Adhyaya 8

Verse 1

कश्यप उवाच । स गर्भे व्याकुलो जातः खिद्यमानो दिने दिने । दुःखाक्रांतो हि धर्मात्मा सर्वपीडाभिपीडितः

કશ્યપે કહ્યું—તે ગર્ભમાં જ વ્યાકુળ થયો, દિવસે દિવસે વધુ ખિન્ન થતો ગયો. તે ધર્માત્મા દુઃખથી આક્રાંત થઈ સર્વ પ્રકારની પીડાથી દબાયો હતો.

Verse 2

अधोमुखस्तु गर्भस्थो मोहजालेन बंधितः । आधिव्याधिसमाक्रांतो हाहाभूतो विचेतनः

ગર્ભસ્થ જીવ અધોમુખ રહે છે અને મોહજાળથી બંધાયેલો હોય છે. માનસિક વ્યથા અને શારીરિક વ્યાધિથી આક્રાંત થઈ ‘હાય હાય’ કરતો નિર્વશ બની અચેતન થઈ જાય છે.

Verse 3

दुःखेन महताविष्टो ज्ञानमाह प्रपीडितः । आत्मोवाच । तव वाक्यं महाप्राज्ञ न कृतं तु मया तदा

મહાદુઃખથી આવૃત અને પીડાથી દબાયેલો ‘જ્ઞાન’ બોલ્યો. આત્માએ કહ્યું—હે મહાપ્રાજ્ઞ! તે સમયે મેં તમારા વચનનું પાલન કર્યું નહોતું.

Verse 4

ध्यानेन वार्यमाणोपि पतितो मोहसंकटे । तस्माद्रक्ष महाप्राज्ञ गर्भवासात्सुदारुणात्

ધ્યાનથી રોકાયેલો હોવા છતાં પણ કોઈ મોહના સંકટમાં પડી જાય છે. તેથી, હે મહાપ્રાજ્ઞ, મને અતિ દારુણ ગર્ભવાસથી રક્ષા કરો.

Verse 5

ज्ञानमुवाच । मया त्वं वारितो ह्यात्मन्कृतं वाक्यं न चैव मे । पंचात्मकैर्महाक्रूरैः पातितो गर्भसंकटे

જ્ઞાન બોલ્યું—હે પ્રિય આત્મન, મેં તને અટકાવ્યો હતો; પરંતુ મારું વચન માનવામાં આવ્યું નહીં. અતિ ક્રૂર પંચાત્મક શક્તિઓએ તને ગર્ભ-સંકટમાં પાડી દીધો છે.

Verse 6

इदानीं गच्छ त्वं ध्यानं तस्मात्संप्राप्स्यसे सुखम् । गर्भवासाद्भविष्यस्ते मोक्ष एव न संशयः

હવે તું ધ્યાનમાં પ્રવેશ કર; તેથી તને સુખ પ્રાપ્ત થશે. અને ગર્ભવાસ દ્વારા તને મોક્ષ જ મળશે—એમાં શંકા નથી.

Verse 7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा ज्ञानस्य तत्त्वताम् । ध्यानमाहूय प्रोवाच श्रूयतां वचनं मम

તેના વચન સાંભળી અને જ્ઞાનની તત્ત્વતા જાણી, તેણે ધ્યાનને બોલાવી કહ્યું—“મારું વચન સાંભળો.”

Verse 8

त्वामहं शरणं प्राप्तो ध्यान मां रक्ष नित्यशः । एवमस्तु महाप्राज्ञ ध्यानमाह महामतिम्

“હું તારી શરણમાં આવ્યો છું; હે ધ્યાન, મારી નિત્ય રક્ષા કર.” ત્યારે ધ્યાને તે મહામતિને કહ્યું—“એવમસ્તુ, હે મહાપ્રાજ્ઞ.”

Verse 9

एतद्वाक्यं ततः श्रुत्वा आत्मा वै ध्यानमागतः । ध्यानेन हि समं गर्भे संस्थितो मोहवर्जितः

આ વચન સાંભળી આત્મા ધ્યાનમાં પ્રવેશી. ધ્યાનના બળે ગર્ભમાં સ્થિર રહી તે મોહરહિત બની.

Verse 10

यदा ध्यानं गतो ह्यात्मा विस्मृतं गर्भजं भयम् । स द्वाभ्यां सहितस्तत्र आत्मा मोह विना कृतः

જ્યારે આત્મા ધ્યાનમાં લીન થયો, ત્યારે ગર્ભજન્ય ભય ભૂલાઈ ગયો. પછી ત્યાં બે સાથે રહી આત્મા મોહરહિત થયો.

Verse 11

चिंतयन्नेव वै नित्यमात्मकं सुखमेव हि । इतो निष्क्रांतमात्रस्तु त्यजे पंचात्मकं वपुः

જે નિત્ય આત્મસ્વરૂપ આનંદનું જ ચિંતન કરે છે, તે અહીંથી બહાર નીકળતાં જ પંચતત્ત્વમય દેહનો ત્યાગ કરે છે.

Verse 12

एवं चिंतयते नित्यं गर्भवासगतः प्रभुः । सूतिकाले तु संप्राप्ते प्राजापत्ये वरानने

આ રીતે ગર્ભવાસમાં રહેલા પ્રભુ નિત્ય ચિંતન કરે છે. હે સુમુખી, પ્રસવકાળ આવે ત્યારે તે પ્રજાપતિના વિધાનથી થાય છે.

Verse 13

वायुना चलितो गर्भः प्राणेनापि बलीयसा । योनिर्विकासमायाति चतुर्विंशांगुलं तदा

પ્રાણથી પણ બળવાન વાયુ દ્વારા ગર્ભ ચલિત થાય છે. ત્યારે યોનિ વિકસીને ચોવીસ અંગુલ જેટલી વિસ્તરે છે.

