Adhyaya 23

Mantra 1

हि॒र॒ण्य॒ग॒र्भः सम॑वर्त॒ताग्रे॑ भू॒तस्य॑ जा॒तः पति॒रेक॑ आसीत् । स दा॑धार पृथि॒वीं द्यामु॒तेमां कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम

હિરણ્યગર્ભ આરંભે પ્રગટ થયો; જન્મતાં જ તે સર્વ ભૂતનો એકમાત્ર પતિ હતો. તેણે આ પૃથ્વી અને તે પરનું દ્યૌલોક ધારણ કર્યું; કયા દેવને અમે હવિષા વડે યજન અર્પણ કરીએ?

Mantra 2

उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि प्र॒जाप॑तये त्वा॒ जुष्टं॑ गृह्णाम्ये॒ष ते॒ योनि॒: सूर्य॑स्ते महि॒मा । यस्तेऽह॑न्त्संवत्स॒रे म॑हि॒मा स॑म्ब॒भूव॒ यस्ते॑ वा॒याव॒न्तरि॑क्षे महि॒मा स॑म्ब॒भूव॒ यस्ते॑ दि॒वि सूर्ये॑ महि॒मा स॑म्ब॒भूव॒ तस्मै॑ ते महि॒म्ने प्र॒जाप॑तये॒ स्वाहा॑ दे॒वेभ्य॑:

ઉપયામથી ગ્રહિત તું છે; પ્રજાપતિ માટે તને, પ્રસન્ન (જુષ્ત) રૂપે, હું ગ્રહણ કરું છું. આ તારો યોનિ છે; સૂર્ય તારો મહિમા છે. જે તારો મહિમા સંવત્સરમાં દિવસે પ્રગટ થયો; જે તારો મહિમા વાયુમાં, અંતરિક્ષમાં પ્રગટ થયો; જે તારો મહિમા દિવિ, સૂર્યમાં પ્રગટ થયો—તે તારા મહિમાને, પ્રજાપતિને, સ્વાહા; દેવોને (અર્પણ).

Mantra 3

यः प्रा॑ण॒तो नि॑मिष॒तो म॑हि॒त्वैक॒ इद्राजा॒ जग॑तो ब॒भूव॑ । य ईशे॑ अ॒स्य द्वि॒पद॒श्चतु॑ष्पदः॒ कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम

જે પ્રાણ લેતા અને નિમેષ કરતા જગતનો, પોતાના મહાત્મ્યથી, એકમાત્ર રાજા બન્યો; જે આ સર્વ પર—દ્વિપદ અને ચતુષ્પદ પર—ઈશ કરે છે: કયા દેવને અમે હવિષા વડે યજન અર્પણ કરીએ?

Mantra 4

उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि प्र॒जाप॑तये त्वा॒ जुष्टं॑ गृह्णाम्ये॒ष ते॒ योनि॑श्च॒न्द्रमा॑स्ते महि॒मा । यस्ते॒ रात्रौ॑ संवत्स॒रे म॑हि॒मा स॑म्ब॒भूव॒ यस्ते॑ पृथि॒व्याम॒ग्नौ म॑हि॒मा स॑म्ब॒भूव॒ यस्ते॒ नक्ष॑त्रेषु च॒न्द्रम॑सि महि॒मा स॑म्ब॒भूव॒ तस्मै॑ ते महि॒म्ने प्र॒जाप॑तये दे॒वेभ्य॒: स्वाहा॑

ઉપયામથી ગ્રહિત તું છે. પ્રજાપતિ માટે, પ્રિય (જુષ્‍ट) રૂપે, હું તને ગ્રહણ કરું છું. આ તારો યોનિ (આધાર) છે; ચંદ્રમા તારો મહિમા છે—જે મહિમા વર્ષના અંતર્ગત રાત્રિમાં પ્રગટ થયો; જે મહિમા પૃથ્વી પર અગ્નિમાં પ્રગટ થયો; જે મહિમા નક્ષત્રોમાં, ચંદ્રમાં, પ્રગટ થયો. તે તારા મહિમા માટે, પ્રજાપતિ દેવ માટે, દેવો માટે—સ્વાહા.

Mantra 5

यु॒ञ्जन्ति॑ ब्र॒ध्नम॑रु॒षं चर॑न्तं॒ परि॑ त॒स्थुष॑ः । रोच॑न्ते रोच॒ना दि॒वि

તેઓ ભ્રધ્ન—અરુષ, તામ્રવર્ણ, ગતિમાનને—યોક્ત કરે છે; તેની આસપાસ શક્તિઓ સ્થિત છે. દ્યૌમાં તેજસ્વી પ્રદેશો પ્રકાશિત થાય છે.

Mantra 6

यु॒ञ्जन्त्य॑स्य॒ काम्या॒ हरी॒ विप॑क्षसा॒ रथे॑ । शोणा॑ धृ॒ष्णू नृ॒साह॑सा

તેઓ તેના માટે ઇચ્છિત બે હરિ (અશ્વો)—વિસ્તૃત-પાર્શ્વવાળા—રથ પર યોક્ત કરે છે; શોણ, ધૃષ્ણુ, નૃસાહસ-બળવાળા.

Mantra 7

यद्वातो॑ अ॒पो अ॑गनीगन्प्रि॒यामिन्द्र॑स्य त॒न्व॒म् । ए॒तᳪ स्तो॑तर॒नेन॑ प॒था पुन॒रश्व॒माव॑र्तयासि नः

જ્યારે વાયુએ જળોને આગળ દોર્યાં—ઇન્દ્રના પોતાના દેહ સમાન પ્રિય—ત્યારે સ્તુતિના આ માર્ગથી તું અમારે માટે અશ્વને ફરી પાછો ફેરવી લાવે છે.

