Adhyaya 31

Verse 1

भीष्म उवाच । भगवन्महदाश्चर्यं बाष्कलेर्बंधनं हि यत् । कृतं त्रिविक्रमं रूपं यदा संयमितो बलि

ભીષ્મ બોલ્યા—ભગવન્, બાષ્કલિનું બંધન કેવી રીતે થયું અને બલિને સંયમિત કરાયા ત્યારે ત્રિવિક્રમરૂપ કેવી રીતે ધારણ થયું—આ મહા આશ્ચર્ય છે.

Verse 2

एतन्मया श्रुतं पूर्वं कथ्यमानं द्विजोत्तमैः । पाताले वसतेद्यापि वैरोचनसुतो बलि

આ મેં અગાઉ સાંભળ્યું હતું, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ કહેલું. વૈરોચનનો પુત્ર બલિ આજેય પાતાળમાં નિવાસ કરે છે.

Verse 3

नागतीर्थं यथाभूतं पिशाचानां तु संभवम् । शिवदूती कथं चात्र केनेयं मंगलीकृता

આ નાગતીર્થ જેમ બન્યું તેમ પિશાચોનો સંભવ કેવી રીતે થયો? અને અહીં શિવદૂતી કેવી રીતે પ્રગટ થઈ—કોણે તેને મંગલમયી કરી?

Verse 4

अंतरिक्षे पुष्करं तु केन नीतं महामुने । एतदाचक्ष्व मे सर्वं यथा बाष्कलिबंधनम्

હે મહામુને, પુષ્કરને અંતરિક્ષમાં કોણે લઈ ગયું? બાષ્કલિ-બંધન જેમ સમજાવો તેમ આ બધું મને સંપૂર્ણ કહો.

Verse 5

भूमिप्रक्रमणं पूर्वं कृतं देवेन विष्णुना । द्वितीये कारणं किं च येन देवश्चकार ह

પૂર્વે દેવ વિષ્ણુએ ભૂમિપ્રક્રમણ કર્યું હતું. તો બીજી વાર કયા કારણથી ભગવાને ફરી તે કર્યું?

Verse 6

तत्त्वतस्त्वं हि तत्सर्वं यथाभूतं तथा वद । पापक्षयकरं ह्येतच्छ्रोतव्यं भूतिमिच्छता

અતએવ જેવું બન્યું તેવું તત્ત્વતઃ બધું કહો. આ વર્ણન પાપક્ષય કરનારું છે; સમૃદ્ધિ અને કલ્યાણ ઇચ્છનારએ તેને અવશ્ય સાંભળવું જોઈએ.

Verse 7

पुलस्त्य उवाच । प्रश्नभारस्त्वया राजन्कौतुकादेव कीर्तितः । कथयामि हि तत्सर्वं यथाभूतं नृपोत्तम

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે રાજન્, માત્ર કૌતુકથી તું આ ભારભૂત પ્રશ્નસમૂહ રજૂ કર્યો છે. તેથી, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, જે રીતે બન્યું તે રીતે બધું હું કહું છું.

Verse 8

विष्णोः पदानुषंगेण बंधनं बाष्कलेरिह । श्रुतं तद्भवता सर्वं मया ते परिकीर्तितं

અહીં વિષ્ણુના ચરણસંસર્ગથી ઉત્પન્ન થયેલા બાષ્કલના બંધનની કથા તું સંપૂર્ણ રીતે સાંભળી છે; મેં તે બધું તને વર્ણવી દીધું છે.

Verse 9

भूयोपि विष्णुना भीष्म प्राप्ते वैवस्वतेंतरे । त्रैलोक्यं बलिनाक्रांतं विष्णुना प्रभविष्णुना

ફરી, હે ભીષ્મ, વૈવસ્વત મન્વંતર આવતા બલિએ ત્રિલોકને આક્રાંત કર્યું; ત્યારે સર્વશક્તિમાન પ્રભુ વિષ્ણુએ હસ્તક્ષેપ કર્યો.

Verse 10

गत्वा त्वेकाकिना यज्ञे तथा संयमितो बलि । भूयोपि देवदेवेन भूमेः प्रक्रमणं कृतम्

યજ્ઞમાં એકલા જઈ બલિને આ રીતે સંયમિત કરવામાં આવ્યો; અને દેવોના દેવએ ફરીથી પૃથ્વી પર પગલાં વિસ્તરાવવાનો પરાક્રમ કર્યો.

Verse 11

प्रादुर्भावो वामनस्य तथाभूतो नराधिप । पुनस्त्रिविक्रमो भूत्वा वामनो भूदवामनः

હે નરાધિપ, આ રીતે વામનનો પ્રાદુર્ભાવ થયો. પછી ત્રિવિક્રમ બની વામન વામન રહ્યો નહિ.

Verse 12

उत्पत्तिरेषा ते सर्वा कथिता कुरुनंदन । नागानां तु यथा तीर्थं तच्छृणुष्व महाव्रत

હે કુરુનંદન, તેમની ઉત્પત્તિનો આ સમગ્ર વર્ણન મેં તને કહી દીધો. હવે, હે મહાવ્રતધારી, નાગો સાથે સંબંધિત પવિત્ર તીર્થ વિષે સાંભળ.

Verse 13

अनंतो वासुकिश्चैव तक्षकश्च महाबलः । कर्कोटकश्च नागेंद्रः पद्मश्चान्यः सरीसृपः

અનંત, વાસુકિ, મહાબલી તક્ષક, નાગેન્દ્ર કર્કોટક અને પદ્મ—બીજો એક મહાન સરીસૃપ—(આ બધા પ્રસિદ્ધ છે).

Verse 14

महापद्मस्तथा शंखः कुलिकश्चापराजितः । एते कश्यपदायादा एतैरापूरितं जगत्

મહાપદ્મ, શંખ, કુલિક અને અપરાજિત—આ બધા કશ્યપના વંશજ છે; એમના દ્વારા જ આ જગત ભરાઈ ગયું છે.

Verse 15

एतेषां तु प्रसूत्या तु इदमापूरितं जगत् । कुटिलाभीमकर्माणस्तीक्ष्णास्याश्च विषोल्बणाः

આ લોકોની સંતતિથી જ આ જગત ભરાઈ ગયું છે—તેઓ કૂટિલ સ્વભાવના, ભયંકર કર્મવાળા, તીક્ષ્ણમુખ અને વિષથી ઉગ્ર છે.

Verse 16

दष्ट्वा मंदांश्चमनुजान्कुर्युर्भस्मक्षणात्तु ते । तद्दर्शनाद्भवेन्नाशो मनुष्याणां नराधिप

હે નરાધિપ, તે મંદબુદ્ધિ મનુષ્યોને જોઈને તેઓ ક્ષણમાં ભસ્મ કરી દેતા; અને તેમના દર્શનમાત્રથી જ મનુષ્યોનો નાશ થતો.

Verse 17

अहन्यहनि जायेत क्षयः परमदारुणः । आत्मनस्तु क्षयं दृष्ट्वा प्रजास्सर्वास्समंततः

દિવસે દિવસે અતિ ભયંકર ક્ષય ઊપજે છે; પોતામાં તે ક્ષય જોઈને ચારે તરફની સર્વ પ્રજા વ્યાકુળ થાય છે।

Verse 18

जग्मुः शरण्यं शरणं ब्रह्माणं परमेश्वरं । इममेवार्थमुद्दिश्य प्रजाः सर्वा महीपते

હે મહીપતે! આ જ હેતુથી સર્વ પ્રજા શરણાર્થીઓના શરણ, પરમેશ્વર બ્રહ્મા પાસે ગઈ।

Verse 19

ऊचुः कमलजं दृष्ट्वा पुराणं ब्रह्मसंज्ञकम् । प्रजा ऊचुः । देवदेवेश लोकानां प्रसूते परमेश्वर

કમલજ બ્રહ્માને તથા ‘બ્રહ્મ-સંજ્ઞક’ પુરાણને જોઈ પ્રજાઓ બોલી— “દેવદેવેશ! પરમેશ્વર! લોકોને પ્રગટ કરો, સૃષ્ટિ કરો।”

Verse 20

त्राहि नस्तीक्ष्णदंष्ट्राणां भुजगानां महात्मनाम् । दिनेदिने भयं देव पश्यामः कृपणा भृशम्

તીક્ષ્ણ દંષ્ટ્રાવાળા તે મહાત્મા સર્પોથી અમને બચાવો. હે દેવ! દિવસેદિવસ અમે દીનજન અતિશય ભય અનુભવીએ છીએ।

