Graha–Ketu–Utpāta Lakṣaṇas: Solar/Lunar Omens, Comets, Eclipses, and Calendar Rules

Verse 1

सनंदन उवाच । क्रमाच्चैत्रादिमासेषु मेषाद्याः संक्रमा मताः । चैत्रशुक्लप्रतिपदि यो वारः स नृपः स्मृतः 1. ॥ १ ॥

સનંદન બોલ્યા—ક્રમ પ્રમાણે ચૈત્રાદિ માસોમાં મેષાદિ સંક્રાંતિઓ માનવામાં આવે છે. અને ચૈત્ર શુક્લ પ્રતિપદે જે વાર આવે, તે જ દિવસોમાં ‘નૃપ’ એટલે મુખ્ય વાર તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 2

मेषप्रवेशे सेनानीः कर्कटे सस्यपो भवेत् । समोद्यधीश्वरः सूर्यो मध्यमश्चोत्तमो विधुः ॥ २ ॥

સૂર્ય મેષમાં પ્રવેશે ત્યારે સેનાપતિનો યોગ થાય; કર્કમાં (પ્રવેશે) સસ્યપતિ એટલે ધાન્યનો અધિપતિ થાય. સૂર્ય સમુદ્રાધીશ્વર બને છે, અને ચંદ્રમા પહેલા મધ્યમ, પછી ઉત્તમ ફળદાયક બને છે.

Verse 3

नेष्टः कुजो बुधो जीवो भृगुस्त्वतिशुभङ्करः । अधमो रविजो वाच्यो ज्ञात्वा चैषां बलाबलम् ॥ ३ ॥

કુજ (મંગળ) અનિષ્ટ કહેવાયો છે; બુધ અને જીવ (બૃહસ્પતિ) શુભ છે; અને ભૃગુ (શુક્ર) તો અતિશય શુભકારક છે. પરંતુ એમના બળાબળને જાણીને રવિ (સૂર્ય)ને અધમ, એટલે અલ્પ-શુભ કહેવો જોઈએ.

Verse 4

दण्डाकारे कबंधेवा ध्वांक्षाकारेऽथ कीलके । दृष्टेऽकमण्डले व्याधिर्भ्रांतिश्चोरार्थनाशनम् ॥ ४ ॥

જો કીલક દંડાકાર, કબંધ સમાન અથવા કાગડાની આકૃતિમાં દેખાય, તો એવા કમંડલુના દર્શનથી રોગ, ભ્રમ અને ચોરો દ્વારા ધનનાશનો સંકેત થાય છે.

Verse 5

छत्रध्वजपताकाद्यसन्निभस्तिमितैर्ध्वनैः । रविमण्डलगैर्धूम्रैः सस्फुलिंगैर्जगत् क्षयः ॥ ५ ॥

છત્ર, ધ્વજ, પતાકા વગેરે જેવા દબાયેલા-ઘૂટેલા ધ્વનિઓ થાય, અને સૂર્યમંડળમાં સ્ફુલિંગવાળા ધૂમ્રપુંજો ફરતા દેખાય—તો જગત્ક્ષયનો સંકેત થાય છે.

Verse 6

सितरक्तैः पीतकृष्णैर्वर्णैर्विप्रादिपीडनम् । घ्नंति द्वित्रिचतुर्वर्णैर्भुवि राजजनान्मुने ॥ ६ ॥

હે મુને, પૃથ્વી પર રાજવર્ગ શ્વેત, રક્ત, પીત અને કૃષ્ણ વર્ણચિહ્નિત પક્ષો દ્વારા—દ્વિ, ત્રિ અને ચતુર્વિભાગે વહેંચાઈ—વિપ્રાદિ જનને દબાવે, પીડાવે અને નાશ કરે છે।

Verse 7

ऊर्द्ध्वैर्भानुकरैस्ताम्रैर्नाशं याति चमूपतिः । पीतैर्नृपसुतः श्वेतैः पुरोधश्चित्रितैर्जनाः ॥ ७ ॥

જ્યારે સૂર્યકિરણો ઊર્ધ્વમુખી થઈ તામ્ર-લાલ દેખાય, ત્યારે સેનાપતિનો નાશ થાય. કિરણો પીત હોય તો રાજપુત્ર પીડાય; શ્વેત હોય તો પુરોહિત; અને ચિત્રિત (બહુરંગી) હોય તો પ્રજા દુઃખ પામે।

Verse 8

धूम्रैर्नृपपिशंगैस्तु जलदाधोमुखैर्जगत् । शुभोर्कः शिशिरे ताम्रः कुंकुमाभा वसन्तिके ॥ ८ ॥

ધૂમ્રવર્ણ, પિશંગ (તામ્ર-પીત) વાદળો નીચે ઝૂકી રહે ત્યારે જગત્ ઢંકાઈ જાય છે. શુભ સૂર્ય શિશિરમાં તામ્રવર્ણ અને વસંતમાં કુંકુમ-પ્રભાથી પ્રકાશે છે।

Verse 9

ग्रीष्मश्चापांडुरश्चैव विचित्रो जलदागमे । पद्मोदराभः शरदि हेमंते लोहितच्छविः ॥ ९ ॥

ગ્રીષ્મમાં સૂર્ય અપાંડુર (ફિક્કો) બને છે; વરસાદી ઋતુના આગમને તે ચિત્રિત (બહુરંગી) દેખાય છે; શરદમાં કમળના અંદરના ભાગ જેવી આભા ધરાવે છે; અને હેમંતમાં લોહિત છબી ધારણ કરે છે।

Verse 10

पीतः शीते सिते वृष्टौ ग्रीष्मे लोहितभा रविः । रोगानावृष्टिभयकृत् क्रमादुक्तो मुनीश्वर ॥ १० ॥

હે મુનીશ્વર, ક્રમથી કહેવામાં આવ્યું છે કે શિશિરમાં સૂર્ય પીત, વરસાદમાં શ્વેત-ફિક્કો, અને ગ્રીષ્મમાં લોહિતપ્રભા દેખાય તો ભય ઉત્પન્ન કરે છે—રોગો વધે અને અનાવૃષ્ટિનો ભય થાય।

Verse 11

इन्द्र चापार्द्धमूर्तिस्तु भानुर्भूपविरोधकृत् । शशरक्तनिभे भानौ संग्रामो न चिराद्भुवि ॥ ११ ॥

જો સૂર્ય ઇન્દ્રધનુષના અર્ધરૂપ જેવો દેખાય, તો રાજાઓમાં પરસ્પર વૈર ઊભું થાય. અને સૂર્ય શશકના રક્ત સમાન ગાઢ લાલ બને, તો ધરતી પર ટૂંક સમયમાં યુદ્ધ થાય.