Mantra 8

वस॑वस्त्वाञ्जन्तु गाय॒त्रेण॒ छन्द॑सा रु॒द्रास्त्वा॑ञ्जन्तु॒ त्रैष्टु॑भेन॒ छन्द॑सा ऽऽदि॒त्यास्त्वा॑ञ्जन्तु॒ जाग॑तेन॒ छन्द॑सा । भूर्भुव॒: स्वर्ला॒जी३ञ्छा॒ची३न्यव्ये॒ गव्य॑ ए॒तदन्न॑मत्त देवा ए॒तदन्न॑मद्धि प्रजापते

વસુઓ તને ગાયત્રી છંદથી અભિષેક કરે; રુદ્રો તને ત્રૈષ્ટુભ છંદથી અભિષેક કરે; આદિત્યો તને જગતી છંદથી અભિષેક કરે. ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ—લાજી (ભૂંજેલા ધાન્ય), સમૃદ્ધ, ભેંસાં/ઘેટાં માટે અને ગાયો માટે—આ અન્નને હે દેવો, ભક્ષણ કરો; હે પ્રજાપતિ, તું પણ આ અન્નને ભક્ષણ કર.

Mantra 9

कः स्वि॑देका॒की च॑रति॒ क उ॑ स्विज्जायते॒ पुन॑ः । किᳪ स्वि॑द्धि॒मस्य॑ भेष॒जं किम्वा॒वप॑नं म॒हत्

કોણ, કહો તો, એકલો માર્ગે ચાલે છે? અને કોણ, ખરેખર, ફરી જન્મે છે? આ શીત માટે, કહો તો, ઉપચાર શું છે? અને વધુમાં, મહાન વાવણી શું છે?

Mantra 10

सूर्य॑ एका॒की च॑रति च॒न्द्रमा॑ जायते॒ पुन॑: । अ॒ग्निर्हि॒मस्य॑ भेष॒जं भूमि॑रा॒वप॑नं म॒हत्

સૂર્ય એકલો જ ગતિ કરે છે; ચન્દ્રમા ફરી ફરી જન્મે છે. અગ્નિ નિશ્ચયે શીતનું ઔષધ છે; અને પૃથ્વી મહાન વાવણી-છંટણીનું સ્થાન છે.

Mantra 11

का स्वि॑दासीत्पू॒र्वचि॑त्ति॒: किᳪ स्वि॑दासीद् बृ॒हद्वय॑: । का स्वि॑दासीत्पिलिप्पि॒ला का स्वि॑दासीत्पिशङ्गि॒ला

કયું, ખરેખર, પ્રથમ ચિત્તિ (પ્રથમ બુદ્ધિ) હતું? કયું, ખરેખર, મહાન પક્ષી હતું? કયું, ખરેખર, પિલિપ્પિલા હતું? કયું, ખરેખર, પિશઙ્ગિલા હતું?

Mantra 12

द्यौरा॑सीत्पू॒र्वचि॑त्ति॒रश्व॑ आसीद् बृ॒हद्वय॑: । अवि॑रासीत्पिलिप्पि॒ला रात्रि॑रासीत्पिशङ्गि॒ला

દ્યુ (સ્વર્ગ) પ્રથમ ચિત્તિ (બુદ્ધિ) હતું; અશ્વ મહાન પક્ષી હતો. અવિ (ભેંડી) પિલિપ્પિલા હતી; રાત્રિ પિશઙ્ગિલા હતી.

Mantra 13

वा॒युष्ट्वा॑ पच॒तैर॑व॒त्वसि॑तग्रीव॒श्छागै॑र्न्य॒ग्रोध॑श्चम॒सैः श॑ल्म॒लिर्वृद्ध्या॑ । ए॒ष स्य रा॒थ्यो वृषा॑ प॒ड्भिश्च॒तुर्भि॒रेद॑गन्ब्र॒ह्मा कृ॑ष्णश्च नोऽवतु॒ नमो॒ऽग्नये॑

વાયુ તને પચતૈઃ (પાકકર્તાઓ/રસોઈ કરનારાઓ) દ્વારા રક્ષે; અસિતગ્રીવ (કાળી ગળાવાળો) છાગ (બકરો) છાગૈઃ (બકરાઓ) દ્વારા રક્ષે; ન્યગ્રોધ ચમસૈઃ (પ્યાલાઓ) દ્વારા રક્ષે; શાલ્મલિ વૃદ્ધ્યા (વૃદ્ધિ) દ્વારા રક્ષે. આ રથ્ય વೃಷા (રથનો બળદ) ચાર પાદોથી ગયો છે; કૃષ્ણ બ્રહ્મા પણ અમને રક્ષે. અગ્નિને નમસ્કાર.

Mantra 14

सᳪशि॑तो र॒श्मिना॒ रथ॒: सᳪशि॑तो र॒श्मिना॒ हय॑: । सᳪशि॑तो अ॒प्स्व॒प्सु॒जा ब्र॒ह्मा सोम॑पुरोगवः

રશ્મિના (લગામ/રશ્મિ) દ્વારા રથ તીક્ષ્ણ (સંશિત) થયો છે; રશ્મિના દ્વારા હય (ઘોડો) તીક્ષ્ણ થયો છે. અપ્સુજા (જળજ) શક્તિ પણ તીક્ષ્ણ છે—સોમને પુરોગવ (અગ્રગામી) રાખનાર બ્રહ્મા.

