Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 14, Shloka 42

सत्यपाशः

Kaikeyi’s Demand and the Noose of the King’s Promise

Devanagari script

त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि।।।।पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात्।

Transliteration

tvarayasva mahārājaṁ yathā samudite 'hani |

puṣye nakṣatrayoge ca rāmo rājyam avāpnuyāt || 2.14.42 ||

Translation

મહારાજ, ત્વરા કરો, જેથી પ્રભાતે—પુષ્ય નક્ષત્રના યોગમાં—રામ રાજ્ય પ્રાપ્ત કરે.

Word by Word

• त्वरयस्व: Hasten / make (it) happen quickly
• त्वरयस्व: क्रिया (मुख्य-आज्ञा); संबोधितस्य प्रति प्रवृत्तिः
• Type: Verb
• Root: त्वर् (धातु) + णिच् (प्रेरणार्थक) → त्वरय (धातु-प्रयोगः)
• Form: लोट्-लकारः (Imperative), मध्यमपुरुषः (2nd person), एकवचनम् (singular), परस्मैपदम्; धातुः: त्वर् (to hasten), णिच्-प्रत्ययेन (causative/impelling sense) ‘त्वरय-’

• महाराजम्: the great king (Daśaratha)
• महाराजम्: कर्म (object) / संबोधनार्थे प्रयुक्तं नाम (intended addressee)
• Type: Noun
• Root: महा (उपसर्ग/विशेषण-प्रातिपदिक) + राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः (masculine), द्वितीया-विभक्तिः (accusative), एकवचनम् (singular); कर्मधारय-समासः: महा + राजन् = ‘महान् राजा’

• यथा: so that / in such a way that
• यथा: क्रियाविशेषण-सम्बन्धः (manner/goal marker)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; प्रकार/उपमानार्थक-सम्बन्धकः (manner/comparative conjunction) — ‘so that / in such a way that’

• समुदिते: when (it) has arisen/commenced
• समुदिते: अधिकरण (locative setting) — अहनि इत्यस्य विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: सम् + उद् + इ (धातु) → समुदित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्तः (past passive participle, क्त-प्रत्ययः), नपुंसकलिङ्गे (neuter) सप्तमी-विभक्तिः (locative) एकवचनम्; ‘समुदिते’ = ‘उदिते/प्रारब्धे’ (when arisen/commenced)

• अहनि: on the day
• अहनि: अधिकरण (locus/time) — ‘on the day’
• Type: Noun
• Root: अहन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः (neuter), सप्तमी-विभक्तिः (locative), एकवचनम् (singular)

• पुष्ये: in (the) Puṣya (nakṣatra)
• पुष्ये: अधिकरण (time/astral condition)
• Type: Noun
• Root: पुष्य (नक्षत्र-नाम; प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः (neuter; nakṣatra-name), सप्तमी-विभक्तिः (locative), एकवचनम् (singular)

• नक्षत्रयोगे: in the conjunction/auspicious alignment of the nakṣatra
• नक्षत्रयोगे: अधिकरण (time/condition)
• Type: Noun
• Root: नक्षत्र (प्रातिपदिक) + योग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः (masculine), सप्तमी-विभक्तिः (locative), एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः: नक्षत्रस्य योगः = नक्षत्रयोगः

• च: and
• च: समुच्चय (coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction ‘and’)

• रामः: Rama
• रामः: कर्ता (agent/subject)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः (masculine), प्रथमा-विभक्तिः (nominative), एकवचनम् (singular)

• राज्यम्: the kingdom / sovereignty
• राज्यम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: राज्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः (neuter), द्वितीया-विभक्तिः (accusative), एकवचनम् (singular)

• अवाप्नुयात्: may obtain / should obtain
• अवाप्नुयात्: क्रिया (predicate) — कर्तृ ‘रामः’ कर्म ‘राज्यम्’
• Type: Verb
• Root: अव + आप् (धातु)
• Form: विधिलिङ्-लकारः (optative/potential), प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम् (singular), परस्मैपदम्; धातुः: आप् (to obtain) उपसर्गः: अव-

Context

Hasten the maharaja as Rama has to be installed in the kingdom as soon as the day breaks under the conjunction of the sacred Pushya star.

Characters & Entities

• Daśaratha
• Rāma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes timely action aligned with righteous intention: the king is urged to act promptly so the legitimate succession occurs under sanctioned auspicious conditions.

What is the narrative situation?

The preceptor presses Daśaratha to proceed quickly so Rama’s coronation can occur at daybreak during the Puṣya constellation.

Which character virtue is emphasized?

Decisiveness in duty—swift execution of a rightful plan, rather than delay that could invite disorder.