Verse 14

पंचविंशांगुलो गर्भस्तेन पीडा विजायते । एवं संपीड्यमानस्तु मूर्च्छया मूर्च्छितः प्रिये

જ્યારે ગર્ભ પચ્ચીસ અંગુલ પ્રમાણનો થાય છે, ત્યારે તીવ્ર પીડા ઉપજે છે. હે પ્રિયે, આમ દબાઈને તે મૂર્ચ્છાથી મૂર્ચ્છિત થાય છે।

Verse 15

पतितो भूमिभागे तु ज्ञानध्यानसमन्वितः । प्राजापत्येन दिव्येन वायुना स पृथक्कृतः

ભૂમિભાગ પર પડ્યો હોવા છતાં તે જ્ઞાન અને ધ્યાનથી યુક્ત હતો. પ્રજાપતિજન્ય દિવ્ય વાયુએ તેને અલગ કર્યો।

Verse 16

भूमिसंस्पर्शमात्रेण ज्ञानध्याने तु विस्मृते । संसारबंधसंदिग्ध आत्मा प्रियतया स्थितः

ભૂમિના સ્પર્શમાત્રથી જ જ્યારે જ્ઞાન અને ધ્યાન ભૂલાઈ જાય છે, ત્યારે સંસારબંધનમાં સંશયગ્રસ્ત આત્મા આસક્તિમાં સ્થિર રહે છે।

Verse 17

गुणदोषसमाक्रांतो महामोहसमन्वितः । खाद्यं पानादिकं सर्वमिच्छत्येव दिनेदिने

ગુણ-દોષથી આક્રાંત અને મહામોહથી યુક્ત થઈ તે દિવસે દિવસે ભોજન, પાન વગેરે સર્વની ઇચ્છા કરે છે।

Verse 18

एवं संपुष्यमाणस्तु आत्मा पंचात्मकैः सह । व्यापितो हींद्रियैः सर्वैर्विषयैः पापकारिभिः

આ રીતે સતત પોષાતો આત્મા પંચાત્મક તત્ત્વો સાથે, સર્વ ઇન્દ્રિયો અને તેમના પાપકારક વિષયો દ્વારા વ્યાપ્ત થઈ જાય છે।

Verse 19

बांधवानां समोहेन भार्यादीनां तथैव च । आकुलव्याकुलो देवि जायते च दिनेदिने

હે દેવી, બંધુબાંધવોની ભીડ તથા પત્ની વગેરે આશ્રિતોના ભારથી મનુષ્ય દિવસે દિવસે વધુ અકુલ અને વ્યાકુલ બનતો જાય છે।

Verse 20

महामोहेन संदिग्धो मोहजालगतः प्रभुः । कैवर्तेन यथा बद्धः शकुलो जालबंधनैः

મહામોહથી ગૂંચવાઈ તે પ્રભુ મોહજાળમાં ફસાયો—જેમ માછીમારના જાળના બંધનમાં માછલી કસાઈને બંધાય છે।

Verse 21

चलितुं नैव शक्तोस्ति तथात्मासीत्प्रबंधितः । मोहजालैस्तु तैः सर्वैर्दृढबंधैस्तु बंधितः

તે જરાય હલી શક્યો નહિ; તેનું આત્મસ્વરૂપ જ બંધાઈ ગયું હતું. તે બધા મોહજાળોથી તે ચારે તરફ દૃઢ બંધનમાં જકડાઈ રહ્યો।

Verse 22

एवमादिप्रपंचेन व्यापितो व्यापकेन हि । ज्ञानविज्ञानविभ्रष्टो रागद्वेषादिभिर्हतः

આ રીતે નાનાવિધ પ્રપંચથી વ્યાપ્ત થયેલો જીવ સર્વવ્યાપક પ્રભુના અધિન રહી જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનથી ભ્રષ્ટ થાય છે અને રાગ-દ્વેષ આદિથી આઘાત પામે છે।

Verse 23

कामेन पीड्यमानस्तु क्रोधेनैव तथैव वा । प्रकृत्या कर्मणाबद्धो महामूढो व्यजायत

કામથી પીડિત—અથવા ક્રોધથી પણ—પ્રકૃતિ અને પોતાના કર્મોથી બંધાયેલો તે મહામૂઢ ફરી જન્મ પામે છે।

Verse 24

सूत उवाच । एवं मूढो यदात्मासौ कामक्रोधवशंगतः । लोभरागादिभिः सर्वैर्व्यापृतस्तैर्दुरात्मभिः

સૂતજી બોલ્યા—આ રીતે મોહગ્રસ્ત આત્મા કામ અને ક્રોધના વશમાં જઈ પડે ત્યારે, લોભ, રાગ વગેરે સર્વ દુષ્ટ વૃત્તિઓથી સંપૂર્ણ રીતે વ્યાપૃત થઈ જાય છે।

Verse 25

इयं भार्या ह्ययं पुत्र इदं मित्रमिदं गृहम् । एवं संसारजालेन महामोहेन बंधितः

“આ મારી પત્ની, આ મારો પુત્ર, આ મારો મિત્ર, આ મારું ઘર”—આ રીતે મહામોહથી સંસારના જાળમાં બંધાઈ જાય છે।

Verse 26

पुत्रशोकादिभिर्दुःखैर्विविधैराकुलस्तदा । जरयाव्याधिभिश्चैव संग्रस्तश्चाधिभिस्तथा

ત્યારે તે પુત્રશોક વગેરે અનેક પ્રકારના દુઃખોથી વ્યાકુળ થાય છે; જરા અને વ્યાધિથી ગ્રસ્ત થઈ, વિવિધ માનસિક પીડાઓથી પણ સતાવાય છે।