Mantra 15

स्व॒यं वा॑जिँस्त॒न्वं॒ कल्पयस्व स्व॒यं य॑जस्व स्व॒यं जु॑षस्व । म॒हि॒मा ते॒ऽन्येन॒ न स॒न्नशे॑

હે વાજિન્ (વિજયી/પુરસ્કારવિજેતા), તું પોતાની જ શક્તિથી પોતાના દેહને યોગ્ય રીતે ગોઠવ; પોતે જ યજ્ઞ કર; પોતે જ હવિષમાં આનંદ લે. તારો મહિમા અન્ય કોઈથી ક્ષીણ થતો નથી.

Mantra 16

न वा उ॑ ए॒तन्म्रि॑यसे॒ न रि॑ष्यसि दे॒वाँ२ इदे॑षि प॒थिभि॑: सु॒गेभि॑: । यत्रास॑ते सु॒कृतो॒ यत्र॒ ते य॒युस्तत्र॑ त्वा दे॒वः स॑वि॒ता द॑धातु

નિશ્ચયે, આથી તું મરતો નથી, ન તને હાનિ થાય છે; સુગમ માર્ગોથી તું દેવો સુધી જાય છે. જ્યાં સુકૃતકર્મી બેસે છે, જ્યાં તારા પિતૃઓ ગયા છે—ત્યાં દેવ સવિતા તને સ્થાપિત કરે.

Mantra 17

अ॒ग्निः प॒शुरा॑सी॒त्तेना॑यजन्त॒ स ए॒तँल्लो॒कम॑जय॒द्यस्मि॑न्न॒ग्निः स ते॑ लो॒को भ॑विष्यति॒ तं जे॑ष्यसि॒ पिबै॒ता अ॒पः । वा॒युः प॒शुरा॑सी॒त्तेना॑यजन्त॒ स ए॒तँल्लो॒कम॑जय॒द्यस्मि॑न्वा॒युः स ते॑ लो॒को भ॑विष्यति॒ तं जे॑ष्यसि॒ पिबै॒ता अ॒पः । सूर्य॑: प॒शुरा॑सी॒त्तेना॑यजन्त॒ स ए॒तँल्लो॒कम॑जय॒द्यस्मि॒न्त्सूर्य॒: स ते॑ लो॒को भ॑विष्यति॒ तं जे॑ष्यसि॒ पिबै॒ता अ॒पः

અગ્નિ એક વખત પશુ (યજ્ઞપશુ) હતો; તેના દ્વારા તેમણે યજ્ઞ કર્યો; તેથી તેણે આ લોક જીત્યો, જેમાં અગ્નિ છે. એ લોક તારો થશે; તું તેને જીતશે—આ જળ પી. વાયુ એક વખત પશુ હતો; તેના દ્વારા તેમણે યજ્ઞ કર્યો; તેથી તેણે આ લોક જીત્યો, જેમાં વાયુ છે. એ લોક તારો થશે; તું તેને જીતશે—આ જળ પી. સૂર્ય એક વખત પશુ હતો; તેના દ્વારા તેમણે યજ્ઞ કર્યો; તેથી તેણે આ લોક જીત્યો, જેમાં સૂર્ય છે. એ લોક તારો થશે; તું તેને જીતશે—આ જળ પી.

Mantra 18

प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ ऽपा॒नाय॒ स्वाहा॑ व्या॒नाय॒ स्वाहा॑ । अम्बे॒ अम्बि॒केऽम्बा॑लिके॒ न मा॑ नयति॒ कश्च॒न । सस॑स्त्यश्व॒कः सुभ॑द्रिकां काम्पीलवा॒सिनी॑म्

પ્રાણને સ્વાહા; અપાનને સ્વાહા; વ્યાનને સ્વાહા। હે અંબે, હે અંબિકે, હે અંબાલિકે—મને કોઈ પણ કદી દૂર લઈ જશે નહીં। અશ્વારોહી કામ્પીલવાસિની સુભદ્રિકાનું સ્તવન કરે છે।

Mantra 19

ग॒णानां॑ त्वा ग॒णप॑तिᳪ हवामहे प्रि॒याणां॑ त्वा प्रि॒यप॑तिᳪ हवामहे नि॒धीनां॑ त्वा॑ निधि॒पति॑ᳪ हवामहे वसो मम । आहम॑जानि गर्भ॒धमा त्वम॑जासि गर्भ॒धम्

ગણોના ગણપતિ તરીકે તને અમે આહ્વાન કરીએ છીએ; પ્રિય વસ્તુઓના પ્રિયપતિ તરીકે તને અમે આહ્વાન કરીએ છીએ; નિધિઓના નિધિપતિ તરીકે તને અમે આહ્વાન કરીએ છીએ—હે વસુ, તું મારો થા। હું ગર્ભધરને જાણું છું; તું ગર્ભધરને જનમાવ્યો છે।

Mantra 20

ता उ॒भौ च॒तुर॑ः प॒दः सं॒प्रसा॑रयाव स्व॒र्गे लो॒के प्रोर्णु॑वाथां॒ वृषा॑ वा॒जी रे॑तो॒धा रेतो॑ दधातु

હે તે બે, ચાર પગલાં વિસ્તારો; સ્વર્ગલોકમાં પોતાને વ્યાપક રીતે પ્રસારો. વૃષભ, વાજી, રેતોધા (વીર્ય-ધારક) બીજ અર્પે, બીજ સ્થાપે.

Mantra 21

उत्स॑क्थ्या॒ अव॑ गु॒दं धे॑हि॒ सम॒ञ्जिं चा॑रया वृषन् । य स्त्री॒णां जी॑व॒भोज॑नः

ઉત્સક્થ્યાથી (ઉપરના જાંઘથી) ગુદભાગને નીચે સ્થાપ; હે વૃષભ, અંજન (લેપ) લગાડ અને પ્રસારો—તું સ્ત્રીઓનું જીવભોજન, જીવંત પોષણ છે.

