય સુદૃઢ આધાર સાથે નજીક આવ્યા છે. તેના અનુસરે પ્રેરિત વિપ્ર ઋષિઓ આનંદિત થાય છે; દેવોના પોષણ માટે અમે સુબંધુ—સુસંયોજિત બંધ—રચ્યો છે.
Mantra 31
यद्वा॒जिनो॒ दाम॑ स॒न्दान॒मर्व॑तो॒ या शी॑र्ष॒ण्या॒ रश॒ना रज्जु॑रस्य । यद्वा॑ घास्य॒ प्रभृ॑तमा॒स्ये तृण॒ᳪ सर्वा॒ ता ते॒ अपि॑ दे॒वेष्व॑स्तु
વાજી (દોડનાર)નું જે દામ અને સંદાન છે, અર્વત (ઘોડા)નું જે શીર્ષણ્યા રશના અને રજ્જુ છે, અને તેના આહારમાં જે શ્રેષ્ઠ તૃણ (ઘાસ) મુખમાં મૂકાય છે—તે સર્વ, એ સર્વ, દેવોમાં તારા માટે પણ હોય.
Mantra 32
यदश्व॑स्य क्र॒विषो॒ मक्षि॒काश॒ यद्वा॒ स्वरौ॒ स्वधि॑तौ रि॒प्तमस्ति॑ । यद्धस्त॑योः शमि॒तुर्यन्न॒खेषु॒ सर्वा॒ ता ते॒ अपि॑ दे॒वेष्व॑स्तु
અશ્વના ક્રવિષ (માંસ) પર જે મક્ષિકાઓ (માખીઓ) બેસે છે, અથવા સ્વરૌ (કાંટા/છિંડા) જે સ્વધિતિ (કુહાડી) પર ચોંટેલા છે, જે દાગ/મેલ છે; અને શમિતૃ (વધ કરનાર)ના હાથ પર જે છે, તથા તેના નખોની નીચે જે છે—તે સર્વ, એ સર્વ, દેવોમાં તારા માટે પણ હોય.
Mantra 33
यदूव॑ध्यमु॒दर॑स्याप॒वाति॒ य आ॒मस्य॑ क्र॒विषो॑ ग॒न्धो अस्ति॑ । सु॒कृ॒ता तच्छ॑मि॒तार॑: कृण्वन्तू॒त मेध॑ᳪ शृत॒पाकं॑ पचन्तु
ઉદરથી જે કોઈ દુર્ગંધિત વાસ બહાર વહી આવે છે, અને કાચા માંસની જે ગંધ હોય છે—તેને કુશળ શમિતારાઓ નિષ્કર બનાવે; અને વધુમાં, મેધ (પવિત્ર અંશ)ને શૃતપાકરૂપે, યોગ્ય રીતે ઉકાળીને સુપક્વ રીતે રાંધે.
Mantra 34
यत्ते॒ गात्रा॑द॒ग्निना॑ प॒च्यमा॑नाद॒भि शूलं॒ निह॑तस्याव॒धाव॑ति । मा तद्भूम्या॒माश्रि॑ष॒न्मा तृणे॑षु दे॒वेभ्य॒स्तदु॒शद्भ्यो॑ रा॒तम॑स्तु
અગ્નિ દ્વારા પચાતાં તારા ગાત્રમાંથી, નિહત (વધિત)ના શૂલ (સીંક/શળાકા) ઉપર જે ટપકે છે—તે ભૂમિ પર ન ચોંટે, ન તૃણોમાં; તે ઇચ્છુક દેવોને અર્પિત દાન બને.