Verse 21

मनुष्यपशुपक्ष्यादि तत्सर्वं भस्मसाद्भवेत् । त्वया सृष्टिः कृता देव क्षीयते तु भुजंगमैः

મનુષ્ય, પશુ, પક્ષી વગેરે બધું ભસ્મ થઈ જશે. હે દેવ! તમારી રચેલી સૃષ્ટિ સર્પોથી ક્ષીણ થઈ રહી છે।

Verse 22

एतज्ज्ञात्वा यदुचितं तत्कुरुष्व पितामह । ब्रह्मोवाच । अहं रक्षां विधास्यामि भवतीनां न संशयः

આ જાણીને, હે પિતામહ, જે યોગ્ય હોય તે કર. બ્રહ્માએ કહ્યું—હું તમ સૌની રક્ષા કરીશ; તેમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 23

व्रजध्वं स्वनिकेतानि नीरुजो गतसाध्वसाः । एवमुक्ते प्रजाः सर्वा ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्तिना

તમારા પોતાના નિવાસોમાં જાઓ—નિરોગ અને ભયમુક્ત બનીને. અવ્યક્ત-મૂર્તિ બ્રહ્માએ એમ કહ્યે પછી સર્વ પ્રજાઓ…

Verse 24

आजग्मुः परमप्रीताः स्तुत्वा चैव स्वयंभुवम् । प्रयातासु प्रजास्वेवं तानाहूय भुजंगमान्

તેઓ પરમ પ્રસન્ન થઈ સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા)ની સ્તુતિ કરીને પાછા ગયા. પ્રજાઓ એમ પ્રસ્થાન કર્યા પછી તેમણે નાગોને બોલાવ્યા…

Verse 25

शशाप परमक्रुद्धो वासुकिप्रमुखांस्तदा । ब्रह्मोवाच । अहन्यहनि भूतानि भक्ष्यंते वै दुरात्मभिः

ત્યારે પરમ ક્રોધે તેમણે વાસુકિપ્રમુખ મુખ્ય નાગોને શાપ આપ્યો. બ્રહ્માએ કહ્યું—દિવસે દિવસે દુષ્ટાત્માઓ દ્વારા પ્રાણીઓ નિશ્ચયે ભક્ષાય છે.

Verse 26

नश्यंति तूरगैर्दष्टा मनुष्याः पशवस्तथा । यस्मान्मत्प्रभवान्नित्यं क्षयं नयथ मानुषान्

તૂરગોના દંશથી મનુષ્યો અને પશુઓ પણ નાશ પામે છે. તેથી, તમે સદા મારાથી ઉત્પન્ન હોવા છતાં, સતત મનુષ્યોને ક્ષય તરફ લઈ જાઓ છો.

Verse 27

अतोन्यस्मिन्भवे भूयान्ममकोपात्सुदारुणात् । भवतां हि क्षयो घोरो भावि वैवस्वतेंतरे

અતએવ ભાવિ અન્ય ભવે, મારા અતિ દારુણ ક્રોધથી, વૈવસ્વત મન્વંતરનાં અંતરકાળમાં તમારો ઘોર ક્ષય નિશ્ચયે થશે।

Verse 28

तथान्यः सोमवंशीयो राजा वै जनमेजयः । धक्ष्यते सर्पसत्रेण प्रदीप्ते हव्यवाहने

તેમજ સોમવંશનો બીજો રાજા—જનમેજય જ—પ્રદીપ્ત હવ્યવાહન અગ્નિમાં સર્પસત્ર દ્વારા (સર્પોને) દહન કરશે।

Verse 29

मातृष्वसुश्च तनयांस्तार्क्ष्यो वो भक्षयिष्यति । एवं वो भविता नाशः सर्वेषां दुष्टचेतसाम्

તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) તમારી માતૃ-સ્વસાઓના પુત્રોને ભક્ષ કરશે; આ રીતે દુષ્ટચિત્ત એવા તમ સૌનો નાશ થશે।

Verse 30

शप्त्वा कुलसहस्रं तु यावदेकं कुलं स्थितम् । एवमुक्ते तु वेपंतो ब्रह्मणा भुजगोत्तमाः

હજાર કુળોને શાપ આપી, જ્યાં સુધી એક જ કુળ સ્થિર રહ્યું; બ્રહ્માએ એમ કહ્યે ત્યારે શ્રેષ્ઠ ભુજંગો કંપવા લાગ્યા।

Verse 31

इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे शिवदूतीचरितं नाम एकत्रिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પ્રથમ સૃષ્ટિખંડમાં ‘શિવદૂતીચરિત’ નામનો એકત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 32

विषोल्बणत्वं क्रूरत्वं दंदशूकत्वमेव च । संपादितं त्वया देव इदानीं शपसे कथं

હે દેવ! વિષની ઉગ્રતા, ક્રૂરતા અને દંશ કરનાર સર્પનો સ્વભાવ—આ બધું તો આપના દ્વારા જ સર્જાયું છે; તો હવે તમે મને કેમ શાપ આપો છો?

Verse 33

ब्रह्मोवाच । यदि नाम मया सृष्टा भवंतः कुटिलाशयाः । ततः किं बहुना नित्यं भक्षयध्वं गतव्यथाः

બ્રહ્માએ કહ્યું: જો ખરેખર તમે મારા દ્વારા કૂટિલ આશયવાળા સર્જાયા હો, તો બહુ બોલવાથી શું લાભ? તમે નિત્ય ભક્ષણ કરો અને વ્યથામુક્ત રહો.

Verse 34

नागा ऊचुः । मर्यादां कुरु देवेश स्थानं चैव पृथक्पृथक् । मनुष्याणां तथास्माकं समयं देव कारय

નાગોએ કહ્યું: હે દેવેશ! મર્યાદા સ્થાપો અને અલગ અલગ સ્થાનો નક્કી કરો. હે દેવ! મનુષ્યો અને અમારે માટે એક સંમત નિયમ-સમય કરાવો.

Verse 35

शापो यो भवता दत्तो मनुष्यो जनमेजयः । नाशं नः सर्पसत्रेण उल्बणं च करिष्यति

આપે આપેલો શાપ માનવ રાજા જનમેજયને સર્પસત્ર દ્વારા અમારો નાશ કરાવશે અને ભારે ઉપદ્રવ પણ કરાવશે.

Verse 36

ब्रह्मोवाच । जरत्कारुरिति ख्यातो भविता ब्रह्मवित्तमः । जरत्कन्या तस्य देया तस्यामुत्पत्स्यते सुतः

બ્રહ્માએ કહ્યું: ‘જરત્કારુ’ નામે પ્રસિદ્ધ એવો બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ પુરુષ જન્મશે. તેને જરત્કન્યા આપવી; તેનીમાંથી એક પુત્ર ઉત્પન્ન થશે.

Verse 37

रक्षां कर्ता स वो विप्रो भवतां कुलपावनः । तथा करोमि नागानां समयं मनुजैः सह

એ બ્રાહ્મણ તમારો રક્ષક અને તમારા કુલનો પાવનકર્તા થશે. તેમ જ હું મનુષ્યો સાથે નાગો માટે પણ એક સંધિ સ્થાપિત કરું છું.

Verse 38

तदेकमनसः सर्वे शृणुध्वं मम शासनम् । सुतलं वितलं चैव तृतीयं च तलातलम्

તમે સૌ એકમન થઈ મારી આજ્ઞા સાંભળો—સુતલ, વિતલ અને ત્રીજા લોક તલાતલમાં જાઓ.

Verse 39

दत्तं च त्रिप्रकारं वो गृहं तत्र गमिष्यथ । तत्र भोगान्बहुविधान्भुंजाना मम शासनात्

ત્યાં તમને ત્રિવિધ નિવાસ દાનમાં અપાયો છે; તમે ત્યાં જ જશો. ત્યાં મારી આજ્ઞાથી તમે અનેક પ્રકારના ભોગો ભોગવશો.

Verse 40

तिष्ठध्वं सप्तमं यावत्कालं तं तु पुनःपुनः । ततो वैवस्वतस्यादौ काश्यपेयो भविष्यति

સાતમા કાળ સુધી—વારંવાર (દરેક ચક્રમાં)—તમે સ્થિર રહો. ત્યાર પછી વૈવસ્વત મન્વંતરના આરંભે કશ્યપનો પુત્ર પ્રગટ થશે.

