Manvantarāṇukīrtana (Enumeration of the Manvantaras and Manus)

Verse 1

शौनक उवाच । मन्वंतराणि सर्वाणि विस्तरेणानुकीर्तय । यावंतो मनवश्चैव श्रोतुमिच्छामि तानहम्

શૌનકે કહ્યું—“બધાં મન્વંતરોનું વિસ્તૃત વર્ણન કરો. જેટલા મનુઓ છે, તે બધાં વિશે હું સાંભળવા ઇચ્છું છું.”

Verse 2

सूत उवाच । स्वायंभुवो मनुश्चैव ततस्स्त्वारोचिषस्तथा । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा

સૂતજીએ કહ્યું—પ્રથમ સ્વાયંભુવ મનુ; પછી આરોચિષ; ત્યારબાદ ઉત્તમ અને તામસ; તેમજ રૈવત અને ચાક્ષુષ મનુ પણ થયા।

Verse 3

एते च मनवः षट् ते संप्रोक्ता मुनिपुंगव । वैवस्वतो मुनिश्रेष्ठ सांप्रतं मनुरुच्यते

હે મુનિપુંગવ! આ છ મનુઓ તને યોગ્ય રીતે કહ્યા. હવે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, વર્તમાન મનુ વૈવસ્વત કહેવાય છે।

Verse 4

सावर्णिश्च मनुश्चैव ततो रौच्यस्तथा परः । तथैव ब्रह्मसावर्णिश्चत्वारो मनवस्तथा

પછી સાવર્ણિ મનુ, તેમજ (દક્ષ-સાવર્ણિ) મનુ પણ; ત્યારબાદ રૌચ્ય, અને પછીનો મનુ. એ જ રીતે બ્રહ્મ-સાવર્ણિ—આ ચાર મનુ ગણાય છે।

Verse 5

तथैव धर्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च । देवसावर्णिराख्यातं इंद्रसावर्णिरेव च

એ જ રીતે ધર્મ-સાવર્ણિ અને રુદ્ર-સાવર્ણિ પણ; દેવ-સાવર્ણિ નામે પ્રસિદ્ધ, અને ઇન્દ્ર-સાવર્ણિ પણ છે।

Verse 6

अतीता वर्तमानाश्च तथैवानागताश्च ये । कीर्तिता मनवश्चापि मयैवैते यथा श्रुताः

જે મનુઓ ભૂતકાળના, જે વર્તમાનના, અને જે આવનારા છે—તે મનુઓને પણ મેં જેમ સાંભળ્યું તેમ જ અહીં કીર્તિત કર્યા છે।

Verse 7

मुने चतुर्दशैतानि त्रिकालानुगतानि ते । प्रोक्तानि निर्मितः कल्पो युगसाहस्रपर्य्ययः

હે મુને! ત્રિકાળને અનુસરતા આ ચૌદ વિભાગો તને કહ્યા છે. એમાંથી જ કલ્પ રચાય છે—જેનો પ્રવાહ સહસ્ર યુગો સુધી ચાલે છે।

Verse 8

ऋषींस्तेषां प्रवक्ष्यामि पुत्त्रान्देवगणांस्तथा । शृणु शौनक सुप्रीत्या क्रमशस्तान्यशस्विनः

હવે હું તેમના ઋષિઓ, તેમના પુત્રો અને દેવગણોનું પણ વર્ણન કરીશ. હે શૌનક! પ્રસન્ન ભક્તિથી સાંભળ; હું ક્રમશઃ તે યશસ્વીઓનું કથન કરું છું।

Verse 9

मरीचिरत्रिर्भगवानङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्च वसिष्ठश्च सप्तैते ब्रह्मणस्सुताः

મરીચિ, અત્રિ, ભગવಾನ್ અંગિરા, પુલહ, ક્રતુ, પુલસ્ત્ય અને વસિષ્ઠ—આ સાતેય બ્રહ્માના પુત્રો છે, આદ્ય ઋષિ તરીકે પ્રસિદ્ધ।

Verse 10

उत्तरस्यां दिशि तथा मुने सप्तर्ष यस्तथा । यामा नाम तथा देवा आसन्स्वायंभुवेंतरे

હે મુને, ઉત્તર દિશામાં સપ્તર્ષિઓ નિવાસ કરતા હતા; તેમજ સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં ‘યામ’ નામના દેવગણ પણ ત્યાં હાજર હતા।