Verse 12

मयूरपत्रसङ्काशो द्वादशाब्दं न वर्षति । चन्द्रमासदृशो भानुः कुर्याद्भूपांतरं क्षितौ ॥ १२ ॥

જો વાદળો મોરપાંખ જેવા દેખાય, તો બાર વર્ષ સુધી વરસાદ ન પડે. અને જો સૂર્ય ચંદ્ર સમાન જણાય, તો ધરતી પર રાજસત્તામાં પરિવર્તન સૂચવે છે.

Verse 13

अर्के श्यामे कीटभयं भस्माभे राष्ट्रजं तथा । छिद्रे ऽर्कमण्डले दृष्टं महाराजविनाशनम् ॥ १३ ॥

સૂર્ય શ્યામ દેખાય તો કીટભય (કીટકોનો ઉપદ્રવ) જાણવો; અને ભસ્મવર્ણ દેખાય તો રાજ્યમાં જ ઊભી થતી આપત્તિનું સૂચન. સૂર્યમંડળમાં છિદ્ર દેખાય તો મહારાજાનો વિનાશ સૂચવે છે.

Verse 14

घटाकृतिः क्षुद्भयकृत्पुरहा तोरणाकृतिः । छत्राकृते देशहतिः खंडभानुनृपांतकृत् ॥ १४ ॥

ઘટ (ઘડો) જેવા આકારનું નિમિત્ત ક્ષુધાભય (દુષ્કાળ) લાવે છે; અને શહેર ઉપર દેખાતું નિમિત્ત નગરનાશ કરે છે. તોરણ જેવા આકારનું નિમિત્ત વિનાશકારી; છત્ર જેવા આકારનું નિમિત્ત દેશહાનિ કરે છે. સૂર્ય ખંડિત દેખાય તો રાજાનો અંત સૂચવે છે.

Verse 15

उदयास्तमये काले विद्युदुल्काशनिर्यदि । तदा नृपवधो ज्ञेयस्त्वथवा राजविग्रहः ॥ १५ ॥

સૂર્યોદય કે સૂર્યાસ્ત સમયે વીજળી, ઉલ્કા અથવા વજ્રપાત દેખાય, તો તેને રાજવધનું સૂચન માનવું—અથવા રાજાઓમાં પરસ્પર કલહ અને વૈરનું.

Verse 16

पक्षं पक्षार्धमर्केन्दु परिविष्टावहर्निशम् । राजानमन्यं कुरुतो लोहिताम्बुदयास्तगौ ॥ १६ ॥

સૂર્ય અને ચંદ્રમા પોતાના નિયત માર્ગે ગતિ કરતાં પક્ષ, પક્ષાર્ધ તથા દિવસ-રાત રૂપે કાળમાન ઉત્પન્ન કરે છે. તેમજ તેમના લાલિમાયુક્ત ઉદય-અસ્તથી રાજાઓની પરંપરા, એટલે રાજ્યસત્તાનો ક્રમશઃ ફેરફાર પણ પ્રગટ થાય છે.

Verse 17

उदयास्तमये भानुराच्छिन्नः शस्त्रसन्निभैः । घनैर्युद्धं खरोष्ष्ट्राद्यैः पापरूपैर्भयप्रदम् ॥ १७ ॥

ઉદય અને અસ્ત સમયે સૂર્ય શસ્ત્રસમાન મેઘોથી ઢંકાયેલો, જાણે કાપી નાખ્યો હોય તેમ દેખાય છે. ત્યારે ગધેડા-ઉંટ વગેરે પાપરૂપ ભયંકર આકારો સાથેના યુદ્ધ સમાન દૃશ્ય ભય ઉપજાવે છે.

Verse 18

याम्य शृङ्गोन्नतश्चन्द्रः शुभदो मीनमेषयोः । सौम्य शृङ्गोन्नतः श्रेष्ठो नृयुङ्मकरयोस्तथा ॥ १८ ॥

ચંદ્રમા જ્યારે ‘દક્ષિણ શૃંગ’ પર ઉન્નત થાય છે ત્યારે તે મીન અને મેષ માટે શુભદાયક બને છે. તેમજ ‘ઉત્તર શૃંગ’ પર ઉન્નત ચંદ્રમા કુંભ અને મકર માટે પણ શ્રેષ્ઠ ફળદાયક માનવામાં આવે છે.

Verse 19

घटोक्ष्णस्तु समः कर्कचापयोः शरसन्निभः । चापवत्कौर्महर्योश्च शूलवत्तुलकर्कयोः ॥ १९ ॥

‘ઘટોક્ષ্ণ’ નામનું ચિહ્ન કર્ક અને ધનુ માટે સમાન છે અને બાણ સમાન દેખાય છે. મકર અને સિંહ માટે તે ધનુષ્ય જેવું, તથા તુલા અને કર્ક માટે શૂલ જેવું કહેવાય છે.

Verse 20

विपरीतोदितश्चन्द्रो दुर्भिक्षकलहप्रदः । आषाढद्वयमूलेन्द्र धिष्ण्यानां याम्यगः शशी ॥ २० ॥

ચંદ્રમા જો વિપરીત (અશુભ) રીતે ઉદિત થાય તો તે દુર્ભિક્ષ અને કલહ આપે છે. તેમજ નક્ષત્રોમાં—વિશેષ કરીને બે આષાઢા, મૂલ અને જ્યેષ્ઠા—અહીં શશિ દક્ષિણગતિમાં હોય ત્યારે પણ અશુભ ફળ આપે છે.