Verse 27

एवमात्मा संप्रतप्तो दुःखमोहैः सुदारुणैः । अभिमानैर्मानभंगैर्नानादुःखैश्च खंडितः

આ રીતે અત્યંત દારુણ દુઃખ અને મોહથી દગ્ધ થયેલો આત્મા, અભિમાન, માનભંગ અને નાનાવિધ કષ્ટોથી ખંડિત થઈ જાય છે।

Verse 28

वृद्धत्वेन तथा देवि शबलत्वेन पीडितः । दुःखं चिंतयते नित्यं हाहाभूतो विचेतनः

હે દેવી! વૃદ્ધાવસ્થા અને દુર્બળતાથી પીડિત તે સદા દુઃખનું જ ચિંતન કરે છે; “હાય હાય” કરતો અચેતન સમો થઈ જાય છે।

Verse 29

रात्रौ स्वप्नान्प्रपश्येत दिवा चैतन्यवर्जितः । वैकल्येन तथांगानां व्याप्तो देवि दिनेदिने

રાત્રે તે માત્ર સ્વપ્નો જ જોશે અને દિવસે ચેતનાવિહોણો રહેશે. હે દેવી, દિવસે દિવસે તેના અંગોમાં દુર્બળતા વ્યાપી જશે.

Verse 30

संसारे भ्रममाणेन वैराग्यं तत्र दर्शितम् । निःशंकं बंधुहीनं च प्रशांतं तुष्टमेव च

સંસારમાં ભ્રમણ કરનાર માટે ત્યાં વૈરાગ્ય પ્રગટ થાય છે—તે નિઃશંક, બંધુ-આસક્તિ વિનાનો, પ્રશાંત અને ખરેખર સંતોષી બને છે.

Verse 31

तमुवाच तदात्मा वै कामक्रोधविवर्जितम् । को भवान्नग्नरूपेण कथं मित्रैर्न लज्जसे

ત્યારે આત્મસંયમી, કામ-ક્રોધવિહોણા પુરુષે તેને કહ્યું—“તું કોણ છે, આ નગ્ન રૂપે? અને મિત્રોની સામે તને લાજ કેમ નથી આવતી?”

Verse 32

यत्र लोकाः स्त्रियो वृद्धा युवत्यो मातरस्तथा । एतासां हि गतो मध्ये न बिभेषि अनावृतः

જ્યાં લોકો છે—સ્ત્રીઓ, વૃદ્ધાઓ, યુવતીઓ અને માતાઓ પણ—તેમની વચ્ચે જઈને પણ તું અનાવૃત રહીને ભય પામતો નથી.

Verse 33

वीतराग उवाच । को ह्यत्र नग्नो दृश्येत न नग्नोस्मीति वै कदा । सुसंबद्धस्त्वमेवापि परिधान समन्वितः

વીતરાગે કહ્યું—“અહીં કોણ નગ્ન દેખાય? અને ક્યારે કોઈ સાચે કહી શકે—‘હું નગ્ન નથી’? તું પણ તો પરિધાન-આવરણોથી યુક્ત, બંધનોમાં સુદૃઢ રીતે બંધાયેલો છે.”

Verse 34

न नग्नोस्मि कदा दिव्यभवान्नग्नः प्रदृश्यते । इंद्रियार्थवशेवर्ती मर्यादापरिवर्जितः

હું કદી નગ્ન નથી; પરંતુ તું, દિવ્ય હોવા છતાં, નગ્ન સમો દેખાય છે—ઇન્દ્રિયવિષયોના વશમાં રહી, મર્યાદા અને સંયમ ત્યજીને।

Verse 35

आत्मोवाच । पुरुषस्य का हि मर्यादा तामाचक्ष्व च सुव्रत । विस्तरेण महाप्राज्ञ यदि जानासि निश्चितम्

આત્માએ કહ્યું—પુરુષની મર્યાદા (આચરણની સીમા) શું છે? હે સુવ્રત, મને કહો. હે મહાપ્રાજ્ઞ, જો નિશ્ચયપૂર્વક જાણતા હો તો વિસ્તારે સમજાવો।

Verse 36

वीतरागो महाप्राज्ञस्तमुवाच महामतिः । सुस्थैर्यं भजते चित्तं सुखदुःखेषु नित्यदा

વૈરાગ્યયુક્ત મહાપ્રાજ્ઞ મહામતિએ તેને કહ્યું—સુખ અને દુઃખ બંનેમાં ચિત્ત સદૈવ દૃઢ સ્થૈર્ય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 37

क्लेशितं सर्वभावैश्च तेषुतेषु परित्यजेत् । अथ लज्जां प्रवक्ष्यामि मनो या निर्विशत्यलम्

સર્વ પ્રકારના ક્લેશથી પીડિત એવા તે તે ભાવોને વારંવાર ત્યજી દેવા જોઈએ. હવે હું ‘લજ્જા’ કહું છું—જે મનમાં સંપૂર્ણ પ્રવેશ કરીને તેને વ્યાપી લે છે।

Verse 38

मयाद्यैवं न कर्तव्यं नग्नः स्थानविवर्जितः । पश्चात्तापे सुसंलीनः सा लज्जा परिकथ्यते

આજથી મને આ ફરી કરવું ન જોઈએ—અસ્થાને નગ્ન ઊભા રહેવું. પછી પશ્ચાત્તાપમાં જે ઊંડે લીન થવું, તેને જ ‘લજ્જા’ કહેવામાં આવે છે।

Verse 39

कस्य लज्जा प्रकर्तव्या द्वितीयो नास्ति सर्वदा । एकश्च पुरुषो दिव्यः कस्य किंचिन्न नाशयेत्

કોના માટે લાજ કરવી? કારણ કે ખરેખર કદી ‘બીજો’ નથી. એક જ દિવ્ય પુરુષ છે—તે કઈ વસ્તુનો અંત ન લાવે એવું શું?