Verse 41

दायादः सर्वदेवानां सुपर्णस्सर्पभक्षकः । तदा प्रसूतिः सर्पाणां दग्धा वै चित्रभानुना

ત્યારે ગરુડ—સર્વ દેવોના દાયાદ અને સર્પભક્ષક—પ્રગટ થયો. તે સમયે ચિત્રભાનુ (સૂર્ય) દ્વારા સર્પોની સંતતિ ખરેખર દગ્ધ થઈ ગઈ.

Verse 42

भवतां चैव सर्वेषां भविष्यति न संशयः । ये ये क्रूरा भोगिनो दुर्विनीतास्तेषामंतो भाविता नान्यथैतत्

તમ સૌ માટે પણ આ જ નિશ્ચિત રીતે થશે—એમાં શંકા નથી. જે જે ક્રૂર, વિષયભોગમાં આસક્ત અને દુર્વિનીત છે, તેમનો અંત નક્કી થયો છે; આ અન્યથા થઈ શકે નહીં।

Verse 43

कालव्याप्तं भक्षयध्वं च सत्वं तथापकारे चकृते मनुष्यम् । मंत्रौषधैर्गारुडैश्चैव तंत्रैर्बंधैर्जुष्टा मानवा ये भवंति

કાળગ્રસ્ત તે પ્રાણીને ભક્ષ કરો; તેમજ અપકાર કરનાર મનુષ્યને પણ (ભક્ષ કરો). જે લોકો મંત્ર, ઔષધ-વિધિ, ગારુડ-મંત્ર અને તાંત્રિક બંધનોનો આશ્રય લે છે—એવા માનવો આ રીતે જ બને છે।

Verse 44

तेभ्यो भीतैर्वर्तितव्यं न चान्यच्चित्ते कार्यं चान्यथा वो विनाशः । इतीरिते ब्रह्मणा वै भुजंगा जग्मुः स्थानं सुतलाख्यं हि सर्वे

તેમનો ભય રાખીને તેમ જ વર્તવું; મનમાં બીજો કોઈ વિચાર ન કરવો—નહીં તો તમારો વિનાશ થશે. બ્રહ્માએ એમ કહ્યે પછી બધા નાગ ‘સુતલ’ નામના સ્થાને ગયા।

Verse 45

तस्थुर्भोगान्भुंजमानाश्च सर्वे रसातले लीलया संस्थितास्ते । एवं शापं तुते लब्ध्वाप्रसादं च चतुर्मुखात्

તેઓ બધા રસાતલમાં લીલાભાવે સ્થિત રહી પોતાના ભોગો ભોગવતા રહ્યા। આ રીતે ચતુર્મુખ બ્રહ્માથી શાપ અને પ્રસાદ—બન્ને મેળવીને…

Verse 46

तस्थुः पातालनिलये मुदितेनांतरात्मना । ततः कालांत रेभूते पुनरेवं व्यचिंतयन्

તેઓ પાતાળના નિવાસમાં અંતરાત્માથી પ્રસન્ન રહી સ્થિત રહ્યા। પછી થોડો સમય વીતી ગયા બાદ તેમણે ફરી આ રીતે વિચાર કર્યો।

Verse 47

भविता भरतो राजा पांडवेयो महायशाः । अस्माकं तु क्षयकरो दैवयोगेन केनचित्

પાંડવવંશમાં ભરત નામનો મહાયશસ્વી રાજા થશે; પરંતુ કોઈ દૈવયોગે એ જ અમારે માટે વિનાશનું કારણ બનશે।

Verse 48

कथं त्रिभुवने नाथः सर्वेषां च पितामहः । सृष्टिकर्ता जगद्वंद्यः शापमस्मासु दत्तवान्

ત્રિભુવનના નાથ, સર્વના પિતામહ, સૃષ્ટિકર્તા અને જગદ્વંદ્ય પ્રભુ—તેમણે અમારે પર શાપ કેવી રીતે આપ્યો?

Verse 49

देवं विरंचिनं त्यक्त्वा गतिरन्या न विद्यते । वैराजे भवनश्रेष्ठे तत्र देवः स तिष्ठति

દેવ વિરંચિ (બ્રહ્મા) સિવાય બીજી કોઈ શરણ નથી; ‘વૈરાજ’ નામના શ્રેષ્ઠ ભવનમાં એ જ દેવ નિવાસ કરે છે।

Verse 50

स देवः पुष्करस्थो वै यज्ञं यजति सांप्रतम् । गत्वा प्रसादयामस्तं वरं तुष्टः प्रदास्यति

એ દેવ પુષ્કરમાં નિવાસ કરીને હાલમાં યજ્ઞ કરે છે; ચાલો, જઈને તેને પ્રસન્ન કરીએ—પ્રસન્ન થઈને તે વર આપશે।

Verse 51

एवं विचिंत्य ते सर्वे नागा गत्वा च पुष्करम् । यज्ञपर्वतमासाद्य शैलभित्तिमुपाश्रिताः

આમ વિચારીને તે બધા નાગો પુષ્કર ગયા; યજ્ઞપર્વતને પહોંચી પથ્થરની ભિત્તિનો આશ્રય લીધો।

Verse 52

दृष्ट्वा नागांस्तथा श्रान्तान्वारिधाराश्च शीतलाः । उदङ्मुखा वै निष्क्रांतास्सर्वेषां तु सुखप्रदाः

નાગોને પણ તેમ જ થાકેલા જોઈને શીતળ જળધારાઓ ઉત્તરાભિમુખ થઈ પ્રગટ થઈ; તે સર્વને સુખ અને શાંતિ આપનાર બની।

Verse 53

नागतीर्थं ततो जातं पृथिव्यां भरतर्षभ । नागकुंडं च वै केचित्सरितं चापरेऽब्रुवन्

ત્યારે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, પૃથ્વી પર ‘નાગતીર્થ’ પ્રગટ થયું. કેટલાંક તેને ‘નાગકુંડ’ કહેતા અને કેટલાક તેને નદી તરીકે વર્ણવતા।

Verse 54

पुण्यं तत्सर्वतीर्थानां सर्पाणां विषनाशनम् । मज्जन्ति तत्र ये मर्त्या अधिश्रावण पंचमि

તે સ્થાન/વ્રત સર્વ તીર્થોમાં પરમ પુણ્યદાયક છે અને સર્પવિષનો નાશ કરનાર છે. શ્રાવણ માસની પંચમીએ જે મનુષ્યો ત્યાં સ્નાન કરે છે, તેઓ તેનું ફળ પામે છે।

Verse 55

न तेषां तु कुले सर्पाः पीडां कुर्वन्ति कर्हिचित् । श्राद्धं पितॄणां ये तत्र करिष्यंति नरा भुवि

પૃથ્વી પર ત્યાં પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ કરનાર પુરુષોના કુળમાં સર્પો ક્યારેય પીડા આપતા નથી।

Verse 56

ब्रह्मा तेषां परं स्थानं दास्यते नात्र संशयः । नागानां तु भयं ज्ञात्वा ब्रह्मा लोकपितामहः

બ્રહ્મા તેમને પરમ ધામ આપશે—એમાં શંકા નથી. અને લોકપિતામહ બ્રહ્મા, નાગોના ભયને જાણીને…

Verse 57

पूर्वोक्तं तु पुनर्वाक्यं नागानश्रावयत्तदा । पंचमी सा तिथिर्धन्या सर्वपापहरा शुभा

ત્યારે તેણે પૂર્વોક્ત વચનો ફરીથી નાગોને ઊંચા સ્વરે સંભળાવ્યા. તે પંચમી તિથિ ધન્ય છે—શુભ અને સર્વ પાપ હરણ કરનારી.

Verse 58

यतोऽस्यामेव सुतिथौ नागानां कार्यमुद्धृतम् । एतस्यां सर्वतो यस्तु कट्वम्लं परिवर्जयेत्

કારણ કે આ જ શુભ તિથિમાં નાગોનું કાર્ય/વ્રત સ્થાપિત થઈ પ્રગટ થયું; તેથી આ દિવસે જે અનુષ્ઠાન કરે તે સર્વથા તીખું અને ખાટું ભોજન ત્યજે.

Verse 59

क्षीरेण स्नापयेन्नागांस्तस्य ते यांति मित्रताम् । भीष्म उवाच । शिवदूती यथा जाता येन चैव निवेशिता

દૂધથી નાગોને સ્નાન કરાવવું; ત્યારે તેઓ તેના પ્રત્યે મૈત્રીભાવ પામે છે. ભીષ્મ બોલ્યા—શિવદૂતી કેવી રીતે જન્મી અને કોને તેને નિયુક્ત/સ્થાપિત કરી?