Verse 11

आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च मेधा मेधातिथिर्वसुः । ज्योतिष्मान्धृतिमान्हव्यः सवनश्शुभ्र एव च

તેઓ હતા—આગ્નીધ્ર અને અગ્નિબાહુ; મેધા, મેધાતિથિ અને વસુ; જ્યોતિષ્માન, ધૃતિમાન, હવ્ય, સવન તથા શુભ્ર પણ।

Verse 12

स्वायंभुवस्य पुत्रास्ते मनोर्दश महात्मनः । कीर्तिता मुनिशार्दूल तत्रेन्द्रो यज्ञ उच्यते

હે મુનિશાર્દૂલ, સ્વાયંભુવ મનુના તે દસ મહાત્મા પુત્રો વર્ણવાયા છે. તેમામાં જે ‘ઇન્દ્ર’ કહેવાય છે, તે ‘યજ્ઞ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 13

प्रथमं कथितं तात दिव्यं मन्वतरं तथा । द्वितीयं ते प्रवक्ष्यामि तन्निबोध यथातथम्

હે તાત, પ્રથમ દિવ્ય મન્વંતર મેં પહેલેથી કહેલું છે. હવે હું તને બીજું કહું છું; તેને યથાતથ્ય રીતે સાંભળીને સમજી લે.

Verse 14

ऊर्जस्तंभः परस्तंभ ऋषभो वसुमां स्तथा । ज्योतिष्मान्द्युतिमांश्चैव रोचिष्मान्सप्तमस्तथा

તે ઊર્જાશક્તિનો સ્તંભ, પરમ આધાર; ઋષભ (શ્રેષ્ઠ) અને વસુમાન્—ધનનો અધિપતિ છે. તે દિવ્ય જ્યોતિથી દીપ્ત, તેજસ્વી અને પ્રભામય છે—આ રીતે તેના નામોનો સાતમો સમૂહ જણાવાયો છે.

Verse 15

एते महर्षयो ज्ञेयास्तत्रेन्द्रो रोचनस्तथा । देवाश्च तुषिता नाम स्मृताः स्वारोचिषेंऽतरे

ત્યાં આને મહર્ષિઓ તરીકે જાણવાં. તે મન્વંતરમાં ઇન્દ્ર ‘રોચન’ કહેવાય છે; અને દેવગણ ‘તુષિત’ નામે સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં સ્મરાય છે.

Verse 16

हरिघ्नस्सुकृतिर्ज्योतिरयोमूर्तिरयस्मयः । प्रथितश्च मनस्युश्च नभस्सूर्यस्तथैव च

તે પાપનાશક અને પુણ્યનું ફળ છે; તે સ્વયં જ્યોતિ છે. તે લોહમૂર્તિ અને લોહસ્વરૂપ છે; પ્રસિદ્ધ અને મનમાં વિજયી છે. તે આકાશ છે અને તે જ સૂર્ય પણ છે.

Verse 17

स्वारोचिषस्य पुत्रास्ते मनोर्दशमहात्मनः । कीर्तिता मुनिशार्दूल महावीर्यपराक्रमाः

હે મુનિશાર્દૂલ! સ્વારોચિષ મનુના તે દસ મહાત્મા પુત્રો મહાવીર્ય અને પરાક્રમથી યુક્ત તરીકે અહીં કીર્તિત થયા છે.

Verse 18

द्वितीयमेतत्कथितं मुने मन्वन्तरं मया । तृतीयं तव वक्ष्यामि तन्निबोध यथातथम्

હે મુને! મેં તને આ રીતે બીજું મન્વંતર કહેલું છે. હવે ત્રીજું કહું છું; તેને યથાતથ્ય ધ્યાનથી સાંભળ.

Verse 19

वसिष्ठपुत्राः सप्तासन्वासिष्ठा इति विश्रुताः । हिरण्यगर्भस्य सुता ऊर्जा नाम महौजसः

વસિષ્ઠના સાત પુત્રો હતા, જે જગતમાં ‘વાસિષ્ઠ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતા. તેઓ હિરણ્યગર્ભના પણ પુત્રો હતા; તેમામાં ‘ઊર્જા’ નામનો મહાતેજસ્વી હતો.