Verse 40

अथ लोकान्प्रवक्ष्यामि ये त्वया परिकीर्तिताः । यथा कुलालकश्चक्रे मृत्पिंडं च निधापयेत्

હવે તું જે લોકોનું વર્ણન કર્યું છે તે હું કહું છું—જેમ કુંભાર ચાક પર માટીનો પિંડ મૂકે છે.

Verse 41

भ्रामयित्वा तु सूत्रेण नानाभेदान्प्रकाशयेत् । भांडानां तु सहस्राणि स्वेच्छया मतिसंस्थितः

પછી તે દોરાથી તેને ફેરવી અનેક ભેદ પ્રગટ કરે છે; મન સ્થિર રાખીને, પોતાની ઇચ્છાથી તે હજારો વાસણો બનાવે છે.

Verse 42

तथायं सृजते धाता नानारूपाणि नान्यथा । पश्चाद्विनाशमायांति येनकेनापि हेतुना

એ જ રીતે આ ધાતા (સૃષ્ટિકર્તા) અનેક રૂપો સર્જે છે—બીજું નહીં; પછી તે કોઈ ને કોઈ કારણથી વિનાશને પામે છે.

Verse 43

सर्वदैव स्थिता ये च ये लोकाश्च सनातनाः । तेषां लज्जा प्रकर्तव्या नावर्तंते हि ते भुवि

જે લોક સદૈવ સ્થિર છે, જે સનાતન ધામ છે—તેમના પ્રત્યે ભક્તિભર્યો પવિત્ર આદર રાખવો જોઈએ; કારણ કે તેઓ ફરી પૃથ્વી પર પાછા ફરતા નથી.

Verse 44

आकाशवायुतेजांसि पृथ्वी चापश्च पंचमः । अमी लोकाः प्रकाशंते ये च सर्वत्र संस्थिताः

આકાશ, વાયુ અને તેજ (અગ્નિ), તેમજ પૃથ્વી અને પાંચમું જળ—આ પંચ મહાભૂત-લોક સર્વત્ર સ્થિત રહી પ્રકાશિત થાય છે।

Verse 45

सत्त्वानामंगदेशेषु पंचैतेषु सुसंस्थिताः । सर्वत्रैव च वर्तंते कस्य लज्जा विधीयते

જીવોના અંગ-પ્રદેશોમાં આ પાંચેય સુસ્થિર રીતે સ્થિત છે. જ્યારે તે સર્વત્ર જ પ્રવર્તે છે, ત્યારે લજ્જા કોના માટે નિર્ધારિત કરાય?

Verse 46

स्त्रीणां रूपं प्रवक्ष्यामि श्रूयतां तात सांप्रतम् । यथाघटसहस्रेषुसोदकेषुविराजते

હે તાત, હવે સાંભળો—હું સ્ત્રીઓના રૂપ-લાવણ્યનું વર્ણન કરું છું; જેમ જળથી ભરેલા હજારો ઘડામાં તે જળ ઝળહળે છે તેમ।

Verse 47

एकश्चंद्रो हि सर्वत्र भवांस्तद्वद्विराजते । गतो जंतुसहस्रेषु मोहचक्रे महात्मवान्

જેમ એક જ ચંદ્ર સર્વત્ર પ્રકાશ આપે છે, તેમ તું પણ વિરાજે છે. પરંતુ તે મહાત્મા મોહચક્રમાં ફસાઈ હજારો જીવયોનિઓમાં ભટક્યો છે।

Verse 48

स्थावरेषु च सर्वेषु जंगमेषु तथा भवान् । योनिद्वारेण पापेन मायामोहमयेन वै

તું સર્વ સ્થાવરોમાં અને સર્વ જંગમોમાં પણ વિદ્યમાન છે; પરંતુ જન્મ-યોનિના દ્વારથી, પાપમય અને માયાજનિત મોહશક્તિ દ્વારા પ્રવેશ થાય છે।

Verse 49

कुचाभ्यां च नितंबाभ्यां वयसा च विराजते । हृन्मांसस्याधिका वृद्धिर्दृष्टा चात्र न संशयः

તે સ્તન અને નિતંબ તથા યૌવનવયથી તેજસ્વી દેખાય છે. અહીં હૃદયના માંસની વધુ વૃદ્ધિ સ્પષ્ટ દેખાય છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 50

पतनाय च लोकानां मोहरूपं विदर्शितम् । नभवत्येव सा नारी या त्वया परिकीर्तिता

લોકોના પતન માટે મોહરૂપ પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું છે. ખરેખર, તમે વર્ણવેલી એવી સ્ત્રી તો અસ્તિત્વમાં જ નથી.

Verse 51

लीलया कुरुते धाता विनोदाय सदात्मनः । यथा नार्यास्तथा पुंसो जीवः सर्वत्र संस्थितः

ધાતા સદાત્માના આનંદ માટે લીલાથી કર્મ કરે છે. જેમ નારીમાં, તેમ પુરુષમાં પણ—જીવ સર્વત્ર સ્થિત છે.

Verse 52

कुचयोनिविहीना ये जीवन्मुक्ताः सदैव हि । नरस्तु पुरुषः प्रोक्तो नारी प्रकृतिरुच्यते

જે ‘સ્તન’ અને ‘યોનિ’ની કલ્પનાથી રહિત છે, તેઓ સદૈવ જીવન્મુક્ત છે. ‘નર’ને પુરુષ (ચૈતન્યતત્ત્વ) કહે છે અને ‘નારી’ને પ્રકૃતિ કહેવામાં આવે છે.