Verse 60

तन्मे सर्वं यथातत्त्वं भवान्शंसितुर्महति । पुलस्त्य उवाच । शिवा नीलगिरिं प्राप्ता तपसे धृतमानसा

અતએવ તે બધું મને યથાતત્ત્વ કહો; તમે વર્ણન કરવા યોગ્ય છો. પુલસ્ત્ય બોલ્યા—શિવા નીલગિરિ પર્વત પર પહોંચી, તપ માટે મન દૃઢ કરીને.

Verse 61

रौद्री जटोद्भवा शक्तिस्तस्याः शृणु नृप व्रतम् । तपः कृत्वा चिरं कालं ग्रसिष्याम्यखिलं जगत्

હે નૃપ, જટામાંથી ઉત્પન્ન થયેલી તે રૌદ્રી શક્તિનું વ્રત સાંભળો. દીર્ઘકાળ તપ કરીને હું અખિલ જગતને ગ્રસી લઈશ.

Verse 62

एवमुद्दिश्य पंचाग्निं साधयामास भामिनी । तस्याः कालांतरे देव्यास्तपंत्यास्तप उत्तमम्

આ રીતે પંચાગ્નિ-તપ કરવાનો સંકલ્પ કરીને તે તેજસ્વિનીએ તે સાધ્યું. સમય જતાં તપ કરતી દેવીનું તપ પરમ ઉત્તમ બની અત્યંત તીવ્ર થયું.

Verse 63

रुरुर्नाममहातेजा ब्रह्मदत्तवरोऽसुरः । समुद्रमध्ये रत्नाख्यं पुरमस्ति महाधनम्

રુરુ નામનો એક મહાતેજસ્વી અસુર હતો, જેને બ્રહ્માએ આપેલો વર પ્રાપ્ત હતો. સમુદ્રના મધ્યમાં ‘રત્ન’ નામનું અતિ ધનસમૃદ્ધ નગર આવેલું છે.

Verse 64

तत्रातिष्ठत्स दैत्येंद्रस्सर्वदेवभयंकरः । अनेक शतसाहस्र कोटिकोटिशतोत्तमैः

ત્યાં દૈત્યોનો અધિપતિ ઊભો હતો, જે સર્વ દેવોને ભયંકર લાગતો. તેની સાથે અસંખ્ય દળો હતાં—લાખો-લાખ અને કરોડો-કરોડ ઉત્તમ સેનાઓ.

Verse 65

असुरैरर्चितः श्रीमान्द्वितीयो नमुचिर्यथा । कालेन महता सोऽथ लोकपालपुरं ययौ

અસુરો દ્વારા પૂજિત તે શ્રીમાન, જાણે પ્રાચીનકાળનો બીજો નમુચિ. ઘણો સમય વીતી ગયા પછી તે લોકપાલોના નગરમાં ગયો.

Verse 66

जिगीषुः सैन्यसंवीतो देवैर्वैरमरोचयत् । उत्तिष्ठतस्तस्य महासुरस्य समुद्रतोयं ववृधेति वेगात्

વિજયની ઇચ્છાથી સેનાથી ઘેરાયેલો તે દેવો સાથે વૈર જગાવતો થયો. તે મહાસુર ઊઠતાં જ સમુદ્રનું જળ અચાનક વેગથી ઉછળી વધવા લાગ્યું.

Verse 67

अनेक नाग ग्रह मीनजुष्टमाप्लावयत्पर्वतसानुदेशान् । अंतःस्थितानेकसुरारिसंघं विचित्रवर्मायुधचित्रशोभम्

અनेक નાગ, મગર અને માછલીઓથી ભરેલું તે જળ પર્વતોની ઢાળ અને પ્રદેશોને પૂરથી ઢાંકી દેતું હતું. તેની અંદર દેવોના શત્રુ એવા અસુરોના અનેક સમૂહો હતા—વિચિત્ર કવચ અને આયુધોથી સજ્જ, નાનાવર્ણ તેજથી ઝગમગતા।

Verse 68

भीमं बलं चलितं चारुयोधं विनिर्ययौ सिंधुजलाद्विशालम् । तत्र द्विपा दैत्यभठाभ्युपेताः सयानघंटाश्च समृद्धियुक्ताः

સિંધુના વિશાળ જળમાંથી ભયંકર, ચલિત અને યુદ્ધમાં મનોહર એવું મહાબળ બહાર નીકળ્યું. ત્યાં દૈત્યભટોથી ઘેરાયેલા હાથીઓ પણ પ્રગટ થયા—વાહનો અને ઘંટીઓ સાથે, સમૃદ્ધ સાધનસામગ્રીથી યુક્ત।

Verse 69

विनिर्ययुः स्वाकृतिभिर्झषाणां समत्वमुच्चैः खलु दर्शयंतः । अश्वास्तथा कांचनसूत्रनद्धा रोहीतमत्स्या इव ते जलांते

તેઓ પોતાની પોતાની આકૃતિઓ દ્વારા માછલીઓ જેવી સમાનતા ઊંચે દર્શાવતા બહાર નીકળ્યા. અને સોનાના દોરાથી બંધાયેલા તે ઘોડા જળકાંઠે લાલછાયા માછલીઓ જેવા દેખાયા।

Verse 70

व्यवस्थितास्तैः सममेव तूर्णं विनिर्ययुर्लक्षशः कोटिशश्च । तथा रविस्यंदनतुल्यवेगाः सचक्रदंडाक्षतवेणुयुक्ताः

પછી તેઓ સૌ એકસાથે ગોઠવાઈને ત્વરિત બહાર નીકળ્યા—લાખો અને કરોડોની સંખ્યામાં. તેમનો વેગ સૂર્યના રથ સમાન હતો; ચક્રો અને દંડોથી યુક્ત, તેમજ અક્ષત અને વેણુઓ સાથે સજ્જ હતા।

Verse 71

रथाश्च यंत्रोपरिपीडितांगाश्चलत्पताकाः स्वनितं विचक्रुः । तथैव योधाः स्थगितास्तरीभिस्तितीर्षवस्ते प्रवरास्त्रपाणयः

યંત્રોના દબાણથી રથોના અંગો દબાઈ ગયા હતા; ફડફડતી ધ્વજાઓ સાથે તેઓ ગર્જના જેવી ધ્વનિ કરતા હતા. તેમ જ નૌકાઓથી અટકાવાયેલા યોદ્ધાઓ પણ પાર ઉતરવા આતુર હતા—હાથમાં શ્રેષ્ઠ શસ્ત્રો ધારણ કરીને।

Verse 72

रणेरणे लब्धजयाः प्रहारिणो विरेजुरुच्चैरसुरानुगा भृशं । देवेषु वै रणे तेषु विद्रुतेषु विशेषतः

રણેરણમાં વિજય પામેલા તે પ્રચંડ પ્રહારક, અસુરોના અનુચરો, ઊંચા ઘોષ સાથે તેજસ્વી દેખાયા; વિશેષ કરીને તે યુદ્ધોમાં જ્યારે દેવો ભાગી ગયા।

Verse 73

असुरास्सर्वदेवानामन्वधावंस्ततस्ततः । ततो देवगणाः सर्वे द्रवंतो भयविह्वलाः

અસુરોએ વારંવાર સર્વ દેવતાઓનો પીછો કર્યો; ત્યારબાદ ભયથી વ્યાકુળ થયેલો સમગ્ર દેવગણ દોડી ગયો।

Verse 74

नीलं गिरिवरं जग्मुर्यत्र देवी स्वयं स्थिता । रौद्री तपोन्विता धन्या शांभवी शक्तिरुत्तमा

તેઓ નীল નામના શ્રેષ્ઠ ગિરિવર પર ગયા, જ્યાં દેવી સ્વયં સ્થિત છે—રૌદ્રી, તપસ્વિની, ધન્યા અને મંગલમયી, પરમ શાંભવી શક્તિ।

Verse 75

संहारकारिणी देवी कालरात्रीति यां विदुः । सा तु दृष्ट्वा तदा देवान्भयत्रस्तान्विचेतसः

જે દેવીને સંહારકારિણી ‘કાલરાત્રિ’ તરીકે જાણે છે, તેણીએ ત્યારે ભયથી ત્રસ્ત અને ચેતનાહીન સમાન દેવોને જોઈ (પ્રતિભાવ આપ્યો)।

Verse 76

पप्रच्छ विस्मयाद्देवी प्रोत्फुल्लांबुजलोचना । पृष्ठतो वो न पश्यामि भयं किंचिदुपागतम्

વિસ્મયથી પ્રફુલ્લ કમલનેત્રા દેવીએ પૂછ્યું—“તમારા પીઠ પાછળથી કોઈ ભય આવતું મને દેખાતું નથી; તો આ ભય શેનું?”