Verse 20

ऋषयोऽत्र समाख्याताः कीर्त्यमानान्निबोध मे । औत्तमेया ऋषिश्रेष्ठ दशपुत्रा मनोः स्मृताः

અહીં કીર્તિત અને ગણાયેલા ઋષિઓને મારી પાસેથી જાણ. હે ઋષિશ્રેષ્ઠ! તેઓ ઉત્તમના વંશજ, મનુના દસ પુત્રો તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 21

इष ऊर्जित ऊर्जश्च मधुर्माधव एव च । शुचिश्शुक्रवहश्चैव नभसो नभ एव च

એ જ ઈશ—પ્રભુ; એ જ ઊર્જિત અને ઊર્જાસ્વરૂપ. એ જ મધુર, એ જ માધવ. એ જ શુચિ, તેજનો વાહક; એ જ નભ—હા, એ જ આકાશતત્ત્વ છે.

Verse 22

ऋषभस्तत्र देवाश्च सत्यवेद श्रुतादयः । तत्रेन्द्रस्सत्यजिन्नाम त्रैलोक्याधिपतिर्मुने

હે મુને, ત્યાં ઋષભ તથા સત્યવેદ, શ્રુત વગેરે દેવગણ પણ હતા. તે સભામાં સત્યજિત નામનો ઇન્દ્ર ત્રિલોકનો અધિપતિ રૂપે હાજર હતો.

Verse 23

तृतीयमेतत्परमं मन्वतरमुदाहृतम् । मन्वतरं चतुर्थं ते कथयामि मुने शृणु

આને પરમ તૃતીય મન્વંતર તરીકે ઉદાહૃત કરવામાં આવ્યું છે. હવે હે મુને, સાંભળો—હું તમને ચતુર્થ મન્વંતર કહું છું.

Verse 24

गार्ग्यः पृथुस्तथा वाग्मी जयो धाता कपीनकः । कपीवान्सप्तऋषयः सत्या देवगणास्तथा

ગાર್ಗ્ય, પૃથુ, વાગ્મી, જય, ધાતા, કપીનક અને કપీవાન—સપ્તઋષિઓ સાથે; તેમજ સત્યગણ અને દેવગણોના સમૂહો પણ ત્યાં હતા.

Verse 25

तत्रेंद्रस्त्रिशिखो ज्ञेयो मनुपुत्रान्मुने शृणु । द्यूतिपोतस्सौतपस्यस्तमश्शूलश्च तापनः

હે મુને, ત્યાં ઇન્દ્રને ત્રિશિખ નામે જાણવો. હવે મનુના પુત્રો સાંભળો—દ્યુતિપોત, સૌતપસ્ય, તમઃશૂલ અને તાપન.

Verse 26

तपोरतिरकल्माषो धन्वी खड्गी महानृषिः । तामसस्य स्मृता एते दश पुत्रा महाव्रताः

તપોરતિ, અકલ્માષ, ધન્વી, ખડ્ગી અને મહાનૃષિ—આ તામસના મહાવ્રતધારી દસ પુત્રોમાં સ્મરાય છે.

Verse 27

तामसस्यांतरं चैव मनो मे कथितं तव । चतुर्थं पञ्चमं तात शृणु मन्वंतरं परम्

હે પ્રિય! મેં તને તામસ મન્વંતર કહી દીધું છે. હવે, હે પુત્ર, ક્રમથી ચોથું અને પાંચમું—આગલું પરમ મન્વંતર સાંભળ।

Verse 28

देवबाहुर्जयश्चैव मुनिर्वेदशिरास्तथा । हिरण्यरोमा पर्जन्य ऊर्ध्वबाहुश्च सोमपाः

દેવબાહુ અને જય, તેમજ વેદશિરા નામના મુનિ; હિરણ્યરોમા, પર્જન્ય અને ઊર્ધ્વબાહુ—આ બધા સોમપાયી છે, દૈવી યજ્ઞમાં પવિત્ર સોમના ભાગીદાર છે.

Verse 29

सत्यनेत्ररताश्चान्ये एते सप्तर्षयोऽपरे । देवाश्च भूतरजसस्तपःप्रकृतयस्तथा

સત્યદર્શન પર પરાયણ એવા અન્ય કેટલાક—આ બીજા સપ્તર્ષિઓ છે. તેમજ કેટલાક દેવ ભૂતોના ગુણો (રજસ્ વગેરે)માંથી ઉત્પન્ન સ્વભાવવાળા છે, અને કેટલાકનું સ્વરૂપ જ તપ (તપસ્) છે.