Mantra 22

य॒कास॒कौ श॑कुन्ति॒काऽऽहल॒गिति॒ वञ्च॑ति । आह॑न्ति ग॒भे पसो॒ निग॑ल्गलीति॒ धार॑का

‘યકાસકૌ!’—નાનું પક્ષી ‘આહલગિતિ’ કહીને ફરફરતું ફરે છે; ‘નિગલ્ગલી!’ કહીને ધારકાઓ ગર્ભમાં રહેલા ભ્રૂણને આઘાત કરે છે.

Mantra 23

य॒को॒ऽस॒कौ श॑कुन्त॒क आ॒हल॒गिति॒ वञ्च॑ति । विव॑क्षत इव ते॒ मुख॒मध्व॑र्यो॒ मा न॒स्त्वम॒भि भा॑षथाः

‘યકો’સકૌ!’—‘આહલગિતિ’ એમ રડતું નાનું પક્ષી ફરફરતું ફરતું ઉડે છે. જાણે બોલવા ઇચ્છતું હોય તેમ તારું મુખ છે. ‘હે અધ્વર્યુ, અમારાં વિરુદ્ધ તું બોલીશ નહિ!’

Mantra 24

मा॒ता च॑ ते पि॒ता च॒ तेऽग्रं॑ वृ॒क्षस्य॑ रोहतः । प्रति॑ला॒मीति॑ ते पि॒ता ग॒भे मु॒ष्टिम॑तᳪसयत्

તારી માતા અને તારો પિતા—બન્ને વૃક્ષના શિખર સુધી ચઢે છે. ‘હું પ્રતિદાવો કરીશ’—એમ કહી તારા પિતાએ ગર્ભમાં મુઠ્ઠી દબાવી હતી.

Mantra 25

मा॒ता च॑ ते पि॒ता च॒ तेऽग्रे॑ वृ॒क्षस्य॑ क्रीडतः । विव॑क्षत इव ते॒ मुखं॒ ब्रह्म॒न्मा त्वं व॑दो ब॒हु

તારી માતા અને તારો પિતા—બન્ને—વૃક્ષના આગળ રમતાં છે. જાણે બોલવા ઇચ્છતું હોય તેમ તારું મુખ છે. હે બ્રહ્મન્, તું અતિશય ન બોલ.

Mantra 26

ऊ॒र्ध्वमे॑ना॒मुच्छ्रा॑पय गि॒रौ भा॒रᳪ हर॑न्निव । अथा॑स्यै॒ मध्य॑मेधताᳪ शी॒ते वाते॑ पु॒नन्नि॑व

એને ઉપર તરફ ઉઠાવ, જાણે પર્વત પર ભાર વહન કરનાર હોય તેમ. પછી તેની મધ્યભાગ સમૃદ્ધ થાય—જાણે ઠંડા પવનમાં તેને શુદ્ધ કરી રહ્યા હોય તેમ.

Mantra 27

ऊ॒र्ध्वमे॑न॒मुच्छ्र॑यताद्गि॒रौ भा॒रᳪ हर॑न्निव । अथा॑स्य॒ मध्य॑मेजतु शी॒ते वाते॑ पु॒नन्नि॑व

એને ઉપર તરફ ઊંચો ઉઠાવો—જેમ કોઈ પર્વત પર ભાર વહન કરતો હોય તેમ. પછી તેની મધ્યભાગ ચળવળે—જેમ શીત પવનમાં તેને શુદ્ધ કરતાં હોય તેમ.

Mantra 28

यद॑स्या अᳪहु॒भेद्या॑: कृ॒धु स्थू॒लमु॒पात॑सत् । मु॒ष्काविद॑स्या एजतो गोश॒फे श॑कु॒लावि॑व

જ્યારે તેની સંકોચન-બંધનમાંથી મુક્તિ થવાની હોય, ત્યારે નજીક દબાતાં તેને સ્થૂલ (મજબૂત) બનાવ. તેના બે વૃષણો તો, ચળવળતા, ગાયના ખુરા પાસેના બે પક્ષીઓ સમાન છે.

Mantra 29

यद्दे॒वासो॑ ल॒लाम॑गुं॒ प्र वि॑ष्टी॒मिन॒मावि॑षुः । स॒क्थ्ना दे॑दिश्यते॒ नारी॑ स॒त्यस्या॑क्षि॒भुवो॒ यथा॑

જ્યારે દેવોએ લલામ-ચિહ્નિત, વિશિષ્ટ એવા તેને પ્રગટ કર્યો, ત્યારે નારી જાંઘ દ્વારા દર્શાય છે—જેમ સત્યના ભ્રૂ-ચિહ્નો નેત્રોમાં હોય તેમ.

Mantra 30

यद्ध॑रि॒णो यव॒मत्ति॒ न पु॒ष्टं प॒शु मन्य॑ते । शू॒द्रा यदर्य॑जारा॒ न पोषा॑य धनायति

જ્યારે હરિણ જવ ખાય છે, ત્યારે તે પુષ્ટ પશુને (પોતાનું) માનતો નથી. તેમ જ શૂદ્રો, જ્યારે આર્ય સ્ત્રીના જાર બને છે, ત્યારે પોષ માટે નહીં, ધન માટે લાલચ કરે છે.