Verse 77

कथं तु विद्रुता देवाः सर्वे शक्रपुरःसराः । देवा ऊचुः । अयमायाति दैत्येंद्रो रुरुर्भीमपराक्रमः

શક્ર (ઇન્દ્ર) આગળ હોવા છતાં બધા દેવો કેમ ભાગી ગયા? દેવોએ કહ્યું—“ભયંકર પરાક્રમી દૈત્યેન્દ્ર રુરુ આવી રહ્યો છે.”

Verse 78

चतुरंगेण सैन्येन महता परिवारितः । तस्माद्दीना वयं देवीं भवतीं शरणं गताः

મહાન ચતુરંગી સેનાથી ઘેરાઈને અમે નિરાધાર બન્યા છીએ; તેથી, હે દેવી, દીન બનીને અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ।

Verse 79

देवानामिति वै श्रुत्वा वाक्यमुच्चैर्जहास सा । तस्यां हसंत्यां निश्चेरुर्वरांग्यो वदनात्ततः

“દેવોના” એવા શબ્દો સાંભળીને તે ઊંચે હસી પડી; અને તે હસતાં જ તેના મુખમાંથી સુંદર સ્ત્રીઓ પ્રગટ થઈ બહાર નીકળી।

Verse 80

पाशांकुशधराः सर्वाः पीनोन्नतपयोधराः । सर्वाश्शूलधरा भीमाः सर्वा दंष्ट्राङ्कुशाननाः

તેઓ બધા પાશ અને અંકુશ ધારણ કરનારાં હતાં; તેમના સ્તન પૂર્ણ અને ઉન્નત હતાં. બધા ભયંકર, શૂલધારી, અને સૌના મુખે બહાર નીકળેલી દંષ્ટ્રા તથા અંકુશસમાન વિકરાળતા હતી।

Verse 81

आबद्धमकुटाः सर्वाः संदष्टदशनच्छदाः । फूत्काररावैरशिवैस्त्रासयंत्यश्चराचरम्

તેમના બધા મુકુટ મજબૂતીથી બંધાયેલા હતા અને હોઠ દાંત પર દબાયેલા; અશુભ ફૂંકાર-ગર્જનાઓથી તેમણે સમગ્ર ચરાચર જગતને ભયભીત કર્યું।

Verse 82

काश्चिच्छुक्लाम्बरधराः काश्चिच्चित्राम्बरास्तथा । सुनीलवसनाः काश्चिद्रक्तपानातिलालसाः

કેટલાંક શ્વેત વસ્ત્રધારી હતા; કેટલાંક ચિત્રવર્ણ વસ્ત્રો પણ ધારણ કરતા. કેટલાંક ગાઢ નીલ વસ્ત્રોમાં હતા, અને કેટલાંક રક્તપાન માટે અતિશય લાલસિત હતા.

Verse 83

नानारूपैर्मुखैस्तास्तु नानावेषवपुर्धराः । ताभिरेवं वृता देवी देवानामभयंकरी

તેઓ નાનારૂપ અને નાનામુખ ધારણ કરીને, નાનાવેષ તથા નાનાવપુથી યુક્ત હતાં. આ રીતે તેમની દ્વારા વૃત થયેલી દેવી—દેવોને અભય આપનારી—સ્થિત હતી.

Verse 84

मा भैष्ट देवा भद्रं वो यावद्वदति दानवः । चतुरंगबलोपेतो रुरुस्तावत्समागतः

હે દેવો, ભય ન કરો; તમારું કલ્યાણ થાઓ. દાનવ હજી બોલતો હતો, એટલામાં ચતુરંગ બળ સાથે રુરુ આવી પહોંચ્યો.

Verse 85

तं नीलपर्वतवरं देवानां मार्गमार्गणः । देवानामग्रतः सैन्यं दृष्ट्वा देवी समाकुलम्

દેવોના માર્ગનો માર્ગદર્શક એવા તે શ્રેષ્ઠ નીલ પર્વતને અને દેવોની અગ્રગામી સેના ને જોઈ દેવી વ્યાકુલ થઈ ગઈ.

Verse 86

तिष्ठतिष्ठेति जल्पंतो दैत्यास्ते समुपागताः । ततः प्रववृते युद्धं तासां तेषां महाभयम्

“ઊભા રહો, ઊભા રહો” એમ બોલતા તે દૈત્યોએ ધસી આવી. ત્યારબાદ બંને પક્ષોમાં યુદ્ધ શરૂ થયું અને બંને તરફ મહાભય ઊભું થયું.

Verse 87

नाराचैर्भिन्नदेहानां दैत्यानां भुवि सर्पतां । रोषाद्दंडप्रभग्नानां सर्पाणामिव सर्पताम्

નારાચ બાણોથી વિભાજિત દેહવાળા દૈત્યો ધરતી પર તડફડતા રેંગતા હતા; જેમ ક્રોધે દંડપ્રહારથી ફણ કચડાયેલા સર્પો પીડામાં રેંગે છે।

Verse 88

शक्तिनिर्भिन्नहृदया गदासंचूर्णितोरसः । कुठारैर्भिन्नशिरसो मुसलैर्भिन्नमस्तकाः

શક્તિઓથી તેમના હૃદય ભેદાયા, ગદાઓથી વક્ષસ્થળ ચૂરચૂર થયું; કુઠારોથી શિર ફાટ્યાં, અને મુસલોથી મસ્તક ચકનાચૂર થયું।

Verse 89

विद्धोदरास्त्रिशूलाग्रैश्छिन्नग्रीवा वरासिभिः । क्षताश्वरथमातंगपादाताः पेतुराहवे

ત્રિશૂલના અગ્રથી તેમના ઉદર ભેદાયા, શ્રેષ્ઠ ખડ્ગોથી ગળા કપાયા; ઘોડા, રથ અને હાથીના પગ ઘાયલ થતાં તેઓ યુદ્ધમાં પડી ગયા।

Verse 90

रणभूमिं समासाद्य दैत्याः सर्वे रुरुं विना । ततो बलं हतं दृष्ट्वा रुरुर्मायां तदाददे

રણભૂમિમાં પહોંચી રુરુ વિના બધા દૈત્યો યુદ્ધ કરવા લાગ્યા; પછી પોતાનું બળ નાશ પામેલું જોઈ રુરુએ ત્યાં જ માયાનો આશ્રય લીધો।

Verse 91

तया संमोहिता देव्यो देवाश्चापि रणाजिरे । तामस्या मायया देव्या सर्वमन्धंतमोभवत्

તેની માયાથી દેવીઓ અને દેવતાઓ પણ રણભૂમિમાં મોહિત થયા; અને તે દેવીની માયાથી સર્વત્ર અંધકારમય તમ છવાઈ ગયું।

Verse 92

ततो देवी महाशक्या तं दैत्यं समताडयत् । तया तु ताडितस्याजौ दैत्यस्य प्रगतं तमः

ત્યારે મહાશક્તિસંપન્ન દેવીએ તે દૈત્યને પ્રહાર કર્યો. યુદ્ધમાં તેના પ્રહારથી દૈત્યનું તમ—અજ્ઞાનનું અંધકાર—દૂર થઈ ગયું।

Verse 93

मायायामथ नष्टायां तामस्यां दानवो रुरुः । पातालमाविशत्तूर्णं तत्रापि परमेश्वरी

પછી જ્યારે તે તામસી માયા નષ્ટ થઈ, ત્યારે દાનવ રુરુ ઝડપથી પાતાળમાં પ્રવેશ્યો; ત્યાં પણ પરમેશ્વરી દેવી હાજર હતી।

Verse 94

देवीभिः सहिता क्रुद्धा पुरतोभिमुखी स्थिता । रुरोस्तु दानवेंद्रस्य भीतस्याग्रे गतस्य च

દેવીઓ સાથે ક્રોધિત થઈ તે સામે મુખ કરીને ઊભી રહી. ભયભીત થઈ આગળ આવેલા દાનવ-ઇન્દ્ર રુરુ પર તે ગર્જના કરી।

Verse 95

नखाग्रेण शिरश्छित्वा चर्म चादाय वेगिता । निष्पपाताथ पातालात्पुष्करं च पुनर्गिरिम्

નખના અગ્રથી તેનું શિર કાપી અને તેની ચામડી ઝડપથી લઈ તે પાતાળમાંથી ઉછળી નીકળી; પછી ફરી પુષ્કર અને પર્વત પર આવી।

Verse 96

कन्या सैन्येन महता बहुरूपेण भास्वता । देवैस्तुविस्मितैर्दृष्टा चर्ममुंडधरा रुरोः

મહાન સેનાથી યુક્ત, બહુરૂપે તેજસ્વી એવી તે કન્યાને આશ્ચર્યચકિત દેવોએ જોઈ. રુરુનું ચર્મ ધારણ કરી, મુંડિત શિરે તે નાદ કરતી પ્રગટ થઈ।

Verse 97

स्वकीये तपसः स्थाने निविष्टा परमेश्वरी । ततो देव्यो महाभागाः परिवार्य व्यवस्थिताः

પરમેશ્વરી દેવી પોતાના તપસ્યાના સ્થાને આસનસ્થ થઈ. ત્યારબાદ મહાભાગ્યશાળી દેવીઓ તેને ઘેરીને સમવેત થઈ ઊભી રહી.