Verse 30

तत्रेंद्रो विभुनामा च त्रैलोक्याधिपतिस्तथा । रैवताख्यो मनुस्तत्र ज्ञेयस्तामससोदरः

ત્યાં ઇન્દ્ર ‘વિભુ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને તે જ ત્રિલોકનો અધિપતિ છે. એ જ કાળમાં મનુ ‘રૈવત’ તરીકે જાણવો, જે તામસનો સહોદર છે.

Verse 31

अर्जुनः पंक्तिविंध्यो वा दयायास्त नया मुने । महता तपसा युक्ता मेरुपृष्ठे वसंति हि

હે મુને! દયાના પુત્ર અર્જુન અને પંક્તિવિંધ્ય—મહાન તપથી યુક્ત થઈ—નિશ્ચયે મેરુ પર્વતના પૃષ્ઠભાગે (શિખરપ્રદેશે) વસે છે.

Verse 32

रुचेः प्रजापतिः पुत्रो रौच्यो नाम मनुः स्मृतः । भूत्या चोत्पादितो देव्यां भौत्यो नामाभवत्सुतः

પ્રજાપતિ રુચિનો પુત્ર ‘રૌચ્ય’ નામે મનુ તરીકે સ્મૃત છે. અને દેવી ભૂતિથી ઉત્પન્ન થયેલો તેનો પુત્ર ‘ભૌત્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો।

Verse 33

अनागताश्च सप्तैते कल्पेऽस्मिन्मनवस्स्मृताः । अनागताश्च सप्तैव स्मृता दिवि महर्षयः

આ કલ્પમાં આ સાત મનુઓ ‘હજી આવનાર’ તરીકે સ્મૃત છે; તેમજ દિવ્ય લોકમાં સાત મહર્ષિઓ પણ ‘હજી પ્રગટ થનાર’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 34

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां सर्वमन्वतरानुर्कार्तनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના પંચમ ગ્રંથ ઉમાસંહિતામાં ‘સર્વ મન્વંતરોનું અનુકીર્તન’ નામનો ચોત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 35

गौतमस्यात्मजश्चैव शरद्वान् गौतमः कृपः । कौशिको गालवश्चैव रुरुः कश्यप एव च

અને ગૌતમનો પુત્ર શરદ્વાન (જે ‘કૃપ’ નામે પ્રસિદ્ધ), તેમજ ગૌતમ, કૌશિક, ગાલવ, રુરુ અને કશ્યપ પણ।

Verse 36

एते सप्त महात्मानो भविष्या मुनिसत्तमाः । देवाश्चानागतास्तत्र त्रयः प्रोक्तास्स्वयंभुवा

આ સાત મહાત્માઓ ભવિષ્યમાં મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ બનશે. અને ત્યાં સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા)એ આગળ પ્રગટ થનારા ત્રણ દેવોનું પણ વર્ણન કર્યું હતું.

Verse 37

मरीचेश्चैव पुत्रास्ते कश्यपस्य महात्मनः । तेषां विरोचनसुतो बलिरिंद्रो भविष्यति

તેઓ મરીચિના જ પુત્રો છે, મહાત્મા કશ્યપથી જન્મેલા. તેમામાં વિરોચનનો પુત્ર બલિ ભવિષ્યમાં ઇન્દ્ર બનશે.

Verse 38

विषांङ्गश्चावनीवांश्च सुमंतो धृतिमान्वसुः । सूरिः सुराख्यो विष्णुश्च राजा सुमतिरेव च

વિષાંગ, અવનીવાન, સુમંત, ધૃતિમાન, વસુ, સૂરી, સુરાખ્ય, વિષ્ણુ, રાજા અને સુમતિ—આ પણ તેમામાં હતા.

Verse 39

सावर्णेश्च मनोः पुत्रा भविष्या दश शौनक । इहाष्टमं हि कथितं नवमं चान्तरं शृणु

હે શૌનક, સાવર્ણિ મનુના પુત્રો દસ થશે. અહીં આઠમો મન્વંતર કહેવાયો છે; હવે નવમો મન્વંતર પણ સાંભળો.