Mantra 31

यद्ध॑रि॒णो यव॒मत्ति॒ न पु॒ष्टं ब॒हु मन्य॑ते । शू॒द्रो यदर्या॑यै जा॒रो न पोष॒मनु॑ मन्यते

જ્યારે હરિણ યવ ખાય છે, ત્યારે તે પુષ્ટ (સંપન્ન) પશુને બહુ ધન માનતો નથી; તેમ જ શૂદ્ર, જ્યારે તે આર્યા સ્ત્રીનો જાર (પરપુરુષ) બને છે, ત્યારે તે પોષણ/સમૃદ્ધિ અનુસાર મન રાખતો નથી.

Mantra 32

द॒धि॒क्राव्णो॑ अकारिषं जि॒ष्णोरश्व॑स्य वा॒जिन॑: । सु॒र॒भि नो॒ मुखा॑ कर॒त्प्र ण॒ आयू॑ᳪषि तारिषत्

વિજયી, વાજી અશ્વ દધિક્રાવણ માટે મેં સ્તુતિ રચી છે; તે અમારા મુખને સુગંધિત કરે, અને અમારા આયુષ્યોને સુરક્ષિત પાર સુધી આગળ વહન કરે.

Mantra 33

गा॒य॒त्री त्रि॒ष्टुब्जग॑त्यनु॒ष्टुप्प॒ङ्क्त्या स॒ह । बृ॒ह॒त्युष्णिहा॑ क॒कुप्सू॒चीभि॑: शम्यन्तु त्वा

ગાયત્રી, ત્રિષ્ટુપ, જગતી, અનુષ્ટુપ—પંક્તિ સાથે; બૃહતી, ઉષ્ણિહ અને કકુપ—આ છંદો પોતાની સૂચીઓ સાથે તને ગોઠવે, સંયમિત કરે અને સ્થિર સ્થાપિત કરે.

Mantra 34

द्विप॑दा॒ याश्चतु॑ष्पदा॒स्त्रिप॑दा॒ याश्च॒ षट्प॑दाः । विच्छ॑न्दा॒ याश्च॒ सच्छ॑न्दाः सू॒चीभि॑: शम्यन्तु त्वा

બે પગવાળા અને ચાર પગવાળા, ત્રણ પગવાળા અને છ પગવાળા જે છે; છંદથી વિખૂટા અને સુછંદ જે છે—તે સૌ સૂચીઓ વડે તને સંયોજે, સ્થિર કરે.

Mantra 35

म॒हाना॑म्न्यो रे॒वत्यो॒ विश्वा॒ आशा॑ः प्र॒भूव॑रीः । मैघी॑र्वि॒द्युतो॒ वाच॑ः सू॒चीभि॑ः शम्यन्तु त्वा

મહાનામ્ની, રેવતી, સર્વ શાસક દિશાઓ—તેઓ તને સમર્થ કરે. મેઘજન્ય વિદ્યુતો, વાચાઓ—સૂચીઓ સમાન તેમના ઉપાયો વડે—તને શાંત કરી, યોગ્ય ક્રમમાં સ્થાપિત કરે.

Mantra 36

नार्य॑स्ते॒ पत्न्यो॒ लोम॒ विचि॑न्वन्तु मनी॒षया॑ । दे॒वानां॒ पत्न्यो॒ दिश॑ः सू॒चीभि॑ः शम्यन्तु त्वा

તારી સ્ત્રીઓ, તારી પત્નીઓ, વિચારસભર કુશળતાથી વાળને અલગ કરી પસંદ કરે; દેવોના પત્નીરૂપ દિશાઓ સૂઈઓ વડે તને ગોઠવીને શાંત, સુવ્યવસ્થિત કરે.

Mantra 37

र॒ज॒ता हरि॑णी॒ः सीसा॒ युजो॑ युज्यन्ते॒ कर्म॑भिः । अश्व॑स्य वा॒जिन॑स्त्व॒चि सिमा॑ः शम्यन्तु॒ शम्य॑न्तीः

રજતવર્ણ, હરિણવર્ણ અને સીસાવર્ણ યોકો કર્મવિધિ દ્વારા જોડાય છે; વાજી અશ્વની ત્વચા પર સીમાઓ—સાંધા, મર્યાદાઓ—સમથળ થાય, હા, શાંત ક્રમમાં સમથળ થાય.

Mantra 38

कु॒विद॒ङ्ग यव॑मन्तो॒ यव॑ञ्चि॒द्यथा॒ दान्त्य॑नुपू॒र्वं वि॒यूय॑ । इ॒हेहै॑षां कृणुहि॒ भोज॑नानि॒ ये ब॒र्हिषो॒ नम॑ उक्तिं॒ यज॑न्ति

શું જાણે, યવવાળા લોકો યવને જેમ દાંત્ય (દાન કરનાર) લોકો આપે તેમ, વહેંચીને ક્રમશઃ ભાગ પાડે છે? અહીં, હા અહીં જ, એમના માટે ભોજનના ભાગો રચી દે—જે બર્હિષ પર નમસ્કાર અને ઉચ્ચારિત સ્તુતિ સાથે યજન કરે છે.

Mantra 39

कस्त्वा छ्य॑ति॒ कस्त्वा॒ विशा॑स्ति॒ कस्ते॒ गात्रा॑णि शम्यति । क उ॑ ते शमि॒ता क॒विः

તને કોણ કાપે છે? તને કોણ ઘડે છે? તારા અંગો કોણ ગોઠવે છે? અને, પ્રાર્થના કરીએ, તારો ગોઠવનાર—કવિ (ઋષિ)—કોણ છે?