Verse 21

अग्निप्रदस्तेयचरवनसर्पविनाशकृत् । विशाखा मित्रयोर्याम्यपार्श्वगः पापगः शशी ॥ २१ ॥

વિશાખા નક્ષત્રમાં ચંદ્ર સ્થિત હોય ત્યારે અગ્નિદાહ, ચોરી, ચલિત પ્રાણીઓ, વન અને સર્પોના વિનાશનું કારણ કહેવાય છે. ત્યારે ચંદ્ર બે ‘મિત્ર’ દેવતાઓના દક્ષિણ પાર्श્વે જઈ પાપકારક અને અશુભ માનવામાં આવે છે.

Verse 22

मध्यमः पितृदैवत्ये द्विदैवे सौम्यगः शशी । अप्राप्यपौष्णभाद्रौद्रामदुक्षाविशशी शुभः ॥ २२ ॥

મધ્યમ બળવાળો ચંદ્ર જો પિતૃ-દૈવત્ય નક્ષત્રમાં અને દ્વિદૈવ (દ્વિસ્વભાવ) રાશિમાં સ્થિત હોય તો તે સૌમ્ય અને શુભ બને છે. પૌષ್ಣ, ભદ્ર અથવા રૌદ્ર ગણ સુધી ન પહોંચીને તે દોષરહિત રહી અનુકૂળ ફળ આપે છે.

Verse 23

मध्यगो द्वारदक्षाणि अतीत्य नववासवात् । यमेंद्रा हीशनोयेशमरुतश्चार्द्धतारकाः ॥ २३ ॥

મધ્ય ગતિએ ચાલતો (ચંદ્ર) દક્ષિણ દ્વારોને વટાવી નવ વાસવોને પણ પાર કરે છે. ત્યાં યમ અને ઇન્દ્ર, ઈશાન અને યશ, મરુતગણ તથા અર્ધ-તારકાઓ મળે છે.

Verse 24

ध्रुवादिति द्विदैवाः स्युरध्यर्द्धांश्चापराः समाः । याम्यशृंगोन्नतो नेष्टः शुभः शुक्ले पिपीलिका ॥ २४ ॥

ધ્રુવથી આગળ કેટલાક શકુન ‘દ્વિદૈવ’ કહેવાય છે, જ્યારે કેટલાકનું ફળ દેઢ ભાગ જેટલા સમયમાં મળે છે. જેણે જમણું શિંગ ઊંચું કર્યું હોય તે ઇચ્છનીય નથી; પરંતુ શુક્લ પક્ષમાં દેખાતી ચીંટી શુભ ગણાય છે.

Verse 25

कार्यहानिः कार्यवृद्धिर्हानिर्वृद्धिर्यथाक्रमम् । सुभिक्षकृद्विशालेंदुरविशालोघनाशनः ॥ २५ ॥

ક્રમ મુજબ તે કાર્યોની હાનિ અને કાર્યોની વૃદ્ધિ કરે છે; તેમ જ ઘટાડો અને વધારો પણ આપે છે. તે સుభિક્ષ (અન્નસમૃદ્ધિ) કરાવે છે, ચંદ્રને વિશાળ દેખાડે છે; વિશાળને અવિશાળ કરે છે અને ઘન સમૂહો (જેમ કે વાદળો)નો નાશ કરે છે.

Verse 26

अधोमुखे शस्त्रभयं कलहो दंडसन्निभे । कुजाद्यैर्निहते शृंगे मंडले वा यथाक्रमम् ॥ २६ ॥

ચિહ્ન અધોમુખ હોય તો શસ્ત્રભય સૂચવે છે; અને દંડસમાન હોય તો કલહ થાય છે. શૃંગ કે મંડલ પર કુજ આદિ ગ્રહો ક્રમે પ્રહાર કરે તો, તે જ ક્રમે ફળો પ્રગટ થાય છે.

Verse 27

क्षेमाद्यं वृष्टिभूपालजननाशः प्रजायते । सत्याष्टनवमर्क्षेषु सोदयाद्वक्रिमे कुजे ॥ २७ ॥

સત્યાદિ નક્ષત્રોમાં અષ્ટમ-નવમ ભાગે કુજ (મંગળ) વક્ર થઈ ઉદય પામે ત્યારે ક્ષેમ-કલ્યાણ અને વરસાદ થાય; તેમજ રાજાઓ અને જનતાનો નાશ પણ થાય છે.

Verse 28

तद्वक्रमुष्णं संज्ञं स्यात्प्रजापीडाग्निसंभवः । दशमैकादशे ऋक्षे द्वादशर्वाग्रतीपयः ॥ २८ ॥

આ યોગને ‘વક્રમુષ್ಣ’ નામે ઓળખવામાં આવે છે; તે પ્રજાને પીડાવતી અગ્નિમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. તે દશમ અને એકાદશ ઋક્ષમાં જાણવો; અને દ્વાદશને અગ્રાભિમુખ બિંદુવાળા કહેવાય છે.

Verse 29

कूक्रं वक्रमुखं ज्ञेयं सस्यवृष्टिविनाशकृत् । कुजे त्रयोदशे ऋक्षे वक्रिते वा चतुर्दशे ॥ २९ ॥

‘કૂક્ર’ નામના અપશકુનને ‘વક્રમુખ’ તરીકે જાણવું; તે શস্য અને વરસાદનો વિનાશ કરે છે. મંગળવારે ચંદ્ર ત્રયોદશ ઋક્ષમાં હોય, અથવા વક્રિતા સ્થિતિમાં ચતુર્દશ ઋક્ષમાં હોય ત્યારે આ લક્ષણ દેખાય છે.

Verse 30

बालस्यचक्रं तत्तस्मिन्सस्यवृष्टिविनाशनम् । पंचदशे षोडशर्क्षे वक्रे स्याद्रुधिराननम् ॥ ३० ॥

‘બાલસ્યચક્ર’ નામનું શકુન દેખાય ત્યારે શস্য અને વરસાદનો વિનાશ થાય છે. પંદરમા કે સોળમા ઋક્ષમાં ગ્રહ વક્ર હોય તો તેને ‘રુધિરાનન’ કહે છે, જે અશુભ છે.