Verse 53

रमते तेन वै सार्द्धं न मुक्ता हि कदाचन । भवान्प्रकृतिसंयुक्तः पुरुषेषु प्रदृश्यते

તે તે (પ્રકૃતિ) સાથે રમે છે અને ક્યારેય મુક્ત થતી નથી. તમે પ્રકૃતિ સાથે સંયુક્ત થઈ દેહધારી પુરુષોમાં (જીવરূপે) દેખાય છો.

Verse 54

कः कस्य कुरुते लज्जामेवं ज्ञात्वा सुखं व्रज । वृद्धां स्त्रियं प्रवक्ष्यामि सदावृद्धां वरानने

કોણ કોના સમક્ષ લજ્જા કરે? આ જાણીને નિર્ભયે સુખથી જા. હે વરાનને, હું એક વૃદ્ધા સ્ત્રીનું વર્ણન કરીશ—જે સદા વૃદ્ધ જ છે.

Verse 55

त्वचा जर्जरतां याता यस्याप्यंगे वरानने । श्वेतैश्चैव तथाकेशैः पलितैश्च समाकुला

હે વરાનને, જેના અંગમાં ચામડી જર્જર થઈ કરચલી પડે છે, તે શ્વેત અને પલિત વાળથી ભરાઈ જાય છે.

Verse 56

बलहीनाथ दीनापि व्यापिता वलिना तदा । नेयं वृद्धा भवेन्नारी परं वृद्धा च कथ्यते

હે નાથ, તે નિર્બળ અને દીન હોય તોય જ્યારે કરચલીઓથી વ્યાપ્ત થાય, ત્યારે માત્ર એટલાથી તેને ‘વૃદ્ધા’ નથી કહેતા; અન્ય (ઉચ્ચ) અર્થમાં તેને ‘પરમ વૃદ્ધા’ કહે છે.

Verse 57

एतस्या लक्षणं प्रोक्तं युवतीं प्रवदाम्यहम् । ज्ञानेन वर्द्धते नित्यं जीवपार्श्वे समाश्रिता

તેનું લક્ષણ કહેવાયું; હવે હું યુવતીનું વર્ણન કરું છું. તે જ્ઞાનથી નિત્ય વધે છે અને જીવની પાસે આશ્રિત રહે છે.

Verse 58

सुमतिर्नाम संप्रोक्ता सा वृद्धा युवतीति च । नारी पुरुषलोकेषु सर्वदैव प्रतिष्ठिता

તેનું નામ ‘સુમતિ’ કહેવાયું છે; તેને વૃદ્ધા પણ અને યુવતી પણ કહે છે. આ નારી-તત્ત્વ પુરુષલોકોમાં સદૈવ પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 59

लज्जा तस्याः प्रकर्तव्या अन्यच्चैव वदाम्यहम् । मातरं वै प्रवक्ष्यामि या त्वया परिकीर्तिता

તેણીની લજ્જાનું નિશ્ચયે રક્ષણ કરવું જોઈએ. અને હું વધુ એક વાત કહું છું—તમે જે માતાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે, હવે હું તે માતાનું વર્ણન કરું છું.

Verse 60

प्राणिनामंगदेशेषु सदैव चेतना स्थिता । परज्ञानप्रदा या च सा प्रज्ञा परिकथ्यते

પ્રાણીઓના અંગપ્રત્યંગોમાં ચેતના સદૈવ સ્થિત રહે છે; અને જે પર (ઉચ્ચ, આધ્યાત્મિક) જ્ઞાન આપે છે, તેને ‘પ્રજ્ઞા’ કહેવામાં આવે છે.

Verse 61

प्रज्ञा माता समाख्याता प्राणिनां पालनाय सा । संस्थिता सर्वलोकेषु पोषणाय हिताय वा

પ્રજ્ઞાને ‘માતા’ કહેવાઈ છે, કારણ કે તે પ્રાણીઓનું પાલન-રક્ષણ કરે છે. તે સર્વ લોકોમાં સ્થિત રહી પોષણ કરે છે અને હિત કરે છે.

Verse 62

सुमतिर्नाम या प्रोक्ता सा माता परिकथ्यते । संसारद्वारमार्गाणि यानि रूपाणि नित्यशः

જેને ‘સુમતિ’ નામે કહેવામાં આવ્યું છે, તે જ માતા તરીકે વર્ણવાય છે; અને જે રૂપો નિત્ય સંસાર-દ્વારના માર્ગો છે, તે પણ જણાવાય છે.

Verse 63

भवंति मातरो ह्येता बहुदुःखप्रदर्शिकाः । मातृरूपं समाख्यातमन्यत्किं ते वदाम्यहम्

નિશ્ચયે આ ‘માતાઓ’ બને છે, પરંતુ અનેક પ્રકારના દુઃખ દર્શાવનારી છે. માતૃત્વનું સ્વરૂપ મેં કહી દીધું; હવે હું તને વધુ શું કહું?

Verse 64

आत्मोवाच । भवान्को हि समायातो मम संतापनाशकः । विस्तरेण समाख्याहि स्वरूपमात्मनः स्वयम्

આત્માએ કહ્યું—મારો સંતાપ નાશ કરવા અહીં આવેલા તમે કોણ છો? તમારું પોતાનું સાચું સ્વરૂપ—તમારો રૂપ—વિસ્તારથી સ્વયં વર્ણવો।

Verse 65

वीतराग उवाच । यस्मात्कामानि वर्तंते निराशाः सर्व एव ते । यं दुष्टत्वान्न पश्यंति कर्माण्येतानि नान्यथा

વીતરાગે કહ્યું—કારણ કે કામનાઓ સતત ઊઠે છે, તેથી તેઓ બધા ખરેખર નિરાશ છે. દુષ્ટતાને કારણે તેઓ સત્યને નથી જોતા; આ કર્મોનું ફળ આવું જ છે, અન્યથા નહીં।

Verse 66

यत्समीपं हि नायाति आशा चैव कदाचन । क्रोधो लोभस्तथा मोहो यद्भयात्प्रलयं गताः

જેનાં સમીપે આશા પણ કદી આવતી નથી; જેમના ભયથી ક્રોધ, લોભ તથા મોહ નાશ પામ્યા છે।

Verse 67

वीतरागोस्मि भद्रं ते विवेको मम बांधवः । आत्मोवाच । कीदृशोऽसौ तव भ्राता विवेको नाम नामतः

“હું વીતરાગ છું—તમારું કલ્યાણ થાઓ. વિવેક મારો બાંધવ છે.” આત્માએ કહ્યું—“નામથી ‘વિવેક’ કહેવાતો તારો ભાઈ કેવો છે?”