Verse 98

याचयामासुरव्यग्रास्तां तु देवीं बुभुक्षिताः । बुभुक्षिता वयं देवि देहि नो भोजनं वरम्

ભૂખ્યા અને વ્યગ્ર થઈ તેઓએ તે દેવીને વિનંતી કરી— “દેવી, અમે અત્યંત ભૂખ્યા છીએ; અમને ઉત્તમ ભોજન આપો.”

Verse 99

एवमुक्त्वा ततो देवी दध्यौ तासां तु भोजनम् । नाध्यगच्छत्तदा तासां भोजनं चिन्तितम्महत्

આ રીતે કહી દેવી તેમના ભોજન વિષે ધ્યાનમાં લીધી; પરંતુ તે સમયે તેમના માટે મનમાં વિચારેલું મહાન ભોજન પ્રાપ્ત ન થયું.

Verse 100

तदा दध्यौ महादेवं रुद्रं पशुपतिं विभुम् । सोपि ध्यानात्समुत्तस्थौ परमात्मा त्रिलोचनः

ત્યારે તેણે મહાદેવ—રુદ્ર, પશુપતિ, સર્વવ્યાપી પ્રભુ—નું ધ્યાન કર્યું. અને તે ત્રિનેત્ર પરમાત્મા ધ્યાનમાંથી ઉઠીને પ્રગટ થયા.

Verse 101

उवाच रुद्रस्तां देवीं किं ते कार्यं विवक्षितम् । ब्रूहि देवि महामाये यत्ते मनसि वर्तते

રુદ્રે તે દેવીને કહ્યું— “તને કયું કાર્ય કહેવું છે? હે મહામાયા દેવી, તારા મનમાં જે છે તે કહો.”

Verse 102

शिवदूत्युवाच । छागमध्ये तु वै देव छागरूपेण वर्तसे । एतास्त्वां भक्षयिष्यन्ति भक्ष्यमीप्सितमादरात्

શિવદૂતી બોલી—હે દેવ! તું ખરેખર બકરાંમાં બકરારૂપે નિવાસ કરે છે. આ સ્ત્રીઓ તને ઇચ્છિત ભક્ષ્ય માની આદરથી અને રસપૂર્વક ભક્ષણ કરશે.

Verse 103

भक्षार्थमासां देवेश किंचिद्दातुमिहार्हसि । शूलीकुर्वंति मामेता भक्षार्थिन्यो महाबलाः

હે દેવેશ! એમના ભોજન માટે અહીં કંઈક આપવું તને યોગ્ય છે. ભક્ષ્યની ઇચ્છાવાળી આ મહાબલવતી સ્ત્રીઓ મને શૂળ પર ચઢાવે છે.

Verse 104

अन्यथा मामपि बलाद्भक्षयेयुर्बुभुक्षिताः । एवं मां तु समालक्ष्य भक्ष्यं कल्पय सत्वरम्

નહીંતર ભૂખ્યા થઈને તેઓ બળજબરીથી મને પણ ભક્ષણ કરશે. તેથી મને આ હાલતમાં જોઈને તરત જ મારા માટે ભક્ષ્યની વ્યવસ્થા કર.

Verse 105

रुद्र उवाच । शिवदूति ब्रवीम्येकं प्रवृत्तं यद्युगांतरे । गंगाद्वारे दक्षयज्ञो गणैर्विध्वंसितो मम

રુદ્ર બોલ્યા—હે શિવદૂતી! પૂર્વયુગમાં બનેલો એક પ્રસંગ હું તને કહું છું. ગંગાદ્વારે મારા ગણોએ દક્ષનો યજ્ઞ ધ્વસ્ત કર્યો હતો.

Verse 106

तत्र यज्ञो मृगो भूत्वा प्रदुद्राव सुवेगवान् । मया बाणेन निर्विद्धो रुधिरेण प्रसेचितः

ત્યારે યજ્ઞ મૃગ બની અતિ વેગથી દોડી ગયો; મારા બાણથી વિદ્ધ થઈ તે રક્તથી ભીંજાઈ ગયો.

Verse 107

अजगंधस्तदा भूतो नाम देवैस्तु मे कृतम् । अजगंधस्त्वमेवेति दास्ये चान्यत्तु भोजनम्

ત્યારે દેવોએ મને ‘અજગંધ’ નામ આપ્યું. તેઓ બોલ્યા—‘તું જ અજગંધ છે’; અને હું તને અન્ય ભોજન પણ આપીશ.

Verse 108

एतासां शृणु मे देवि भक्ष्यमेकं मयोचितम् । कथ्यमानं वरारोहे कालरात्रि महाप्रभे

હે દેવી, આ બધામાંથી મને યોગ્ય લાગતું એક ભક્ષ્ય-નિવેદન સાંભળ. હે વરારોહે—હે કાલરાત્રિ મહાપ્રભે—હું કહું છું તે ધ્યાનથી સાંભળ.

Verse 109

या स्त्री सगर्भा देवेशि अन्यस्त्रीपरिधानकम् । परिधत्ते स्पृशेद्वापि पुरुषस्य विशेषतः

હે દેવેશિ, ગર્ભવતી સ્ત્રી જો બીજી સ્ત્રીનું વસ્ત્ર પહેરે અથવા તેને સ્પર્શ પણ કરે—વિશેષ કરીને તે પુરુષ-સંબંધિત હોય તો—તે દોષની ભાગી બને છે.

Verse 110

सभागोस्तु वरारोहे कासांचित्पृथिवीतले । अप्येकवर्षं बालं तु गृहीत्वा तत्र वै बलात्

હે વરારોહે, પૃથ્વી પર કેટલાંક લોકોનો એક ટોળું હતું; તેમણે બળપૂર્વક ત્યાંથી એક વર્ષના બાળકને પણ પકડીને ત્યાં લઈ ગયા.

Verse 111

भुक्त्वा तिष्ठंतु सुप्रीता अपि वर्षशतान्बहून् । अन्याः सूतिगृहे च्छिद्रं गृह्णीयुस्तु ह्यपूजिताः

ભોજન કરીને તેઓ અત્યંત પ્રસન્ન રહી અનેક સો વર્ષો સુધી રહે; પરંતુ અન્ય—અપૂજિત રહી—સૂતিগૃહમાં છિદ્રરૂપ દોષ (નબળું છિદ્ર) ગ્રહણ કરે.

Verse 112

निवसिष्यंति देवेशि तथा वै जातहारिकाः । गृहे क्षेत्रे तटाके च वाप्युद्यानेषु चैव हि

હે દેવેશી! જાતહારિકાઓ પણ નિશ્ચયે નિવાસ કરશે—ઘરમાં, ખેતરમાં, તળાવ પાસે, તેમજ વાવ-જળાશયો અને ઉદ્યાનોમાં પણ।

Verse 113

अत्येषु च रुदंत्यो या स्त्रियस्तिष्ठंति नित्यशः । तासां शरीरगाश्चान्याः काश्चित्तृप्तिमवाप्नुयुः

અને ત્યાં નિત્ય રહેતી, રડતી સ્ત્રીઓના શરીરમાં વસતા કેટલાક અન્ય સત્ત્વો પણ પોતાના ભાગે તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરી શકે।

Verse 114

शिवदूत्य उवाच । कुत्सितं भवता दत्तं प्रजानां परिपीडनम् । न च त्वं बुध्यसे दातुं शंकररस्य विशेषतः

શિવદૂતી બોલી—તમે આપેલું નિંદનીય છે, પ્રજાનો પીડન છે; છતાં તમે સમજતા નથી કે વિશેષ કરીને શંકરને પ્રસન્ન કરે એવું દાન કેવી રીતે આપવું।