Verse 31

दुर्भिक्षं क्षुद्भयं रोगान्करोति क्षितिनंदनः । अष्टादशे सप्तदशे तद्वक्रं मुशलाह्वयम् ॥ ३१ ॥

હે ક્ષિતિનંદન (રાજન), આ દુર્ભિક્ષ, ભૂખનો ભય અને રોગો ઉત્પન્ન કરે છે. અષ્ટાદશે, સપ્તદશે સ્થાને, તેનું વક્ર અશુભ સ્વરૂપ ‘મુશલ’ કહેવાય છે॥

Verse 32

दुर्भिक्षं धनधान्यादिनाशने भयकृत् सदा । फाल्गुन्योरुदितो भौमो वैश्वदेवे प्रतीपगः ॥ ३२ ॥

ભૌમ (મંગળ) બંને ફાલ્ગુનીમાં ઉદિત થઈ વૈશ્વદેવમાં પ્રતિકૂળ ગતિ કરે ત્યારે તે સદા ભય ઉત્પન્ન કરે છે—દુર્ભિક્ષ અને ધન-ધાન્યાદિનો નાશ કરાવે છે॥

Verse 33

अस्तगश्चतुरास्यार्क्षे लोकत्रयविनाशकृत् । उदितः श्रवणे पुष्ये वक्तृगोश्वनहानिदः ॥ ३३ ॥

જો (ગ્રહ) ચતુરાસ્ય નક્ષત્રમાં અસ્ત જાય, તો તે ત્રિલોકના વિનાશનું કારણ બને છે. અને જો શ્રવણ અથવા પુષ્યમાં ઉદિત થાય, તો વક્તાને હાનિ કરે તથા ગાય, ઘોડા અને મનુષ્યોને કષ્ટ આપે છે॥

Verse 34

यद्दिग्गोऽभ्युदितो भौमस्तद्दिग्भूपभयप्रदः । मघामध्यगतो भौमस्तत्र चैव प्रतीपगः ॥ ३४ ॥

ભૌમ (મંગળ) જે દિશામાં ઉદિત થાય, તે જ દિશાના રાજાને ભય આપે છે. અને ભૌમ જ્યારે મઘા નક્ષત્રના મધ્યમાં પ્રવેશે, ત્યારે ત્યાં પણ પ્રતિકૂળ (અશુભ) બને છે॥

Verse 35

अवृष्टिशस्त्रभयदः पीड्यं देवा नृपांतकृत् । पितृद्विदैवधातॄणां भिद्यन्ते गंडतारकाः ॥ ३५ ॥

દેવતાઓ પીડિત થાય ત્યારે અનાવૃષ્ટિ અને શસ્ત્રભય ઉત્પન્ન કરે છે તથા રાજાઓનો અંત કરાવે છે. અને પિતૃદ્વેષી તથા દૈવવિધાનના વિરોધીઓ માટે ‘ગંડતારક’ નામના અશુભ સંકેતો ફાટી નીકળે છે॥

Verse 36

दुर्भिक्षं मरणं रोगं करोति क्षितिजस्तदा । त्रिषूत्तरासु रोहिण्यां नैरृते श्रवणे मृगे ॥ ३६ ॥

ત્યારે ભૂમિપુત્ર ભૌમ (મંગળ) દુર્ભિક્ષ, મરણ અને રોગ ઉપજાવે છે—જ્યારે તે ત્રણે ઉત્તરાઓમાં, રોહિણીમાં, નૈઋત્ય દિશામાં તથા શ્રવણ અને મૃગશીર્ષ નક્ષત્રોમાં સ્થિત હોય।

Verse 37

अवृष्टिदश्चरन्भौमो दक्षिणे रोहिणीस्थितः । भूमिजः सर्वधिष्ण्यानामुदगामी शुभप्रदः ॥ ३७ ॥

રોહિણીમાં સ્થિત ભૌમ (મંગળ) જો દક્ષિણ માર્ગે અસામાન્ય રીતે ચાલે તો તે અનાવૃષ્ટિનું સૂચન છે; પરંતુ એ જ ભૂમિજ જ્યારે સર્વ ધિષ્ણ્યોમાં ઉત્તરગામી બને, ત્યારે શુભ ફળ આપે છે।

Verse 38

याम्यगोऽनिष्टफलदो भवेद्भेदकरो नृणाम् । विनोत्पातेन शशिनः कदाचिन्नोदयं व्रजेत् ॥ ३८ ॥

ચંદ્રમા જ્યારે દક્ષિણગામી થાય છે, ત્યારે તે અનિષ્ટ ફળ આપે છે અને મનુષ્યોમાં ભેદ-કલહ કરાવે છે; અને કોઈ ઉત્પાત (અપશકુન) વિના ચંદ્રનો ઉદય કદી થતો નથી।

Verse 39

अनावृष्टाग्निभयकृदनर्थनृपविग्रहः । वसुवैष्णवविश्वेन्दुधातृभेषु चरन्बुधः ॥ ३९ ॥

બુધ જ્યારે વસુ, વૈષ્ણવ, વિશ્વે, ઇન્દુ, ધાતૃ અને ભ નક્ષત્ર-ગણોમાં વિચરે છે, ત્યારે તે અનાવૃષ્ટિ, અગ્નિભય જેવી આપત્તિઓ તથા રાજાઓમાં અનર્થ અને વિગ્રહ ઉત્પન્ન કરે છે।

Verse 40

भिनत्ति यदि तत्तारां बाधावृष्टिभयंकरः । आद्रा र्दिपितृभांतेषु दृश्यते यदि चन्द्र जः ॥ ४० ॥

જો ઉપદ્રવ અને વિનાશકારી વરસાદનો ભય ઉપજાવતો તે ગ્રહ એ જ તારાને ભેદે, અને ચન્દ્રજ (બુધ) આર્દ્રા, ઋતુ-નક્ષત્રોમાં અથવા પિતૃ-નક્ષત્રોમાં દેખાય, તો એવો યોગ કષ્ટદાયક સ્થિતિ અને વરસાદજન્ય ઉપદ્રવ સૂચવે છે।