Verse 68

तस्य त्वं लक्षणं ब्रूहि भ्रातुरात्मन एव च । वीतराग उवाच । तस्यैव लक्षणं रूपं न वदामि तवाग्रतः

“તેના લક્ષણ કહો—તમારા ભાઈના, અને તેના આત્મસ્વરૂપના પણ.” વીતરાગે કહ્યું—“તમારી સામે હું તેના લક્ષણ અને રૂપનું વર્ણન નહીં કરું.”

Verse 69

भ्रातुस्तस्य महाभाग आह्वानं च करोम्यहम् । भोभो विवेक मे भ्रातरावयोस्त्वं वचः शृणु

હે મહાભાગ! હું તે ભાઈને પણ બોલાવું છું. અરે અરે વિવેક, મારા ભાઈ, અમ બંનેના વચન સાંભળ.

Verse 70

एह्येहि सुमहाभाग मम स्नेहान्महामते । कश्यप उवाच । शांतिक्षमाभ्यां संयुक्तो भार्याभ्यां च समागतः

“આવો, આવો, અતિ મહાભાગ્યશાળી—મારા સ્નેહથી, હે મહામતિ.” કશ્યપે કહ્યું—“શાંતિ અને ક્ષમા નામની બે પત્નીઓ સાથે તે આવ્યો.”

Verse 71

सर्वदृक्सर्वगो व्यापी सर्वतत्त्वपरायणः । संदेहानां च सर्वेषां यो रिपुर्ज्ञानवत्सलः

તે સર્વદર્શી, સર્વવ્યાપી પ્રભુ—સર્વત્ર સ્થિત; પરમ તત્ત્વમાં પરાયણ; સર્વ સંદેહોનો શત્રુ, અને જ્ઞાનનો સ્નેહી છે.

Verse 72

धारणा धीश्च द्वे पुत्र्यौ तस्यैव हि महात्मनः । तस्य योगः सुतो ज्येष्ठो मोक्षो यस्य महागुरुः

ધારણા અને ધી—આ બે પુત્રીઓ તે મહાત્માની જ હતી. તેનો જ્યેષ્ઠ પુત્ર યોગ હતો, અને તેનો મહાગુરુ મોક્ષ (મુક્તિ) હતો.

Verse 73

निर्मलो निरहंकारो निराशो निष्परिग्रहः । सर्ववेलाप्रसन्नात्मा गतद्वंद्वो महामतिः

તે નિર્મળ, નિરહંકારી, નિરાશ (આકાંક્ષારહિત) અને નિષ્પરિગ્રહી છે; સર્વકાળ પ્રસન્નાત્મા, દ્વંદ્વાતીત—મહામતિ છે.

Verse 74

स विवेकः समायातो गुणरत्नैर्विभूषितः । यस्यामात्यौ महात्मानौ धर्मसत्यौ महामती

ગુણરત્નોથી વિભૂષિત એવો વિવેક ત્યાં આવ્યો. તે રાજ્યમાં બે મહાત્મા મંત્રીઓ હતા—ધર્મ અને સત્યમાં અડગ, તથા મહામતિ.

Verse 75

क्षमाशांतिसमायुक्तः स विवेकः समागतः । वीतरागमुवाचेदमाहूतोहं समागतः

ક્ષમા અને શાંતિથી યુક્ત વિવેક ત્યાં આવ્યો. ત્યારે વીતરાગે કહ્યું—“મને બોલાવાયો હતો, તેથી હું આવ્યો છું.”

Verse 76

तद्भ्रातः कारणं सर्वं कथ्यतां हि ममाग्रतः । यमाश्रित्य त्वयाद्यैव कृतमाह्वानमेव मे

અતએવ, હે ભ્રાતા, આજે જ જે આધાર લઈને તું મને બોલાવ્યો છે, તે સમગ્ર કારણ મારા સમક્ષ સ્પષ્ટ કહો.

Verse 77

वीतराग उवाच । पुमान्स्थितो यः पुरतो महापाशैर्नियंत्रितः । मोहस्य बाणैः संभ्रांतः संसारस्य च बंधनैः

વીતરાગે કહ્યું—“તમારા સમક્ષ એક પુરુષ ઊભો છે, મહાપાશોથી નિયંત્રિત; મોહના બાણોથી ભ્રમિત અને સંસારના બંધનોથી બંધાયેલો.”

Verse 78

सर्वस्य व्यापकः स्वामी अयमात्मा ममैव च । पंचतत्त्वैः समाविष्टो ज्ञानध्यानविवर्जितः

આ આત્મા સર્વવ્યાપક, સર્વનો સ્વામી—અને મારો પોતાનો આત્માસ્વરૂપ પણ છે; પરંતુ પંચતત્ત્વોમાં આવૃત થઈ જ્ઞાન અને ધ્યાનથી વિહોણો થયો છે.