Verse 40

प्रथमं दक्षसावर्णि प्रवक्ष्यामि मनुं शृणु । मेधातिथिश्च पौलस्त्यो वसुः कश्यप एव च

પ્રથમ હું દક્ષસાવર્ણિ નામના મનુનું વર્ણન કરીશ—સાંભળો. તેના વંશમાં મેધાતિથિ, પૌલસ્ત્ય, વસુ અને કશ્યપ પણ થયા.

Verse 41

ज्योतिष्मान्भार्गवश्चैव धृतिमानंगिरास्तथा । सवनश्चैव वासिष्ठ आत्रेयो हव्य एव च

(ત્યાં) જ્યોતિષ્માન, ભાર્ગવ, ધૃતિમાન તથા અંગિરા; તેમજ સવન, વાસિષ્ઠ, આત્રેય અને હવ્ય—આ ઋષિઓ પણ હતા.

Verse 42

पुलहस्सप्त इत्येते ऋषयो रौहितेंतरे । देवतानां गणास्तत्र त्रय एव महामुने

પુલહ વગેરે આ સાત ઋષિઓ રોહિતાંતરમાં છે. હે મહામુને, ત્યાં દેવતાઓના ગણ માત્ર ત્રણ જ છે.

Verse 43

दीक्षापुत्रस्य पुत्रास्ते रोहितस्य प्रजापतेः । धृष्टकेतुर्दीप्तकेतुः पंचहस्तो निराकृतिः

દીક્ષાપુત્ર એવા પ્રજાપતિ રોહિતના આ પુત્રો હતા—ધૃષ્ટકેતુ, દીપ્તકેતુ, પંચહસ્ત અને નિરાકૃતિ।

Verse 44

पृथुश्रवा भूरिद्युम्नो ऋचीको बृहतो गयः । प्रथमस्य तु सावर्णेर्नव पुत्रा महौजस

પૃથુશ્રવા, ભૂરિદ્યુમ્ન, ઋચીક, બૃહત અને ગય—આ પુત્રોમાં ગણાયા. આ રીતે પ્રથમ સાવર્ણિ મનુના નવ પુત્રો હતા, સર્વે મહાબલ અને તેજસ્વી।

Verse 45

दशमे त्वथ पर्याये द्वितीयस्यांतरे मनोः । हविष्मान्पुलहश्चैव प्रकृतिश्चैव भार्गवः

પછી દસમો પર્યાય આવતાં, બીજા મનુના મન્વંતરમાં—હવિષ્માન, પુલહ, પ્રકૃતિ અને ભાર્ગવ ઋષિ પ્રગટ થયા।

Verse 46

आयो मुक्तिस्तथात्रेयो वसिष्ठश्चाव्ययस्स्मृतः । पौलस्त्यः प्रयतिश्चैव भामारश्चैव कश्यपः

આય, મુક્તિ તથા આત્રેય; વસિષ્ઠ અને અવ્યય—એમ સ્મરાય છે. તેમજ પૌલસ્ત્ય, પ્રયતિ, ભામાર અને કશ્યપ પણ (નામિત) છે।

Verse 47

अङ्गिरानेनसस्सत्यः सप्तैते परमर्षयः । देवतानां गणाश्चापि द्विषिमंतश्च ते स्मृताः

અંગિરા, નેનસ અને સત્ય—આ સાતેય પરમર્ષિ તરીકે સ્મરાય છે; અને તેઓ દેવતાઓના ગણરૂપ પણ ગણાય છે, દિવ્ય તેજ અને તપોબળથી યુક્ત।

Verse 48

तेषामिन्द्रस्स्मृतः शम्भुस्त्वयमेव महेश्वरः । अक्षत्वानुत्तमौजाश्च भूरिषेणश्च वीर्यवान्

તેમામાં જે ‘ઇન્દ્ર’ તરીકે સ્મરાય છે તે શંભુ જ છે—તમે જ સాక్షાત્ મહેશ્વર છો. તેમજ અક્ષત્વ, અનુત્તમૌજા અને ભૂરિષેણ પણ મહાવીર્યવાન પરાક્રમી છે.

Verse 49

शतानीको निरामित्रो वृषसेनो जयद्रथः । भूरिद्युम्नः सुवर्चार्चिर्दश त्वेते मनोस्सुताः

શતાનીક, નિરામિત્ર, વૃષસેન, જયદ્રથ, ભૂરિદ્યુમ્ન અને સુવર્ચાર્ચિ—આ દસેય મનુના પુત્રો કહેવાયા છે.