Mantra 35
ये वा॒जिनं॑ परि॒पश्य॑न्ति प॒क्वं य ई॑मा॒हुः सु॑र॒भिर्निर्ह॒रेति॑ । ये चार्व॑तो माᳪसभि॒क्षामु॒पास॑त उ॒तो तेषा॑म॒भिगू॑र्तिर्न इन्वतु
જે લોકો પક્વ થયેલા વાજિન (અશ્વ)ને ચોતરફથી નિહાળે છે, અને જે કહે છે—‘બહાર લઈ જતાં તે સુગંધિત છે’; અને જે અશ્વ પાસે માંસ-ભાગ માટે ઉપાસે છે—તેમની પણ અભિગૂર્તિ (કૃપાભાવ/અનુગ્રહ) અમને આગળ ધપાવે.
Mantra 36
यन्नीक्ष॑णं माँ॒स्पच॑न्या उ॒खाया॒ या पात्रा॑णि यू॒ष्ण आ॒सेच॑नानि । ऊ॒ष्म॒ण्या॒पि॒धाना॑ चरू॒णाम॒ङ्काः सू॒नाः परि॑ भूष॒न्त्यश्व॑म्
માંસ પકાવવાની ઉખા (પાત્ર)નું જે નિરીક્ષણ છે, અને યુષ (રસ/શોરબા) ઢાળવા માટેનાં જે પાત્રો છે; ઉષ્મા ધારણ કરનારા જે ઢાંકણાં છે, અને ચરુઓ (હવિષ્યના ભોજન) માટેનાં સુઘડ વાટકાં/કટોરાં છે—આ બધું યોગ્ય રીતે ગોઠવાયેલું અશ્વને ચારે તરફથી આવરીને શોભાવે છે.
Mantra 37
मा त्वा॒ऽग्निर्ध्व॑नयीद्धू॒मग॑न्धि॒र्मोखा भ्राज॑न्त्य॒भि वि॑क्त॒ जघ्रि॑: । इ॒ष्टं वी॒तम॒भिगू॑र्तं॒ वष॑ट्कृतं॒ तं दे॒वास॒: प्रति॑ गृभ्ण॒न्त्यश्व॑म्
હે અશ્વ! અગ્નિ તને ચટચટાવતો ન રહે; ધૂમની ગંધ તારી ઉપર ન ચઢે. ઉખા તારા પર એવી રીતે ન ઝળહળે કે જાણે તું સૂંઘાઈને દૂષિત અને બગડેલો હોય. ઇષ્ટ (અર્પિત), વીત (પ્રાપ્ત), અભિગૂર્ત (પ્રસન્નતાથી અનુમોદિત) અને વષટ્કૃત (વષટ્ વડે પવિત્ર કરાયેલ)—એ અશ્વને દેવો સ્વીકારે છે.
Mantra 38
नि॒क्रम॑णं नि॒षद॑नं वि॒वर्त॑नं॒ यच्च॒ पड्वी॑श॒मर्व॑तः । यच्च॑ पपौ॒ यच्च॑ घा॒सिं ज॒घास॒ सर्वा॒ ता ते॒ अपि॑ दे॒वेष्व॑स्तु
તારું નિક્રમણ (આગળ વધવું), તારું નિષદન (બેસી/પડી રહેવું), તારું વિવર્તન (વળવું/ફેરવવું), અને અશ્વ (દોડનાર)નું જે કંઈ પદવીશમ્—પગલાંનો માર્ગ અને પગચિહ્ન છે; તેમજ તેણે જે પીધું છે અને જે ઘાસ (ચારો) તેણે ખાધો છે—તે બધું તારું દેવોમાં સ્વીકાર્ય થાઓ.
Mantra 39
यदश्वा॑य॒ वास॑ उपस्तृ॒णन्त्य॑धीवा॒सं या हिर॑ण्यान्यस्मै । स॒न्दान॒मर्व॑न्तं॒ पड्वी॑शं प्रि॒या दे॒वेष्वा या॑मयन्ति
અશ્વ માટે જે વસ્ત્ર તેઓ નીચે પાથરે છે, જે આવરણ તેઓ તેના ઉપર મૂકે છે, અને જે સુવર્ણ આભૂષણો તેના માટે છે—ધાવક અશ્વનું બંધન, તેની પદચિહ્ન-પગલાં અને પગથિયાં—આ બધું પ્રિય વસ્તુઓરૂપે તેઓ દેવો સુધી પહોંચાડે.