Verse 79

पृच्छतामेनमात्मानं भवांस्तत्त्वेषु पंडितः । वीतरागवचः श्रुत्वा विवेको वाक्यमब्रवीत्

તત્ત્વોમાં પંડિત એવા તમે આ આત્માને જ પ્રશ્ન કરો. વૈરાગ્યવાનના વચન સાંભળી વિવેકે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 80

विवेक उवाच । सुखेन स्थीयते देव भवता विश्वनायक । आगते त्वयि संसारे किं किं भुक्तं सुखं स्वयम्

વિવેકે કહ્યું—હે દેવ, હે વિશ્વનાયક! તમે અહીં સુખથી સ્થિત છો; આ સંસારમાં આવીને તમે સ્વયં કયા કયા સુખો અને કેવી રીતે ભોગવ્યા?

Verse 81

आत्मोवाच । गर्भवासो महद्दुःखमसह्यं दारुणं मया । भुक्तमेव महाप्राज्ञ ज्ञानहीनेन वै सदा

આત્માએ કહ્યું—ગર્ભવાસ મહાદુઃખ છે, અસહ્ય અને દારુણ; હે મહાપ્રાજ્ઞ! સાચા જ્ઞાન વિના મેં તેને સદા ભોગવ્યું છે.

Verse 82

देहेपि ज्ञानविभ्रष्टः सोहं जातो ह्यनेकधा । बाल्यावस्थां गतेनाथ कृत्याकृत्यं कृतं मया

આ દેહમાં પણ જ્ઞાનથી ભ્રષ્ટ થઈ હું અનેક રીતે વારંવાર જન્મ્યો. હે નાથ! બાળપણમાં પ્રવેશીને મેં કર્તવ્ય અને અકર્તવ્ય—બન્ને કર્યા.

Verse 83

तारुण्येन कृता क्रीडा भुक्ता भार्या ह्यनेकशः । वार्धकं प्राप्य संतप्तः पुत्रशोकादिभिस्तथा

યૌવનમાં તેણે ક્રીડા-રતિ કરી, પત્નીનો અનેકવાર ઉપભોગ કર્યો. પરંતુ વૃદ્ધાવસ્થામાં પહોંચીને તે સંતપ્ત થયો—પુત્રશોક વગેરે દુઃખોથી પણ.

Verse 84

भार्यादीनां वियोगैस्तु दग्धोस्म्यहमहर्निशम् । दुःखैरनेकसंवर्णैः संतप्तोस्मि दिनेदिने

પત્ની વગેરેના વિયોગથી હું દિવસ-રાત દગ્ધ થઈ રહ્યો છું. અનેક પ્રકારના દુઃખોથી હું દિવસે દિવસે સંતપ્ત છું.

Verse 85

दिवारात्रौ महाप्राज्ञ न विंदामि सुखं क्वचित् । एवं दुःखै सुसंतप्तः किं करोमि महामते

હે મહાપ્રાજ્ઞ! દિવસ-રાત મને ક્યાંય સુખ મળતું નથી. આમ દુઃખોથી અત્યંત દગ્ધ થઈ, હે મહામતે, હું શું કરું?

Verse 86

तमुपायं वदस्वैव सुखं विंदामि येन वै । अस्मात्संसारजालौघान्मोचयाद्य सुबंधनात्

એવો ઉપાય કહો કે જેના દ્વારા હું સાચું સુખ-શાંતિ પામું, અને આજે જ આ સંસાર-જાળના મહાપ્રવાહ, આ દૃઢ બંધનમાંથી મુક્ત થાઉં.

Verse 87

विवेक उवाच । भवाञ्छुद्धोसि निर्द्वन्द्वो ह्यपापोसि जगत्पते । एनं गच्छ महात्मानं वीतरागं सुखप्रदम्

વિવેકે કહ્યું— હે જગત્પતે! તમે શુદ્ધ છો, દ્વંદ્વરહિત છો અને નિષ્પાપ છો. તે મહાત્મા પાસે જાઓ; તેઓ વિરાગી છે અને સુખપ્રદ છે.

Verse 88

निःसंशयं त्वया दृष्टं नग्नमाचारवर्जितम् । सुखप्रदर्शको ह्येष सर्वसंतापनाशकः

નિઃસંદેહ તમે એવા એકને જોયો છે જે નગ્ન છે અને આચારવિહિન જણાય છે. છતાં એ જ સુખનો માર્ગ બતાવનાર અને સર્વ સંતાપનો નાશ કરનાર છે.

Verse 89

एवमाकर्ण्य शुद्धात्मा वीतरागं गतः पुनः । तमुवाच श्वसन्दीनः श्रूयतां वचनं मम

આ રીતે સાંભળી શુદ્ધાત્મા ફરી વૈરાગ્યને પામ્યો. ત્યારે શ્વસન્દીનએ તેને કહ્યું—“મારું વચન સાંભળો.”

Verse 90

सुखं विंदामि येनाहं तं मार्गं मम दर्शय । एवमस्तु महाप्राज्ञ करिष्ये वचनं तव

જે માર્ગે હું સુખ પામું તે માર્ગ મને દર્શાવો. તેમ જ થાઓ, હે મહાપ્રાજ્ઞ—હું તમારું વચન પાલન કરીશ.

Verse 91

पुनर्गच्छ विवेकं हि सुखवार्ता कृता त्वया । सुखमार्गस्य वै वक्ता तव एष भविष्यति

હે વિવેક, તું ફરી જઈ આવ; તું કલ્યાણવાર્તા પહોંચાડી છે. નિશ્ચયે આ પુરુષ તને સુખમાર્ગનો ઉપદેશક બનશે.

Verse 92

वीतरागेण पुण्येन प्रेषितो गतवान्प्रभुः । तमुवाच महात्मानं विवेकं शुद्धसत्तमम्

વીતરાગના પુણ્યથી પ્રેરિત થઈ પ્રભુ પ્રસ્થાન કરીને ગયા. પછી તેમણે પરમ શુદ્ધસત્ત્વવાળા મહાત્મા વિવેકને સંબોધ્યા.