Mantra 40

ऋ॒तव॑स्त ऋतु॒था पर्व॑ शमि॒तारो॒ वि शा॑सतु । सं॒व॒त्स॒रस्य॒ तेज॑सा श॒मीभि॑: शम्यन्तु त्वा

ઋતુઓ પોતાના પોતાના ક્રમ પ્રમાણે—કાળના સંધિ-પર્વ સમાન—શમિતાર (શાંતિકારક) બની તને યોગ્ય રીતે વ્યવસ્થિત કરે અને શાસન કરે. સંવત્સરના તેજથી તેઓ શમીભિઃ (મંગલ શાંતિઓ) દ્વારા તને શાંત, સ્થિર અને સુસ્થિત કરે.

Mantra 41

अ॒र्ध॒मा॒साः परू॑ᳪषि ते॒ मासा॒ आ च्छ्य॑न्तु॒ शम्य॑न्तः । अ॒हो॒रा॒त्राणि॑ म॒रुतो॒ विलि॑ष्टᳪ सूदयन्तु ते

અર્ધમાસો તારા સાંધા (જોડાણ) બને; શમન કરનારા માસો તેમને ઢાંકી ને આવરણરૂપે ચઢાવે. અને અહોરાત્રો—મરુતગણ—તારા માટે જે ઢીલું પડ્યું છે, જે અયોગ્ય રીતે ગોઠવાયું છે, તેને એકત્ર કરી સુસ્થિર કરે.

Mantra 42

दैव्या॑ अध्व॒र्यव॒स्त्वा च्छ्य॑न्तु॒ वि च॑ शासतु । गात्रा॑णि पर्व॒शस्ते॒ सिमा॑: कृण्वन्तु॒ शम्य॑न्तीः

દૈવી અધ્વર્યવો તને ઢાંકે અને યોગ્ય રીતે ગોઠવે તથા નિયત કરે. અને તેઓ શમન કરતી રીતે, અંગે અંગે, તારા માટે યોગ્ય સીમાઓ અને માપો સ્થાપે.

Mantra 43

द्यौ॑स्ते पृथि॒व्यन्तरि॑क्षं वा॒युश्छि॒द्रं पृ॑णातु ते । सूर्य॑स्ते॒ नक्ष॑त्रैः स॒ह लो॒कं कृ॑णोतु साधु॒या

દ્યુલોક, પૃથ્વી અને અંતરિક્ષ તારા છે; વાયુ તારા માટે છિદ્ર (ફાટ) ભરી દે. અને સૂર્ય નક્ષત્રો સાથે મળીને તારા માટે યોગ્ય રીતે એક લોક—સ્થિર નિવાસસ્થાન—રચે.

Mantra 44

शं ते॒ परे॑भ्यो॒ गात्रे॑भ्य॒: शम॒स्त्वव॑रेभ्यः । शम॒स्थभ्यो॑ म॒ज्जभ्य॒: शम्व॑स्तु त॒न्वै तव॑

તારા ઉપરના અંગોને કલ્યાણ થાઓ, અને તારા નીચલા અંગોને પણ કલ્યાણ થાઓ. તારા અસ્થિઓને અને મજ્જાને કલ્યાણ થાઓ; તારી તનુને—તારા સમગ્ર પુરુષને—કલ્યાણ થાઓ.

Mantra 45

कः स्वि॑देका॒की च॑रति॒ क उ॑ स्विज्जायते॒ पुन॑: । किᳪ स्वि॑द्धि॒मस्य॑ भेष॒जं किम्वा॒वप॑नं म॒हत्

કોણ, હે પ્રાર્થના, એકલો પોતાના માર્ગે ચાલે છે? અને કોણ, ખરેખર, ફરી ફરી જન્મે છે? આ હિમ (ઠંડી) માટેનું ઔષધ શું છે? અને, નિશ્ચયે, મહાન વાવણી-ભૂમિ કઈ છે?

Mantra 46

सूर्य॑ एका॒की च॑रति च॒न्द्रमा॑ जायते॒ पुन॑: । अ॒ग्निर्हि॒मस्य॑ भेष॒जं भूमि॑रा॒वप॑नं म॒हत्

સૂર્ય એકલો પોતાના માર્ગે ચાલે છે; ચન્દ્રમા ફરી ફરી જન્મે છે. અગ્નિ હિમ (ઠંડી) માટેનું ઔષધ છે; પૃથ્વી મહાન વાવણી-ભૂમિ છે.

Mantra 47

किᳪ स्वि॒त्सूर्य॑समं॒ ज्योति॒: किᳪ स॑मु॒द्रस॑म॒ᳪ सर॑: । किᳪ स्वि॑त्पृथि॒व्यै वर्षी॑य॒: कस्य॒ मात्रा॒ न वि॑द्यते

કયું પ્રકાશ, હે પ્રાર્થના, સૂર્ય સમાન છે? કયું સરોવર સમુદ્ર સમાન છે? પૃથ્વી કરતાં મહત્તર શું છે? અને કોનું માપ મળતું નથી?

Mantra 48

ब्रह्म॒ सूर्य॑समं॒ ज्योति॒र्द्यौः स॑मु॒द्रस॑म॒ᳪ सर॑: । इन्द्र॑: पृथिव्यै॒ वर्षी॑या॒न् गोस्तु मात्रा॒ न वि॑द्यते

બ્રહ્મ સૂર્ય સમાન જ્યોતિ છે; દ્યૌ (આકાશ) સમુદ્ર સમાન સરોવર છે. ઇન્દ્ર પૃથ્વી કરતાં મહાન છે; પરંતુ ગાયનું તો ખરેખર કોઈ માપ મળતું નથી.