Verse 115

त्रपाकरं यद्भवति प्रजानां परिपीडकम् । न तु तद्युज्यते दातुं तासां भक्ष्यं तु शंकर

જે પ્રજાને લાજકારક અને પીડાદાયક બને, તે દાનરૂપે આપવું યોગ્ય નથી; હે શંકર, તેને તેમનું ભોજન બનાવી અર્પણ કરવું પણ અયોગ્ય છે।

Verse 116

रुद्र उवाच । अवंत्यां तु यदा स्कंदो मया पूर्वं तु भद्रितः । चूडाकर्मणि वृत्ते तु कुमारस्य तदा शुभे

રુદ્ર બોલ્યા—પૂર્વે અવંતીમાં મેં સ્કંદને આશીર્વાદ આપ્યો હતો; તે સમયે કુમારનું શુભ ચૂડાકર્મ (મુંડન-સંસ્કાર) પૂર્ણ થયું હતું…

Verse 117

आगत्य मातरो भक्ष्यमपूर्वं तु प्रचक्रिरे । देवलोकाद्देवगणा मातॄणां भोक्तुमागताः

આવીને માતૃદેવીઓએ અપૂર્વ ભક્ષ્ય-અર્પણ તૈયાર કર્યું; અને દેવલોકમાંથી દેવગણ માતૃઓના ભોજનનો આસ્વાદ લેવા આવ્યા।

Verse 118

तासां गृहे यदा पूर्वं ब्रह्माद्यास्सुरसत्तमाः । गंधर्वाप्सरसश्चैव यक्षास्सर्वे च गुह्यकाः

પૂર્વકાળે જ્યારે તેમના ગૃહમાં બ્રહ્મા આદિ શ્રેષ્ઠ દેવો, ગંધર્વ-અપ્સરાઓ તથા સર્વ યક્ષ અને ગુહ્યકો (આવ્યા હતા),

Verse 119

मेर्वादयः शिखरिणो गंगाद्याः सरितस्तथा । सर्वे नागा गजास्सिद्धाः पक्षिणोऽसुरसूदनाः

મેરુ આદિ પર્વતશિખરો, ગંગા આદિ નદીઓ; તેમજ સર્વ નાગો, ગજો, સિદ્ધો અને પક્ષીઓ—હે અસુરસૂદન—(બધાં હાજર હતા)।

Verse 120

डाकिन्यः सह वेतालैर्वृताः सर्वैर्ग्रहैस्तदा । किमुक्तेनामुना देवि यत्सृष्टं ब्रह्मणा त्विह

ત્યારે ડાકિનીઓ, વેતાલો અને સર્વ ગ્રહોથી ઘેરાયેલા (તે બોલ્યો): ‘હે દેવી, આ વિષે વધુ શું કહું—અહીં બ્રહ્માએ જે સર્જ્યું છે તે બધું જ.’

Verse 121

तत्सर्वं भोजनं दत्तं स्वेच्छान्नं च नभोगतं । शिवदूत्युवाच । आसां कृतं देहि भोज्यं दुर्लभं यत्त्रिविष्टपे

‘તે સર્વ ભોજન અર્પણ થઈ ગયું, અને સ્વેચ્છાએ આપેલું અન્ન પણ સ્વર્ગલોક સુધી પહોંચી ગયું.’ શિવદૂતી બોલી—‘આ સ્ત્રીઓને તૈયાર ભોજ્ય આપો; જે ત્રિવિષ્ટપમાં પણ દુર્લભ છે.’

Verse 122

स्नेहाक्तं सगुडं हृद्यं सुपक्वं परिकल्पितम् । क्वचिन्नान्येन यद्भुक्तमपूर्वं परमेश्वर

ઘીથી લેપિત, ગોળથી મધુર, હૃદયને પ્રિય, સુપક્વ અને કાળજીપૂર્વક તૈયાર કરેલું—જેને બીજાએ એકવાર પણ ન ભોગવ્યું હોય—એવું નૈવેદ્ય જ, હે પરમેશ્વર, અતિ અપુર્વ છે।

Verse 123

एवमुक्तस्तदा सोपि देवदेवो महेश्वरः । भक्ष्यार्थं तास्तदा प्राह पार्वत्याश्चैव सन्निधौ

આ રીતે કહ્યા પછી, દેવોના દેવ મહેશ્વરે પણ, પાર્વતીના સાન્નિધ્યમાં, તે સમયે તેમને ભક્ષ્ય વિષે વચન કહ્યું।

Verse 124

मया वै साधितं चान्नं प्रकारैर्बहुभिः कृतं । तत्सर्वं च व्ययं यातं न चान्यदिह दृश्यते

મેં ખરેખર અનેક પ્રકારથી અન્ન તૈયાર કર્યું, અનેક રીતોથી બનાવ્યું; પરંતુ તે બધું વ્યય થઈ ગયું છે, અને અહીં હવે બીજું કંઈ દેખાતું નથી।

Verse 125

भवतीष्वागतास्वद्य किं मया देयमुच्यताम् । अपूर्वं भवतीनां यन्मया देयं विशेषतः

આજે આપ સ્ત્રીઓ આવ્યા છો, તો કહો કે હું શું આપું. ખાસ કરીને આપ માટે હું કયું અપુર્વ દાન અર્પણ કરું?

Verse 126

अस्वादितं न चान्येन भक्ष्यार्थे च ददाम्यहम् । अधोभागे च मे नाभेर्वर्तुलौ फलसन्निभौ

ભોજન માટે હું ન ચાખેલું કે બીજાએ ચાખેલું કંઈ આપતો નથી. અને મારી નાભિના નીચેના ભાગે ફળ જેવા દેખાતા બે ગોળ ચિહ્નો છે।

Verse 127

भक्षयध्वं हि सहिता लंबौ मे वृषणाविमौ । अनेन चापि भोज्येन परा तृप्तिर्भविष्यति

તમે સૌ સાથે ભક્ષણ કરો—મારા આ બે લટકતા વૃષણો ભક્ષો; આ જ ભોજનથી પરમ તૃપ્તિ પણ થશે.

Verse 128

महाप्रसादं ता लब्ध्वा देव्यस्सर्वास्तदा शिवम् । प्रणिपत्य स्थिताश्शर्व इदं वचनमब्रवीत्

મહાપ્રસાદ (વરદાન) પ્રાપ્ત કરીને સર્વ દેવીઓએ ત્યારે શિવને પ્રણામ કરી ભક્તિપૂર્વક ઊભી રહી; ત્યારબાદ શર્વે આ વચન કહ્યું.

Verse 129

करिष्यंति शुभाचारान्विना हास्येन ये नराः । तेषां धनं पशुः पुत्रा दाराश्चैव गृहादिकम्

જે પુરુષો ઉપહાસ વિના શુભ આચાર પાળે છે, તેમને ધન, પશુધન, પુત્રો, પત્નીઓ અને ગૃહાદિ સંપત્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 130

भविष्यति मया दत्तं यच्चान्यन्मनसि स्थितम् । हास्येन दीर्घदशना दरिद्राश्च भवंति ते

મેં જે આપ્યું છે તે અવશ્ય થશે, અને મારા મનમાં સ્થિત અન્ય પણ; મારા હાસ્યમાત્રથી તેઓ દીર્ઘદંત અને દરિદ્ર બની જાય છે.

Verse 131

तस्मान्न निंदा हास्यं च कर्तव्यं हि विजानता । भवत्यो मातरः ख्याता ह्यस्मिन्लोके भविष्यथ

અતએવ જાણનારએ નિંદા કે ઉપહાસ કરવો નહીં; તમે આ લોકમાં ‘માતા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશો.

Verse 132

उपहारे नरा ये तु करिष्यंति च कौमुदीम् । चणकान्पूरिकाश्चैव वृषणैः सह पूपकान्

જે પુરુષો ઉપહારરૂપે કૌમુદી વ્રત/ઉત્સવ કરે છે અને ચણા, પૂરીઓ તથા નાનાં પૂપક—વૃષણૈઃ સહ—અર્પણ કરે છે—

Verse 133

बंधुभिः स्वजनैश्चैव तेषां वंशो न छिद्यते । अपुत्रो लभते पुत्रं धनार्थी लभते धनम्

બંધુઓ અને સ્વજનો સાથે તેમની વંશપરંપરા કદી તૂટતી નથી. અપુત્રને પુત્ર મળે છે અને ધનાર્થીને ધન પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 134

रूपवान्सुभगो भोगी सर्वशास्त्रविशारदः । हंसयुक्तेन यानेन ब्रह्म लोके महीयते

તે રૂપવાન, સుభગ, ભોગી અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં નિપુણ બની, હંસયુક્ત દિવ્યયાનમાં બ્રહ્મલોકમાં મહિમાવાન થાય છે.