Mantra 40
यत्ते॑ सा॒दे मह॑सा॒ शूकृ॑तस्य॒ पार्ष्ण्या॑ वा॒ कश॑या वा तु॒तोद॑ । स्रु॒चेव॒ ता ह॒विषो॑ अध्व॒रेषु॒ सर्वा॒ ता ते॒ ब्रह्म॑णा सूदयामि
હે (અશ્વ), તું જ્યારે બેઠો/થંભ્યો ત્યારે મહાબળે પ્રેરિત થયેલા તારા શરીરમાં જે કંઈ એડીથી કે ચાબુકથી ઘાયલ થયું—તે બધા ઘા હું યજ્ઞોમાં હવિષની સ્રુચિ સમે, બ્રહ્મશક્તિ વડે, તારા માટે સર્વથા શાંત અને સુવ્યવસ્થિત કરું છું.
Mantra 41
चतु॑स्त्रिᳪशद्वा॒जिनो॑ दे॒वब॑न्धो॒र्वङ्क्री॒रश्व॑स्य॒ स्वधि॑ति॒: समे॑ति । अच्छि॑द्रा॒ गात्रा॑ व॒युना॑ कृणोत॒ परु॑ष्परुरनु॒घुष्या॒ विश॑स्त
દેવબંધુ એવા વાજી અશ્વના ચોત્રીસ ભાગો છે; સ્વધિતિ (કુહાડી) પોતાના કાર્ય સાથે સંયુક્ત થાય છે. યોગ્ય કૌશલ્યથી અંગોને અખંડ રાખો; સાંધે સાંધે, વિધિપૂર્વક ઉચ્ચાર સાથે, તેને વિભાજિત કરો.
Mantra 42
एक॒स्त्वष्टु॒रश्व॑स्या विश॒स्ता द्वा य॒न्तारा॑ भवत॒स्तथ॑ ऋ॒तुः । या ते॒ गात्रा॑णामृतु॒था कृ॒णोमि॒ ता-ता॒ पिण्डा॑नां॒ प्र जु॑होम्यग्नौ
ત્વષ્ટૃના અશ્વનો એક ભાગ કાપી વિભાજિત થાય છે; બે નિયંત્રકો થાય છે, અને તેમ જ ઋતુ પણ. તારા અંગોને જે રીતે ઋતુક્રમ અનુસાર હું યોગ્ય રીતે ગોઠવું છું—તે તે પિંડોને હું અગ્નિમાં પ્ર અર્પણ કરું છું.
Mantra 43
मा त्वा॑ तपत्प्रि॒य आ॒त्माऽपि॒यन्तं॒ मा स्वधि॑तिस्त॒न्व आ ति॑ष्ठिपत्ते । मा ते॑ गृ॒ध्नुर॑विश॒स्ताऽति॒हाय॑ छि॒द्रा गात्रा॑ण्य॒सिना॒ मिथू॑ कः
તારો પ્રિય આત્મા, અહીંથી જતો હોય ત્યારે, દાઝી ન જાય; કૂહાડી તારા શરીર પર ન પડે. તને વટાવીને જતા લોભી આક્રમણકારો પરસ્પર ગૂંચવણમાં છરીથી તારા અંગોમાં છિદ્રો ન પાડે.
Mantra 44
न वा उ॑ ए॒तन्म्रि॑यसे॒ न रि॑ष्यसि दे॒वाँ२ इदे॑षि प॒थिभि॑: सु॒गेभि॑: । हरी॑ ते॒ युञ्जा॒ पृष॑ती अभूता॒मुपा॑स्थाद्वा॒जी धु॒रि रास॑भस्य
આથી તું મરતો નથી, ન તને હાનિ થાય છે; સુગમ માર્ગોથી તું દેવો પાસે જ જાય છે. તારા બે હરિયા ઘોડા જોડાય, ચિતરાંગ જોડી; બળવાન (વાજી) ગધેડાના ધુરા-જુંગે ધુરા પાસે સ્થિર રહે.