Mantra 49

पृ॒च्छामि॑ त्वा चि॒तये॑ देवसख॒ यदि॒ त्वमत्र॒ मन॑सा ज॒गन्थ॑ । येषु॒ विष्णु॑स्त्रि॒षु प॒देष्वेष्ट॒स्तेषु॒ विश्वं॒ भुव॑न॒मा वि॑वेशा३

હે દેવસખા, હું તને ચિત્તિ (સમજ) માટે પૂછું છું—જો તું અહીં મનથી તેને પ્રાપ્ત કર્યો હોય. વિષ્ણુ જે ત્રણ પદોમાં ઇષ્ટ (પૂજિત) છે, તે પદોમાં સમગ્ર વિશ્વ-ભુવન પ્રવેશ્યું છે.

Mantra 50

अपि॒ तेषु॑ त्रि॒षु प॒देष्व॑स्मि॒ येषु॒ विश्वं॒ भुव॑नमा वि॒वेश॑ । स॒द्यः पर्ये॑मि पृथि॒वीमु॒त द्यामेके॒नाङ्गे॑न दि॒वो अ॒स्य पृ॒ष्ठम्

તે ત્રણ પગલાંઓમાં પણ હું છું, જેમાં સર્વ ભૂવન—સમગ્ર જગત—પ્રવેશ્યું છે। તત્ક્ષણે હું પૃથ્વી અને દ્યૌને આવરી લઉં છું; એક અંગથી હું તે પર આકાશના પૃષ્ઠને સ્પર્શું છું।

Mantra 51

केष्व॒न्तः पुरु॑ष॒ आ वि॑वेश॒ कान्य॒न्तः पुरु॑षे॒ अर्पि॑तानि । ए॒तद्ब्र॑ह्म॒न्नुप॑ वल्हामसि त्वा॒ किᳪ स्वि॑न्न॒: प्रति॑ वोचा॒स्यत्र॑

પુરુષ કિસમાં અંદર પ્રવેશ્યો છે? અને પુરુષમાં અંદર કયા તત્ત્વો અર્પિત (જડિત) છે? હે બ્રહ્મન, આ વિષયે અમે તારી પાસે પૂછવા નજીક આવીએ છીએ—અહીં અમને પ્રત્યે તું શું ઉત્તર આપશે?

Mantra 52

प॒ञ्चस्व॒न्तः पुरु॑ष॒ आ वि॑वेश॒ तान्य॒न्तः पुरु॑षे॒ अर्पि॑तानि । ए॒तत्त्वात्र॑ प्रतिमन्वा॒नो अ॑स्मि॒ न मा॒यया॑ भव॒स्युत्त॑रो॒ मत्

પાંચમાં પુરુષ પ્રવેશ્યો છે; તે સર્વ વસ્તુઓ પુરુષમાં જ અર્પિત (સ્થિર) છે. આ રીતે અહીં હું તને પ્રતિમન્વાન થઈ ઓળખું છું; માયા (છળ) વડે તું મારાથી ઊંચો ન થા.

Mantra 53

का स्वि॑दासीत्पू॒र्वचि॑त्ति॒: किᳪ स्वि॑दासीद् बृ॒हद्वय॑: । का स्वि॑दासीत्पिलिप्पि॒ला का स्वि॑दासीत्पिशङ्गि॒ला

હે, પ્રારંભિક ચિત્તિ (પૂર્વચિત્તિ) શું હતી? અને હે, મહાન પાંખવાળું (બૃહદ્વય) શું હતું? હે, પિલિપ્પિલા શું હતી? અને હે, પિશઙ્ગિલા શું હતી?

Mantra 54

द्यौ॑रासीत्पू॒र्वचि॑त्ति॒रश्व॑ आसीद् बृ॒हद्वय॑: । अवि॑रासीत्पिलिप्पि॒ला रात्रि॑रासीत्पिशङ्गि॒ला

દ્યૌ (આકાશ) પૂર્વચિત્તિ હતી; અશ્વ બૃહદ્વય (મહાન પાંખવાળો) હતો. અવિ (ભેંસ/ઘેટું) પિલિપ્પિલા હતી; રાત્રિ પિશઙ્ગિલા હતી.

Mantra 55

का ई॑मरे पिशङ्गि॒ला का ईं॑ कुरुपिशङ्गि॒ला । क ई॑मा॒स्कन्द॑मर्षति॒ क ईं॒ पन्थां॒ वि स॑र्पति

હે પ્રિયે, આ પીળાશ-ચિતરાયેલો કોણ છે? અને આ કુરુ-પીળાશ-ચિતરાયેલો કોણ છે? આરંભે ધસી પડનાર કોણ છે? અને માર્ગ પર સરકતો ચાલનાર કોણ છે?

Mantra 56

अ॒जारे॑ पिशङ्गि॒ला श्वा॒वित्कु॑रुपिशङ्गि॒ला । श॒श आ॒स्कन्द॑मर्ष॒त्यहि॒: पन्थां॒ वि स॑र्पति

હે અજાર (અજર), પીળાશ-ચિતરાયેલો; શ્વાવિત (સાળિયો/પોર્ક્યુપાઇન), કુરુ-પીળાશ-ચિતરાયેલો. શશ (સસલું) આરંભે ધસી પડે છે; અહિઃ (સર્પ) માર્ગ પર સરકતો જાય છે.