Verse 135

शिवदूति मयाप्येवं तासां दत्तं च भक्षणम् । त्रपाकरं किं भवत्या उक्तोहं तन्निशामय

હે શિવદૂતી, મેં પણ આ જ રીતે તેમને ભક્ષણ માટે ભોજન આપ્યું. તો મેં તને કઈ લાજજનક વાત કહી છે? તે સાંભળ.

Verse 136

जयस्व देवि चामुंडे जय भूतापहारिणि । जय सर्वगते देवि कालरात्रि नमोस्तु ते

જય હો, દેવી ચામુંડે; જય હો, ભૂતાપહારિણી. જય હો, સર્વગતે દેવી કાલરાત્રિ; તમને નમસ્કાર.

Verse 137

विश्वमूर्तियुते शुद्धे विरूपाक्षि त्रिलोचने । भीमरूपे शिवे विद्ये महामाये महोदरे

હે વિશ્વમૂર્તિધારિણી શુદ્ધા, હે વિરূপાક્ષી ત્રિલોચની! હે ભીમરૂપિણી શિવા, હે દિવ્ય વિદ્યા, હે મહામાયા, હે મહોદરી!

Verse 138

मनोजये मनोदुर्गे भीमाक्षि क्षुभितक्षये । महामारि विचित्रांगि गीतनृत्यप्रिये शुभे

હે મનોજયા, હે મનોદુર્ગા, હે ભીમાક્ષી, હે ક્ષોભ અને ક્ષયનો નાશ કરનારિણી! હે મહામારી, હે વિચિત્રાંગી, હે ગીત-નૃત્યપ્રિયા શુભે!

Verse 139

विकरालि महाकालि कालिके पापहारिणि । पाशहस्ते दंडहस्ते भीमहस्ते भयानके

હે વિકરાળી, હે મહાકાળી, હે કાલિકે, પાપહારિણી! હે પાશહસ્તે, હે દંડહસ્તે, હે ભીમહસ્તે—હે ભયાનકે દેવી!

Verse 140

चामुंडे ज्वलमानास्ये तीक्ष्णदंष्ट्रे महाबले । शिवयानप्रिये देवि प्रेतासनगते शिवे

હે ચામુંડે, જ્વલમાન મુખવાળી, તીક્ષ્ણ દંષ્ટ્રાવાળી, મહાબલા! હે દેવી, શિવયાનપ્રિયે, પ્રેતાસનગતે શુભે શિવે!

Verse 141

भीमाक्षि भीषणे देवि सर्वभूतभयंकरि । करालि विकराले च महाकालि करालिनि

હે ભીમાક્ષી, હે ભીષણ દેવી, સર્વભૂતભયંકરી! હે કરાળી, હે વિકરાળી, હે મહાકાળી, હે કરાળિની!

Verse 142

कालिकरालविक्रांते कालरात्रि नमोस्तु ते । सर्वशस्त्रभृते देवि नमो देवनमस्कृते

હે કાળ સમાન ભયંકર, મહાવિક્રમી કાલરાત્રિ! તમને નમસ્કાર. હે સર્વ શસ્ત્ર ધારણ કરનારી દેવી, દેવતાઓ દ્વારા પણ નમસ્કૃત—તમને પ્રણામ.

Verse 143

एवं स्तुता शिवदूती रुद्रेण परमेष्ठिना । तुतोष परमा देवी वाक्यं चैवमुवाच ह

પરમેશ્વર રુદ્રે આ રીતે સ્તુતિ કરતાં શિવદૂતી પ્રસન્ન થઈ. પરમા દેવી અત્યંત તૃપ્ત થઈને આ વચન બોલી.

Verse 144

वरं वृणीष्व देवेश यत्ते मनसि वर्तते । रुद्र उवाच । स्तोत्रेणानेन ये देवि स्तोष्यंति त्त्वां वरानने

“હે દેવેશ! તમારા મનમાં જે હોય તે વર પસંદ કરો.” રુદ્ર બોલ્યા—“હે દેવી, હે સુમુખી! જે આ સ્તોત્રથી તમારી સ્તુતિ કરશે…”

Verse 145

तेषां त्वं वरदा देवि भव सर्वगता सती । इमं पर्वतमारुह्य यः पूजयति भक्तितः

તેમના પ્રત્યે, હે વરદાયિની દેવી, સર્વવ્યાપિની સતી, કૃપા કરો. જે આ પર્વત પર ચઢીને ભક્તિથી (તમારી) પૂજા કરે છે…

Verse 146

स पुत्रपौत्रपशुमान्समृद्धिमुपगच्छतु । यश्चैवं शृणुयाद्भक्त्या स्तवं देवि समुद्भवं

તે પુત્ર-પૌત્ર અને પશુધનથી યુક્ત થઈ સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે. અને હે દેવી, આ રીતે ઉદ્ભવેલા આ સ્તવને ભક્તિપૂર્વક સાંભળનાર પણ શુભફળ પામે.

Verse 147

सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमृच्छतु । भ्रष्टराज्यो यदा राजा नवम्यां नियतः शुचिः

સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ તે પરમ નિર્વાણને પ્રાપ્ત કરે. જ્યારે રાજ્યભ્રષ્ટ રાજા નવમીના દિવસે નિયમિત અને શુચિ રહી વ્રત પાળે છે…

Verse 148

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां सोपवासो नरोत्तम । संवत्सरेण लभतां राज्यं निष्कंटकं पुनः

હે નરોત્તમ! જે અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ ઉપવાસ કરે છે, તે એક વર્ષમાં ફરી નિષ્કંટક—ક્લેશ અને શત્રુવિહિન—રાજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 149

एषा ज्ञानान्विता शक्तिः शिवदूतीति चोच्यते । य एवं शृणुयान्नित्यं भक्त्या परमया नृप

આ જ્ઞાનયુક્ત શક્તિને ‘શિવદૂતી’ કહેવામાં આવે છે. હે નૃપ! જે આને નિત્ય પરમ ભક્તિથી શ્રવણ કરે છે…

Verse 150

सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमाप्नुयात् । यश्चैनं पठते भक्त्या स्नात्वा वै पुष्करे जले

સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ તે પરમ નિર્વાણને પ્રાપ્ત કરે છે. અને જે પુષ્કરના જળમાં સ્નાન કરીને ભક્તિથી આનું પાઠ કરે છે, તે પણ તે જ પુણ્ય પામે છે.

Verse 151

सर्वमेतत्फलं प्राप्य ब्रह्मलोके महीयते । यत्रैतल्लिखितं गेहे सदा तिष्ठति पार्थिव

આ સર્વ ફળ પ્રાપ્ત કરીને તે બ્રહ્મલોકમાં મહિમાવંત થાય છે. હે પાર્થિવ! જે ઘરમાં આ લખિતરૂપે રહે છે, ત્યાં સદા મંગળ સ્થિર રહે છે.

Verse 152

न तत्राग्निभयं घोरं सर्वचोरादिसंभवं । यश्चेदं पूजयेद्भक्त्या पुस्तकेपि स्थितं बुधाः

ત્યાં ભયંકર અગ્નિનો ભય નથી અને ચોર વગેરેમાંથી ઉપજતો કોઈ સંકટ પણ નથી. હે બુદ્ધિમાનો, જે ભક્તિથી આનું પૂજન કરે છે—પુસ્તકમાં સ્થિત હોય તોય—તે તે રક્ષા અને પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 153

तेन चेष्टं भवेत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरं । जायंते बहवः पुत्रा धनं धान्यं वरस्त्रियः

તે પુણ્ય/વ્રતના પ્રભાવથી ત્રિલોકમાં—ચર અને અચર સહિત—બધાં પ્રયત્નો સિદ્ધ થાય છે. ઘણા પુત્રો જન્મે છે; ધન, ધાન્ય અને ઉત્તમ સ્ત્રીઓ પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 154

रत्नान्यश्वा गजा भृत्यास्तेषामाशु भवंति च । यत्रेदं लिख्यते गेहे तत्राप्येवं ध्रुवं भवेत्

રત્નો, ઘોડા, હાથી અને સેવકો—આ બધું તેમને ઝડપથી પ્રાપ્ત થાય છે. જે ઘરમાં આ લખાય છે, ત્યાં પણ આ જ ફળ નિશ્ચિતરૂપે થાય છે.