Verse 50

एकादशे तु पर्याये तृतीयस्यांतरे मनोः । तस्यापि सप्त ऋषयः कीर्त्यमानान्निबोध मे

હવે અગિયારમા ચક્રમાં—મનુના તૃતીય મન્વંતરના અંતરમાં—તે સમયના સાત ઋષિઓને હું વર્ણવું છું; મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 51

हविष्मान्कश्यपश्चापि वपुष्मांश्चैव वारुणः । अत्रेयोऽथ वसिष्ठश्च ह्यनयस्त्वंगिरास्तथा

હવિષ્માન, કશ્યપ અને વરુણપુત્ર વપુષ્માન; અત્રેય અને વસિષ્ઠ; તેમજ અનય અને અંગિરા પણ—આ પણ અહીં ગણાયેલા/ઉપસ્થિત હતા।

Verse 52

चारुधृष्यश्च पौलस्त्यो निःस्वरोऽग्निस्तु तैजसः । सप्तैते ऋषयः प्रोक्तास्त्रयो देवगणास्स्मृताः

ચારુધૃષ્ય, પૌલસ્ત્ય, નિઃસ્વર તથા તેજોમય અગ્નિ—આ નામે તેઓ કથિત છે. એ સર્વ મળીને સપ્તઋષિ કહેવાયા છે અને ત્રણ દેવગણ તરીકે પણ સ્મરાય છે॥

Verse 53

ब्रह्मणस्तु सुतास्ते हि त इमे वैधृताः स्मृताः । सर्वगश्च सुशर्म्मा च देवानीकस्तु क्षेमकः

એ તો નિશ્ચયે બ્રહ્માના પુત્રો છે; તેઓ ‘વૈધૃત’ તરીકે સ્મરાય છે—સર્વગ, સુશર્મા, દેવાનીક અને ક્ષેમક॥

Verse 54

दृढेषुः खंडको दर्शः कुहुर्बाहुर्मनोः स्मृताः । सावर्णस्य तु पौत्रा वै तृतीयस्य नव स्मृताः

દૃઢેષુ, ખંડક, દર્શ, કુહુ અને બાહુ—આ મનુની વંશપરંપરામાં સ્મરાય છે. તેમજ ત્રીજા સાવર્ણના પૌત્ર નવ ગણાય છે॥

Verse 55

चतुर्थस्य तु सावर्णेरृषीन्सप्त निबोध मे । द्युतिर्वसिष्ठपुत्रश्च आत्रेयस्सुतपास्तथा

ચોથા સાવર્ણિ મનુના સપ્તઋષિઓને મારી પાસેથી જાણો—દ્યુતિ, વસિષ્ઠપુત્ર, આત્રેય અને સુતપા પણ॥

Verse 56

अंगिरास्तपसो मूर्तिस्तपस्वी कश्यपस्तथा । तपोधनश्च पौलस्त्यः पुलहश्च तपोरतिः

અંગિરા તપસ્યાની મૂર્તિ છે; કશ્યપ પણ મહાતપસ્વી છે. પૌલસ્ત્ય તપોધન છે અને પુલહ સદા તપમાં રત છે.

Verse 57

भार्गवस्सप्तमस्तेषां विज्ञेय तपसो निधिः । पंच देवगणाः प्रोक्ता मानसा ब्रह्मणस्सुताः

તેમામાં ભાર્ગવ સાતમો જાણવો—તે તપસ્યાનો નిధિ છે. આ પાંચ દેવગણ બ્રહ્માના માનસપુત્રો તરીકે કહ્યા છે.

Verse 58

ऋतधामा तदिन्द्रो हि त्रिलोकी राज्यकृत्सुखी । द्वादशे चैव पर्याये भाव्ये रौच्यांतरे मुने

હે મુને, આવનારા બારમા ચક્રમાં, રૌચ્ય મન્વંતરમાં, ઋતધામા જ ઇન્દ્ર થશે—ત્રિલોકનું રાજ્ય કરીને રાજ્યસુખ ભોગવશે.