Verse 41

तदा दुर्भिक्षकलहरोगानावृष्टिभीतिकृत् । हस्तादिषट्सु तारासु विचरन्निन्दुनंदनः ॥ ४१ ॥

ત્યારે ઇન્દુનંદન (બુધ) હસ્તા વગેરે છ નક્ષત્રોમાં વિચરે ત્યારે દુર્ભિક્ષ, કલહ, રોગ અને અનાવૃષ્ટિથી ઉપજતો ભય કરાવે છે।

Verse 42

क्षेमं सुभिक्षमारोग्यं कुरुते रोगनाशनम् । अहिर्बुध्न्यार्यमाग्नेययाम्यभेषु चरन्बुधः ॥ ४२ ॥

બુધ જ્યારે અહિર્બુધ્ન્ય, આર્યમા, આગ્નેય અને યામ્ય નક્ષત્રોમાં ચાલે છે, ત્યારે ક્ષેમ, સुभિક્ષ અને આરોગ્ય આપે છે તથા રોગોનો નાશ કરે છે।

Verse 43

भिषक्तरंगवाणिज्यवृत्तीनां नाशकृत्तदा । पूर्वात्रयेचरन्सौम्यो योगतारां भिनत्ति चेत् ॥ ४३ ॥

તે સમયે વૈદ્યક, સમુદ્રયાત્રા અને વાણિજ્યવૃત્તિઓ માટે વિનાશક બને છે—જો સૌમ્ય (બુધ) પૂર્વ ત્રય નક્ષત્રોમાં ચાલતાં યોગતારાને ભેદે।

Verse 44

क्षुच्छस्त्रानलचौरेभ्यो भयदः प्राणिनां तदा । याम्याग्निधातृवायव्यधिष्ण्येषु प्राकृता गतिः ॥ ४४ ॥

ત્યારે બુધ પ્રાણીઓને ભૂખ, શસ્ત્ર, અગ્નિ અને ચોરોથી ભય આપનાર બને છે; અને પ્રાકૃત ગતિ યમ, અગ્નિ, ધાતૃ અને વાયુના અધિષ્ઠાનો તરફ જાય છે।

Verse 45

रौद्रे न्दुसार्पपित्र् येषु ज्ञेया मिश्राह्वया गतिः । भाग्यार्यमेज्यादितिषु संक्षिप्ता गतिरुच्यते ॥ ४५ ॥

રૌદ્ર, ઇન્દુ, સાર્પ અને પિતૃય વિભાગોમાં ‘મિશ્ર’ નામની ગતિ જાણવી; અને ભાગ્ય, આર્યમા, એજ્ય તથા અદિતિ વિભાગોમાં ‘સંક્ષિપ્તા’ ગતિ કહેવાય છે।

Verse 46

गतिस्तीक्ष्णाजचरणाहिर्बुघ्न्यभाश्रिभेषुया । योमातिकातिविश्वांबुमूलमत्स्यैन्यजस्य च ॥ ४६ ॥

‘ગતિ’, ‘તીક્ષ્ણા’, ‘અજ’, ‘ચરણ’, ‘અહિર’, ‘બુઘ્ન્યા’, ‘ભા’, ‘શ્રી’ અને ‘ભેષુયા’; તેમજ ‘યો’, ‘માતિકા’, ‘અતિ’, ‘વિશ્વામ્બુ’, ‘મૂલ’, ‘મત્સ્ય’ અને ‘એન્યજ’—આ બધાં પરમાત્માના ધ્યાનયોગ્ય ગુહ્ય નામો છે।

Verse 47

घोरा गतिर्हरित्वाष्ट्रवसुवारुणभेषु च । इंद्रा ग्निमित्रमार्तंडभेषु पापाह्वयागतिः ॥ ४७ ॥

હરિત, ત્વાષ્ટ્ર, વસુ અને વારુણ—આ રૂપ-નામોમાં ગતિ ઘોર કહેવાય છે; અને ઇન્દ્રાગ્નિ, મિત્ર તથા માર્તંડ રૂપોમાં તે ‘પાપાહ્વયા’ એટલે પાપ-નામવાળી અશુભ ગતિ તરીકે ઓળખાય છે।

Verse 48

प्राकृताद्यासु गतिषु ह्युदितोऽस्तमियोपिवा । यावंत्येव दिनान्येष दृश्यस्तावत्यदृश्यगः ॥ ४८ ॥

પ્રાકૃત વગેરે અનેક ગતિઓમાં આ જીવ—ઉદિત કહેવાય કે અસ્તમિત કહેવાય—જેટલા દિવસો સુધી દૃશ્ય રહે છે, એટલા જ સમય સુધી તે અદૃશ્ય અવસ્થામાં પણ ગતિ કરે છે।

Verse 49

चत्वारिंशत्क्रमात्र्त्रिशद्र वींदू भूसुतो नव । पंचदशैकादशभिर्दिवसैः शशिनंदनः ॥ ४९ ॥

ક્રમ પ્રમાણે (સૂર્ય-ચંદ્રની) ગતિ ત્રીસ અને ચાલીસ દિવસમાં; ભૂસુત મંગળ નવ દિવસમાં; અને શશિનંદન બુધ પંદર તથા અગિયાર દિવસમાં પોતાની ગતિ પૂર્ણ કરે છે।

Verse 50

प्राकृतायां गतः सौम्यः क्षेमारोग्यसुभिक्षकृत् । मिश्रसक्षिप्तयोर्मध्ये फलदोऽन्यासु वृष्टिदः 1. ॥ ५० ॥

સૌમ્ય ગ્રહ (બુધ) પ્રાકૃત/સામાન્ય ગતિમાં હોય ત્યારે ક્ષેમ, આરોગ્ય અને સુભિક્ષ (અન્નસમૃદ્ધિ) આપે છે. મિશ્ર અથવા પીડિત સ્થિતિમાં મધ્યમ ફળ આપે છે; અને અન્ય શુભ સ્થિતિમાં તે વરસાદનો દાતા બને છે।

Verse 51

वैशाखे श्रावणे पौषे आषाढेऽभ्युदितो बुधः । जगतां पापफलदस्त्वितरेषु शुभप्रदः ॥ ५१ ॥