Mantra 45
सु॒गव्यं॑ नो वा॒जी स्वश्व्यं॑ पु॒ᳪसः पु॒त्राँ۲ उ॒त वि॑श्वा॒पुष॑ᳪ र॒यिम् । अ॒ना॒गा॒स्त्वं नो॒ अदि॑तिः कृणोतु क्ष॒त्रं नो॒ अश्वो॑ वनताᳪ ह॒विष्मा॑न्
હે વાજી, અમને ઉત્તમ ગાયો અને ઉત્તમ ઘોડા આપ; મનુષ્યોના પુત્રો તથા સર્વને પોષે તેવી સંપત્તિ પણ. હે અદિતિ, તું અમને નિર્દોષ કર; હવિષ્યવાળો અશ્વ અમારે માટે ક્ષત્ર—અધિપત્ય—જીતે.
Mantra 46
इ॒मा नु कं॒ भुव॑ना सीषधा॒मेन्द्र॑श्च॒ विश्वे॑ च दे॒वाः । आ॒दि॒त्यैरिन्द्र॒: सग॑णो म॒रुद्भि॑र॒स्मभ्यं॑ भेष॒जा क॑रत् । य॒ज्ञं च॑ नस्त॒न्वं॒ च प्र॒जां चा॑दित्यै॒रिन्द्र॑: स॒ह सी॑षधाति
હવે આ લોકધામો સુવ્યવસ્થિત થાય—ઇન્દ્ર અને સર્વ દેવો. આદિત્યો સાથે, ઇન્દ્ર પોતાના ગણ સાથે, મરુતો સાથે, અમારે માટે ઔષધિ-ભેષજ (ઉપચાર) કરે. અને આદિત્યો સાથે ઇન્દ્ર અમારે માટે યજ્ઞ, અમારી તનુ (દેહ) અને પ્રજા—આ બધું સુવ્યવસ્થિત કરે.
Mantra 47
अग्ने॒ त्वं नो॒ अन्त॑म उ॒त त्रा॒ता शि॒वो भ॑व वरू॒थ्य॒: । वसु॑र॒ग्निर्वसु॑श्रवा॒ अच्छा॑ नक्षि द्यु॒मत्त॑मᳪ र॒यिं दा॑: । तं त्वा॑ शोचिष्ठ दीदिवः सु॒म्नाय॑ नू॒नमी॑महे॒ सखि॑भ्यः
હે અગ્નિ, તું અમારો સર્વથી નજીકનો, અને રક્ષક પણ છે; કૃપાળુ થા, આશ્રયરૂપ રક્ષણ બની રહે. વસુરૂપ અગ્નિ, ધન-યશથી પ્રસિદ્ધ, અમને સારા માર્ગે લઈ જા; સર્વથી તેજસ્વી ધન આપ. હે અતિપ્રકાશમાન, દીપ્તિમાન અગ્નિ, તારી કૃપા માટે અમે હવે તને પ્રાર્થીએ છીએ—અમારા સખાઓ માટે.
Frequently Asked Questions
They supply the rite’s highest theological anchor: the many acts of royal sovereignty are offered back to the single primordial lord (Prajāpati/Hiraṇyagarbha), making the Aśvamedha a universal, not merely political, sacrifice.
They sacralize dismemberment by naming portions, sanctifying the tools and officiants, and arranging limbs in proper order so that the horse becomes a ritually reconstituted cosmos offered without disorder or blemish.
It provides protective and reparative formulas—covering inadvertent harm in restraint, and impurities like smoke, scorching heat, crackling, and raw odor—so the offering is ‘repaired’ and completed in purity and auspiciousness.