Verse 59

अंगिराश्चैव धृतिमान्पौलस्त्यो हव्यवांस्तु यः । पौलहस्तत्त्वदर्शी च भार्गवश्च निरुत्सवः

અને અંગિરા, ધૃતિમાન, પૌલસ્ત્ય તથા હવ્યવાન; પૌલહ તત્ત્વદર્શી અને ભાર્ગવ નિરુત્સવ—બાહ્ય આડંબર રહિત અંતર્મુખ સંયમી હતા.

Verse 60

निष्प्रपंचस्तथात्रेयो निर्देहः कश्यपस्तथा । सुतपाश्चैव वासिष्ठस्सप्तैवैते महर्षयः

નિષ્પ્રપંચ, આત્રેય, નિર્દેહ, કશ્યપ, સુતપા અને વાસિષ્ઠ—આ જ તે સાત મહર્ષિઓ છે.

Verse 61

त्रय एव गणाः प्रोक्ता देवतानां स्वयंभुवा । दिवस्पतिस्तमिन्द्रो वै विचित्रश्चित्र एव च

સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ દેવતાઓના ગણોમાં ચોક્કસ ત્રણ જ કહ્યા છે—દિવસ્પતિ, ઇન્દ્ર અને વિચિત્ર, જેને ચિત્ર પણ કહે છે।

Verse 62

नयो धर्मो धृतोंध्रश्च सुनेत्रः क्षत्रवृद्धकः । निर्भयस्सुतपा द्रोणो मनो रौच्यस्य ते सुताः

નય, ધર્મ, ધૃતાન્ધ્ર, સુનેત્ર, ક્ષત્રવૃદ્ધક, નિર્ભય, સુતપા, દ્રોણ અને મન—આ બધા રૌચ્યા (મનુ) ના પુત્રો હતા।

Verse 63

चतुर्द्दशे तु पर्याये सत्यस्यैवांतरे मनोः । आग्नीध्रः काश्यपश्चैव पौलस्त्यो मागधश्च यः

ચૌદમા પર્યાયમાં, સત્ય નામના મનુના મન્વંતરમાં, આગ્નીધ્ર, કાશ્યપ, પૌલસ્ત્ય અને માગધ વગેરે (ઋષિ/વંશ) હતા।

Verse 64

भार्गवोऽप्यतिवाह्यश्च शुचिरांगिरसस्तथा । युक्तश्चैव तथात्रेयः पौत्रो वाशिष्ठ एव च

ભાર్గવ પણ, અતિ વાહ્ય પણ; શુચિ અને આંગિરસ; તેમજ યુક્ત અને આત્રેય; પૌત્ર અને વાશિષ્ઠ પણ (હતા)।

Verse 65

अजितः पुलहश्चैव ह्यंत्यास्सप्तर्षयश्च ते । पवित्राश्चाक्षुषा देवाः शुचिरिन्द्रो भविष्यति

અજિત અને પુલહ તથા બાકીના સાતર્ષિઓ ત્યારે પ્રગટ થશે. આક્ષુષ મન્વંતરમાં ‘પવિત્ર’ નામના દેવગણ દેવતા થશે અને શુચિ ઇન્દ્ર બનશે.

Verse 66

एतेषां कल्य उत्थाय कीर्तनात्सुखमेधते । अतीतानागतानां वै महर्षीणां नरैस्सदा

હે કલ્યાણી, ભક્તિપૂર્વક ઊઠીને એમનું કીર્તન કરવાથી સુખ વધે છે. મનુષ્યોએ સદા ભૂતકાળના તથા આવનારા મહર્ષિઓનું પણ ગુણગાન કરવું જોઈએ.

Verse 67

देवतानां गणाः प्रोक्ताश्शृणु पंच महामुने । तुरंगभीरुर्बुध्नश्च तनुग्रोऽनूग्र एव च

હે મહામુને, સાંભળો—દેવતાઓના પાંચ ગણ જણાવવામાં આવે છે; (તેમાં) તુરંગભીરુ, બુધ્ન, તનુગ્ર અને અનુગ્ર પણ છે.

Verse 68

अतिमानी प्रवीणश्च विष्णुस्संक्रंदनस्तथा । तेजस्वी सबलश्चैव सत्यस्त्वेते मनोस्सुता

અતિમાની, પ્રવીણ, વિષ્ણુ, સંક્રંદન, તેજસ્વી, સબલ અને સત્ય—આ જ મનુના પુત્રો કહેવાયા છે.