વૈશાખ, શ્રાવણ, પૌષ અને આષાઢમાં બુધનો ઉદય જગતને પાપફળ આપનાર કહેવાય છે; અન્ય માસોમાં તેનો ઉદય શુભફળ પ્રદાન કરે છે।

Verse 52

इषोर्जमासयोः शस्त्रदुर्भिक्षाग्निभयप्रदः । उदितश्चंद्र जः श्रेष्ठो रजतस्फटिकोपमः ॥ ५२ ॥

ઇષ અને ઊર્જ માસોમાં તે શસ્ત્ર, દુર્ભિક્ષ અને અગ્નિનો ભય ઉપજાવે છે; પરંતુ ચંદ્રજનો ઉદય પરમ શુભ—ચાંદી અને સ્ફટિક સમો તેજસ્વી।

Verse 53

द्विभाटजोदिमास्तस्य पंचमैकादशास्त्रिभात् । यन्नक्षत्रोदितो जीवस्तन्नक्षत्राख्यवत्सरः ॥ ५३ ॥

તે ચક્રના માસ નક્ષત્રના વિભાગ મુજબ—બે, પાંચ, અગિયાર અને ત્રણ—ગણાય છે. જે નક્ષત્રમાં બૃહસ્પતિ (જીવ) ઉદિત થાય, વર્ષ તે નક્ષત્રના નામે ઓળખાય છે।

Verse 54

कार्तिको मार्गशीर्षश्च नृणां दुष्टफलप्रदः । शुभप्रदौ पौषमाघौ मध्यमौ फाल्गुनो मधुः ॥ ५४ ॥

માનવો માટે કાર્તિક અને માર્ગશીર્ષ દુષ્ટફળ આપનારા કહેવાય છે. પૌષ અને માઘ શુભફળદાયક છે; જ્યારે ફાલ્ગુન અને મધુ (ચૈત્ર) મધ્યમ ફળ આપે છે।

Verse 55

माधवः शुभदो ज्येष्ठो नृणां मध्यफलप्रदः । शुचिर्मध्यो नभः श्रेष्ठो भाद्र ः श्रेष्ठः क्वचिन्नरः ॥ ५५ ॥

માધવ માસ શુભદાયક છે; જ્યેષ્ઠ પણ કલ્યાણકારી છે; અને માનવો માટે ‘મધ્ય’ સમય મધ્યમ ફળ આપે છે. શુચિ ‘મધ્ય’, નભઃ શ્રેષ્ઠ; અને ભાદ્ર કેટલાક માટે સર્વોત્તમ બને છે।

Verse 56

अतिश्रेष्ठ इषः प्रोक्तो मासानां फलमीदृशम् । सौम्ये भागे चरन्भानां क्षेमारोग्यसुभिक्षकृत् ॥ ५६ ॥

ઇષા નામનો માસ અતિશ્રેષ્ઠ કહેવાયો છે; માસોમાં વ્રતાદિનું ફળ આવું જ જણાવાયું છે. સૂર્ય સૌમ્ય ભાગમાં વિચરે ત્યારે તે ક્ષેમ, આરોગ્ય અને સుభિક્ષ આપે છે.

Verse 57

विपरीतो गुरुर्याम्ये मध्ये चरति मध्यमम् । पीताग्निश्यामहरितरक्तवणेगिराः क्रमात् ॥ ५७ ॥

ગુરુ (બૃહસ્પતિ) જ્યારે વક્રી હોય ત્યારે યામ્ય પ્રદેશમાં મધ્યમ ગતિએ ચાલે છે. ક્રમે કરીને તેનો વર્ણ અને તેજ પીળો, અગ્નિસમાન, શ્યામ, હરિત અને રક્ત દેખાય છે.

Verse 58

व्याध्यग्निचौरशस्त्रास्त्रभयदः प्राणिनां भवेत् । अनावृष्टिं भूम्ननिभः करोति सुरपूजितः ॥ ५८ ॥

તે પ્રાણીઓ માટે વ્યાધિ, અગ્નિ, ચોર, શસ્ત્ર અને અસ્ત્ર દ્વારા ભયનું કારણ બને છે. દેવોથી પૂજિત હોવા છતાં તે મહાબલી પૃથ્વી પર અનાવૃષ્ટિ (વરસાદનો અભાવ) કરે છે.

Verse 59

दिवादृष्टो नृपवध्यामयंवाराष्ट्रनाशनम् । संवत्सरशरीरं स्यात्कृत्तिका रोहिणी तथा ॥ ५९ ॥

જો તે દિવસ દરમિયાન દેખાય, તો રાજવધ, ઘોર મહામારી અથવા રાજ્યનાશનો સંકેત થાય છે. અને તે લક્ષણને ‘સંવત્સર-શરીર’ ધરાવતું સમજવું; તેમજ કૃત્તિકા અને રોહિણી નક્ષત્રો સાથે પણ તેનો સંબંધ છે.

Verse 60

नाभिस्त्वापाठयुगलमाद्री हृत्कुसुमं मघा । दुर्भिक्षाग्निमरुद्भीतिः शरीरं क्रूरपीडिते ॥ ६० ॥

ક્રૂર પીડાથી પીડિત માટે—નાભિ ‘આપાઠ’ નામના યુગલ સાથે, હૃદય ‘આદ્રી’ સાથે, અને ‘કુસુમ’ (પ્રાણકેન્દ્ર) ‘મઘા’ સાથે સંબંધિત કહેવાય છે. એવો મનુષ્ય દુર્ભિક્ષ, અગ્નિ અને પ્રચંડ પવનના ભયથી દેહે પીડાય છે.

Verse 61

नाभ्यां क्षुत्तृड्भयं पुष्ये सम्यङ्मूलफलक्षयः । हृदयेशस्य निधनं शुभं स्यात्संयुतैः शुभैः ॥ ६१ ॥

નાભિમાંથી નિમિત્ત ઊઠે તો ભૂખ‑તરસથી ભય સૂચવે છે; પુષ્ય નક્ષત્રમાં તે મૂળ‑ફળનો યોગ્ય ક્ષય દર્શાવે છે. હૃદય પ્રદેશનું નિમિત્ત ગૃહસ્વામીના નિધનનું સૂચક; પરંતુ શુભ લક્ષણો જોડાય તો પરિણામ શુભ પણ થઈ શકે.