Mantra 57

कत्य॑स्य वि॒ष्ठाः कत्य॒क्षरा॑णि॒ कति॒ होमा॑सः कति॒धा समि॑द्धः । य॒ज्ञस्य॑ त्वा वि॒दथा॑ पृच्छ॒मत्र॒ कति॒ होता॑र ऋतु॒शो य॑जन्ति

તેની કેટલી વિષ્ઠાઃ (સ્થિતિઓ/સ્થાનો) છે? તેની કેટલાં અક્ષરાણિ (અક્ષરો) છે? કેટલાં હોમાસઃ (હોમ/આહુતિઓ) છે? અને કેટલાં રીતે તે સમિદ્ધઃ (પ્રજ્વલિત) થાય છે? યજ્ઞના વિધાતા (વિધિ-નિયમો) વિષે હું તને અહીં પૂછું છું: ઋતુશઃ (ઋતુક્રમ મુજબ) કેટલાં હોતાારઃ (હોતૃઓ) યજન્તિ (યજન કરે) છે?

Mantra 58

षड॑स्य वि॒ष्ठाः श॒तम॒क्षरा॑ण्यशी॒तिर्होमा॑: स॒मिधो॑ ह ति॒स्रः । य॒ज्ञस्य॑ ते वि॒दथा॒ प्र ब्र॑वीमि स॒प्त होता॑र ऋतु॒शो य॑जन्ति

તેના છ સ્થાનો છે; તેના સો અક્ષરો છે; તેની એંસી હોમ-આહુતિઓ છે; અને તેની સમિધાઓ ખરેખર ત્રણ છે. યજ્ઞના તને વિધાનો હું પ્રગટ કહું છું: ઋતુક્રમ મુજબ સાત હોતા (હોતૃ) યજન કરે છે.

Mantra 59

को अ॒स्य वे॑द॒ भुव॑नस्य॒ नाभिं॒ को द्यावा॑पृथि॒वी अ॒न्तरि॑क्षम् । कः सूर्य॑स्य वेद बृह॒तो ज॒नित्रं॒ को वे॑द च॒न्द्रम॑सं यतो॒जाः

અહીં કોણ જગતની નાભિ જાણે છે? કોણ દ્યાવા-પૃથિવી અને અંતરિક્ષને જાણે છે? મહાન સૂર્યનું જન્મસ્થાન કોણ જાણે છે? અને ચન્દ્રમાને—તે કયા સ્ત્રોતથી જન્મે છે—કોણ જાણે છે?

Mantra 60

वेदा॒हम॒स्य भुव॑नस्य॒ नाभिं॒ वेद॒ द्यावा॑पृथि॒वी अ॒न्तरि॑क्षम् । वेद॒ सूर्य॑स्य बृह॒तो ज॒नित्र॒मथो॑ वेद च॒न्द्रम॑सं यतो॒जाः

હું આ જગતના નાભિ (કેન્દ્ર)ને જાણું છું; હું દ્યાવા-પૃથિવી (આકાશ અને પૃથ્વી)ને, અંતરિક્ષને જાણું છું. હું મહાન સૂર્યના જન્મસ્થાનને જાણું છું; અને ચન્દ્રમાને પણ—તે કયા સ્ત્રોતથી જન્મે છે—તે જાણું છું.

Mantra 61

पृ॒च्छामि॑ त्वा॒ पर॒मन्तं॑ पृथि॒व्याः पृ॒च्छामि॒ यत्र॒ भुव॑नस्य॒ नाभि॑: । पृ॒च्छामि॑ त्वा॒ वृष्णो॒ अश्व॑स्य॒ रेत॑: पृ॒च्छामि॑ वा॒चः प॑र॒मं व्यो॑म

હું તને પૃથ્વીના પરમ અંત વિષે પૂછું છું; હું પૂછું છું—જગતની નાભિ (કેન્દ્ર) ક્યાં છે? હું તને વृषણ (વીર્યવાન) અશ્વના રેતઃ (બીજ/વીર્ય) વિષે પૂછું છું; હું વાચા (વાણી)ના પરમ વ્યોમ—તેનું સર્વોચ્ચ આકાશ—વિષે પૂછું છું.

Mantra 62

इ॒यं वेदि॒: परो॒ अन्त॑: पृथि॒व्या अ॒यं य॒ज्ञो भुव॑नस्य॒ नाभि॑: । अ॒यᳪ सोमो॒ वृष्णो॒ अश्व॑स्य॒ रेतो॑ ब्र॒ह्मायं वा॒चः प॑र॒मं व्यो॑म

આ વેદી પૃથ્વીનો પરમ અંત છે; આ યજ્ઞ જગતની નાભિ છે। આ સોમ બળવાન અશ્વનું રેત (વીર્ય) છે; આ બ્રહ્મ વાણીનું પરમ વ્યોમ (ઉચ્ચતમ આકાશ) છે।

Mantra 63

सु॒भूः स्व॑य॒म्भूः प्र॑थ॒मोऽन्तर्म॑ह॒त्य॒र्ण॒वे । द॒धे ह॒ गर्भ॑मृ॒त्वियं॒ यतो॑ जा॒तः प्र॒जाप॑तिः

શુભ, સ્વયંભૂ, મહાન અર્ણવ (પ્રચંડ જળપ્રવાહ)ની અંદર પ્રથમ—તેણે ખરેખર ઋત્વિય ગર્ભ (યજ્ઞીય ગર્ભ) સ્થાપ્યો; જ્યાંથી પ્રજાપતિ જન્મ્યો।

Mantra 64

होता॑ यक्षत्प्र॒जाप॑ति॒ᳪ सोम॑स्य महि॒म्नः । जु॒षतां॒ पिब॑तु॒ सोम॒ᳪ होत॒र्यज॑

હોતૃ સોમના મહિમાથી પ્રજાપતિનું યજન કરે। તે પ્રસન્ન થઈ સ્વીકારે; તે સોમ પીએ—હે હોતૃ, યજ!