Verse 69

भौमस्यैवाधिकारे वै पूर्वकल्पस्तु पूर्यते । इत्येतेऽनागताऽतीता मनवः कीर्तिता मया

ભૌમ (પૃથ્વી)ના અધિકારક્ષેત્રમાં પૂર્વકલ્પનું વર્ણન આ રીતે પૂર્ણ થાય છે. આ પ્રમાણે મેં અતીત તથા અનાગત મનુઓનું કીર્તન કર્યું છે.

Verse 70

उक्तास्सनत्कुमारेण व्यासायामिततेजसा । पूर्णे युगसहस्रांते परिपाल्यः स्वधर्मतः

અમિત તેજવાળા વ્યાસને સનત્કુમારે આ ઉપદેશ કહ્યો: ‘હજાર યુગ પૂર્ણ થાય ત્યારે, સ્વધર્મ અનુસાર તેનું યથાવત પાલન કરવું.’

Verse 71

प्रजाभिस्तपसा युक्ता ब्रह्मलोकं व्रजंति ते । युगानि सप्रतिस्त्वेकं साग्राण्यंतरमुच्यते

જે પ્રજાના હિતાર્થે તપસ્યાથી યુક્ત હોય છે, તેઓ બ્રહ્મલોકને પામે છે. સંધિઓ સહિત યುಗોનું એક પરિમાણ અને તેમાં થોડું અધિક—તેને ‘અંતર’ (અંતરાલ) કહેવામાં આવે છે.

Verse 72

चतुर्दशैते मनवः कीर्तिता कीर्तिवर्धनाः । मन्वंतरेषु सर्वेषु संहारांते पुनर्भवः

આ ચૌદ મનુઓ કીર્તિત થયા છે—કીર્તિ વધારનારાં. દરેક મન્વંતરમાં, સંહારના અંતે, તેઓ ફરી પ્રગટ થાય છે.

Verse 73

न शक्यमन्तरं तेषां वक्तुं वर्षशतैरपि । पूर्णे शतसहस्रे तु कल्पो निःशेष उच्यते

તેમના વચ્ચેના અંતરાલોનું વર્ણન સૈકડો વર્ષોમાં પણ સંપૂર્ણ થઈ શકતું નથી. પરંતુ એક લાખ વર્ષ પૂર્ણ થાય ત્યારે તેને નિઃશેષ ‘કલ્પ’ કહેવામાં આવે છે.

Verse 75

तत्र सर्वाणि भूतानि दग्धान्यादित्यरश्मिभिः । ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा सदादित्यगणैर्मुने

ત્યાં આદિત્યના કિરણોથી સર્વ ભૂતો દગ્ધ થઈ ગયા. પછી, હે મુને, આદિત્યગણોએ બ્રહ્માને અગ્રે રાખીને આગળ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 76

प्रविशंति सुरश्रेष्ठ हरिं नारायणं परम् । स्रष्टारं सर्व भूतानां कल्पांतेषु पुनःपुनः

હે સુરશ્રેષ્ઠ, કલ્પાંત સમયે તેઓ વારંવાર પરમ નારાયણ હરિમાં પ્રવેશ કરે છે; અને તે જ (આગલા ચક્રમાં) સર્વ ભૂતોનો સ્રષ્ટા બને છે. શૈવ દૃષ્ટિએ આ લય-ઉદયની આવર્તિ છે, જ્યારે પરમેશ્વર શિવ આ બદલાતી ભૂમિકાઓથી પરે નિત્ય પતિ છે.

Verse 77

भूयोपि भगवान् रुद्रस्संहर्ता काल एव हि । कल्पांते तत्प्रवक्ष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य वै

ફરીથી, ભગવાન રુદ્ર જ સંહારક છે; ખરેખર તેઓ જ કાળસ્વરૂપ છે. કલ્પાંતમાં વૈવસ્વત મનુના પ્રસંગે તે (પ્રલય) હું હવે વર્ણવીશ।

Verse 78

इति ते कथितं सर्वं मन्वंतरसमुद्भवम् । विसर्गं पुण्यमाख्यानं धन्यं कुलविवर्द्धनम्

આ રીતે મેં તને મન્વંતરોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું સર્વ વર્ણન કહ્યુ. આ વિસર્ગનું પુણ્ય આખ્યાન ધન્ય છે અને કુળની સમૃદ્ધિ તથા પવિત્રતા વધારનારું છે.