Verse 62

शस्यवृद्धिः प्रजारोग्यं युद्धं जीवात्यवर्षणम् । इति द्विजातिमध्यां तु गोनृपस्त्रीसुखं महत् ॥ ६२ ॥

શસ્યવૃદ્ધિ થશે, પ્રજા આરોગ્યવાન રહેશે, યુદ્ધ પણ થશે અને જીવો માટે પૂરતો વરસાદ પડશે. આ રીતે દ્વિજ સમુદાયમાં ગોધન, રાજાશ્રય અને ગૃહિણીસુખથી મહાન આનંદ થશે.

Verse 63

निःस्वनावृष्टिफणिभिर्वृष्टिः स्वास्थ्यं महोत्सवः । महार्घमपि संपत्तिर्देशनाशोऽतिवर्षणम् ॥ ६३ ॥

અસ્વાભાવિક નિઃશબ્દતા અને સર્પદર્શન જેવા અપશકુન સાથે વરસાદ પડે તોય આરોગ્ય અને મહોત્સવ થઈ શકે; કિંમતી સમૃદ્ધિ પણ મળે. પરંતુ અતિવૃષ્ટિથી પ્રદેશનો નાશ થાય છે.

Verse 64

अवैरं रोगमभयं रोगभीः सस्यवर्षणे । रोगो धान्यं नभोऽदृष्टिमघाद्यृक्षगते गुरौ ॥ ६४ ॥

ગુરુ (બૃહસ્પતિ) મઘા વગેરે નક્ષત્રોમાં ગમન કરે ત્યારે વૈર શમે, રોગો ઓસરે અને ભય રહેતો નથી. પાક માટે વરસાદ પડે, ધાન્ય ઉપજે; પરંતુ મેઘછાયા કારણે આકાશદર્શન ધૂંધળું થાય છે.

Verse 65

सौम्यमध्यमयाम्येषु मार्गेषु वीथिकात्रयम् । शुक्रस्य दस्रभाज्ज्ञेयं पर्यायैश्च त्रिभिस्त्रिभिः ॥ ६५ ॥

ઉત્તર, મધ્ય અને દક્ષિણ—આ ત્રણ આકાશીય માર્ગોમાં વીથીકાઓનું ત્રય છે. આ સમૂહ શુક્ર સાથે સંબંધિત છે એમ જાણવું, અને દરેક માટે ત્રણ‑ત્રણ પર્યાય નામો પણ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 66

नागेभैरावताश्चैव वृषभोष्ट्र्रखराह्वयाः । मृगांजदहनाख्याः स्युर्याम्यांता वीथयो नव ॥ ६६ ॥

દક્ષિણ દિશામાં અંત પામતી નવ વીથીઓ છે—નાગ અને ભૈરવત; વૃષભ, ઊંટ અને ગધેડા નામની; તથા મૃગ, અંજ અને દહન નામની।

Verse 67

सौम्यमार्गे च तिसृषु चरन्वीथिषु भार्गवः । धान्यार्थवृष्टिसस्यानां परिपूर्तिं करोति हि ॥ ६७ ॥

સૌમ્ય માર્ગે અને ત્રણ ચરણ-વીથીઓમાં ગતિ કરતાં ભાર్గવ (શુક્ર) નિશ્ચયે ધાન્ય, ધન, વરસાદ અને સસ્યોની પરિપૂર્તિ કરે છે।

Verse 68

मध्मार्गे च तिसृषु सर्वमप्यधमं फलम् । पूर्वस्यां दिशि मेघस्तु शुभदः पितृपंचके ॥ ६८ ॥

મધ્ય માર્ગે અને ત્રણ સ્થિતિઓમાં (લક્ષણ દેખાય તો) ફળ સર્વથા અધમ થાય છે; પરંતુ પિતૃ-પંચકમાં પૂર્વ દિશાનો મેઘ શુભફળદાયક છે।

Verse 69

स्वातित्रये पश्चिमायां तस्यां शुक्रस्तथाविधः । विपरीते त्वनावृष्टिर्वृष्टिकृद्बुधसंयुतः ॥ ६९ ॥

સ્વાતી-ત્રય દરમિયાન જો તે પશ્ચિમ દિશામાં હોય તો શુક્ર પણ તેવી જ સ્થિતિનો ગણાય; વિપરીત હોય તો અનાવૃષ્ટિ, પરંતુ બુધના સંયોગે તે વરસાદ કરાવનાર બને છે।

Verse 70

कृष्णाष्टम्यां चतुर्दश्याममायां च यदा सितः । उदयास्तमनं याति तदा जलमयी मही ॥ ७० ॥

કૃષ્ણાષ્ટમી, ચતુર્દશી અને અમાવાસ્યાની રાત્રે જ્યારે ‘સિત’ ઉદય-અસ્તને પામે, ત્યારે ધરતી જાણે જલમય બની જાય છે।

Verse 71

मिथः सप्तमराशिस्थौ पश्चात्प्राग्वीथिसंस्थितौ । गुरुशुक्रावनावृष्टिदुर्भिक्षसमरप्रदौ ॥ ७१ ॥

જ્યારે ગુરુ અને શુક્ર પરસ્પર સાતમી રાશિમાં રહી પશ્ચિમ તથા પૂર્વ માર્ગમાં સ્થિત થાય, ત્યારે તેઓ અનાવૃષ્ટિ, દુર્ભિક્ષ અને યુદ્ધના કારણ બને છે।

Verse 72

कुजज्ञजीवरविजाः शुक्रस्याग्रेसरा यदि । युद्धातिवायुर्दुर्भिक्षजलनाशकरामताः ॥ ७२ ॥

જો મંગળ, બુધ, ગુરુ અને સૂર્ય શુક્રથી આગળ ચાલે, તો તે યુદ્ધ, પ્રચંડ પવન, દુર્ભિક્ષ અને જળનાશનું સૂચન કરે છે અને મહા પીડા લાવે છે।