Verse 93

सुखं मे दर्शय त्वं हि वीतरागेण प्रेषितः । भवच्छरणमापन्नो रक्ष संसारदारुणात्

મને સુખ અને શાંતિનો માર્ગ દર્શાવો, કારણ કે તમે વીતરાગ દ્વારા પ્રેષિત છો. હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું—આ દારુણ સંસારચક્રથી મારી રક્ષા કરો.

Verse 94

विवेक उवाच । ज्ञानं गच्छमहाप्राज्ञ स ते सर्वं वदिष्यति । आत्मा तथोक्तः संप्राप्तो यत्र ज्ञानं प्रतिष्ठितम्

વિવેકે કહ્યું—હે મહાપ્રાજ્ઞ, તું જ્ઞાન પાસે જા; તે તને સર્વ વાત કહેશે. આમ ઉપદેશ પામી આત્મા ત્યાં પહોંચ્યો, જ્યાં જ્ઞાન દૃઢ રીતે પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 95

भोभो ज्ञान महातेजः सर्वभावप्रदर्शक । शरणं त्वामहं प्राप्तः सुखमार्गं प्रदर्शय

હે હે જ્ઞાન મહાતેજ, સર્વભાવપ્રદર્શક! હું તારી શરણમાં આવ્યો છું; કૃપા કરીને મને સુખ-કલ્યાણનો માર્ગ બતાવ.

Verse 96

ज्ञानमुवाच । भृत्योहं तव लोकेश त्वं मां वेत्सि न सुव्रत । मया ध्यानेन वै पूर्वं वारितस्त्वं पुनःपुनः

જ્ઞાને કહ્યું—હે લોકેશ, હું તારો ભૃત્ય છું; પરંતુ હે સુવ્રત, તું મને ઓળખતો નથી. પૂર્વે મેં ધ્યાન દ્વારા તને વારંવાર રોક્યો હતો.

Verse 97

पंचात्मकानां संगेन आपदं प्राप्तवान्भवान् । ध्यानं गच्छ महाप्राज्ञ स ते दाता सुखस्य च

પંચાત્મક તત્ત્વોના સંગથી તમે આપત્તિમાં પડ્યા છો. હે મહાપ્રાજ્ઞ, તમે ધ્યાન પાસે જાઓ; એ જ તમને સુખ આપનાર થશે.

Verse 98

ज्ञानेन प्रेषितो ह्यात्मा ध्यानमाश्रित्य संस्थितः । सुखमत्यंतसिद्धं च ध्यानं मे दर्शयस्व ह

જ્ઞાનથી પ્રેરિત આત્મા ધ્યાનનો આશ્રય લઈને સ્થિર થયો છે. મને તે પરમસિદ્ધ અને આનંદમય ધ્યાન દર્શાવો.

Verse 99

भवच्छरणमायातं मामेवं परिरक्षय । एवं संभाषितं तस्य ध्यानमाकर्ण्य तद्वचः

“હું તમારા ચરણોમાં શરણ આવ્યો છું—આ રીતે મારી રક્ષા કરો.” એમ સંબોધિત થતાં તેણે તે વચન ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ્યું અને મનમાં તેનું ધ્યાન ધારણ કર્યું।

Verse 100

समुवाच पुनश्चापि तमात्मानं प्रहृष्टवान् । नैव त्याज्योस्म्यहं तात सर्वकर्मसुनिश्चितः

હર્ષિત થઈ તેણે ફરી પોતાના આત્માને કહ્યું—“પ્રિય, હું કદી ત્યાજ્ય નથી; સર્વ કર્મોમાં હું દૃઢ નિશ્ચયથી સ્થિત છું।”

Verse 101

त्वयैव वीतरागेण विवेकेन सदैव हि । ध्यानयुक्तो भवस्व त्वमात्मानमवलोकय

તારા પોતાના વૈરાગ્ય અને સદા રહેલા વિવેકથી ધ્યાનયુક્ત થા; પોતાના આત્મસ્વરૂપનું અવલોકન કર।

Verse 102

आत्मवांस्त्वं स्थिरो भूत्वा निरातंको विकल्पितः । यथा दीपो निवातस्थः कज्जलं वमते स्थिरः

આત્મસંયમી બની સ્થિર રહો; ચિંતા અને ચંચળ વિકલ્પોથી રહિત રહો. જેમ નિર્વાત સ્થાને સ્થિર દીવો કાજળ બહાર કાઢે છે, તેમ સ્થૈર્ય આંતરિક મલિનતા દૂર કરે છે।

Verse 103

तथा दोषान्प्रज्वलित्वा निर्वाणं हि प्रयास्यति । एकांतस्थो निराहारो मिताशी भव सर्वदा

એ રીતે દોષોને દહન કરીને સાધક નિશ્ચયે નિર્વાણને પામે છે. એકાંતમાં નિવાસ કર, ઉપવાસશીલ રહો, અને સદા મિતાહારી બનો।

Verse 104

निर्द्वंद्वः शब्दसंहीनो निश्चलो ह्यासने स्थितः । आत्मानमात्मना ध्यायन्ममैव स्थिरबुद्धिना

દ્વંદ્વોથી રહિત, શબ્દથી નિવૃત્ત, નિશ્ચલ થઈ આસનમાં દૃઢ સ્થિત રહી, સ્થિર બુદ્ધિથી માત્ર મને જ આશ્રય કરીને તે આત્માથી આત્માનું ધ્યાન કરે છે।

Verse 105

प्राप्स्यसे परमं स्थानं तद्विष्णोः परमं पदम्

તું પરમ સ્થાન પ્રાપ્ત કરશ—એ જ વિષ્ણુનું સર્વોચ્ચ પદ છે।