Verse 73

जलमित्रार्यमाहींद्र नक्षत्रेषु सुभिक्षकृत् । सच्छस्त्रावृष्टिदो मूलेऽहिर्बुध्न्यांत्यभयोर्भयम् ॥ ७३ ॥

જલ, મિત્ર, આર્યમા અને મહીન્દ્ર નક્ષત્રોમાં તે સుభિક્ષ અને સમૃદ્ધિ કરે છે. મૂલમાં ઉત્તમ શસ્ત્રો અને વરસાદ આપે છે; પરંતુ આહિર્બુધ્ન્ય તથા અંતિમ બે નક્ષત્રોમાં ભય ઉપજાવે છે।

Verse 74

श्रवणानिलहस्ताद्रा र्भरणीभाग्यभेषु च । चरञ्छनैश्चरो नॄणां सुभिक्षारोग्यसस्यकृत् ॥ ७४ ॥

જ્યારે શનૈશ્ચર શ્રવણ, અનિલ, હસ્ત, આર્દ્રા, ભરણિ, ભાગ્ય અને ભેષુ નક્ષત્રોમાં સંચરે, ત્યારે તે મનુષ્યોને સుభિક્ષ, આરોગ્ય અને પાકસમૃદ્ધિ આપે છે।

Verse 75

मुखे चैकं गुदे द्वे च त्रीणि के नयने द्वयम् । हृदये पञ्च ऋक्षाणि वामहस्ते चतुष्टयम् ॥ ७५ ॥

મુખમાં એક, ગુદામાં બે, કાનમાં ત્રણ, આંખોમાં બે—આ રીતે પવિત્ર અંશો સ્થાપિત થાય છે. હૃદયમાં પાંચ ઋક્ષ અને ડાબા હાથમાં ચારનો સમૂહ મૂકાય છે।

Verse 76

वामपादे तथा त्रीणि दक्षिणे त्रीणि भानि च । चत्वारि दक्षिणे हस्ते जन्मभाद्र विजस्थितिः ॥ ७६ ॥

ડાબા પગમાં ત્રણ અને જમણા પગમાં પણ ત્રણ શુભચિહ્નો છે; તેમજ જમણા હાથમાં ચાર. આ ગોઠવણી ઉત્તમ જન્મ અને શ્રેષ્ઠ, બ્રાહ્મણસદૃશ પદ દર્શાવે છે.

Verse 77

रोगो लाभस्तथा हानिर्लाभः सौख्यं च बंधनम् । आयासः श्रेष्ठयात्रा च धनलाभः क्रमात्फलम् ॥ ७७ ॥

ક્રમશઃ ફળો આ છે—રોગ, લાભ, પછી હાનિ; ફરી લાભ, સુખ, બંધન; પરિશ્રમ, શ્રેષ્ઠ યાત્રા, અને અંતે ધનલાભ.

Verse 78

बहुधारविजस्त्वेतद्वक्रगः फलमीदृशम् । करोत्येव समः साम्यं शीघ्रगेषूत्क्रमात् फलम् ॥ ७८ ॥

જે અનેક ધારાઓમાંથી ઉત્પન્ન થઈ વાંકાં માર્ગે ચાલે છે, તે આવું જ ફળ આપે છે. પરંતુ જે સમ અને સ્થિર છે, તે સમતા લાવે છે; અને જે ઝડપી ગતિએ ચાલે છે, તેમાં ઝડપી પ્રગતિથી ફળ વહેલું પાકે છે.

Verse 79

विष्णुचक्रोत्कृत्तशिराः पङ्गुः पीयूषपानतः । अमृत्युतां गतस्तत्र खेटत्वे परिकल्पितः ॥ ७९ ॥

ત્યાં વિષ્ણુના ચક્રથી જેના શિર કાપી નાખવામાં આવ્યું હતું, તે લંગડો અમૃત પીને અમરત્વને પામ્યો; અને પછી તેને ખેટ—આકાશીય ગ્રહરૂપ સ્થિતિ—માં નિમવામાં આવ્યો.

Verse 80

वरणधातुरर्केन्दू तुदते सर्वपर्वणि । विक्षेपावनतेर्वंगाद्रा हुर्दूरगतस्तयोः ॥ ८० ॥

‘વરણ’ ધાતુ ‘અર્ક’ અને ‘ઇન્દુ’—આ સમાસોને દરેક સંધિ-સ્થાને આઘાત કરે છે; અને ‘વિક્ષેપ’ તથા ‘અવનતિ’ના કારણે કહેવાય છે કે ‘વંગા’ અને ‘અદ્રા’ તેમાંથી દૂર થઈ જાય છે.

Verse 81

षण्मासवृद्ध्या ग्रहणं शोधयेद्र विचंद्र योः । पर्वेशास्तु तथा सत्यदेवा रव्यादितः क्रमात् ॥ ८१ ॥

છ માસની વૃદ્ધિ (સુધારો) ઉમેરીને સૂર્ય અને ચંદ્રગ્રહણની ગણના કરીને તેની શુદ્ધિ કરવી જોઈએ. તેમ જ પર્વદિવસોના અધિપતિઓને સત્યદેવો સહિત, રવિથી આરંભ કરી ક્રમે નિર્ધારિત કરવા જોઈએ.

Verse 82

ब्रह्मेन्द्विन्द्र धनाधीशवरुणाग्नियमाह्वयाः । पशुसस्यद्विजातीनां वृद्धिर्ब्राह्मे तु पर्वणि ॥ ८२ ॥

બ્રહ્મા, ચંદ્ર, ઇન્દ્ર, ધનાધીશ (કુબેર), વરુણ અને અગ્નિનું આવાહન કરવું જોઈએ. બ્રાહ્મ-પર્વમાં પશુ, સસ્ય (અન્ન-પાક) અને દ્વિજોની વૃદ્ધિ થાય છે.

Verse 83

तद्वदेव फलं सौम्ये श्लेष्मपीडा च पर्वणि । विरोधो भूभुजां दुःखमैंद्रे सस्यविनाशनम् ॥ ८३ ॥

હે સૌમ્ય! સૌમ્ય પ્રભાવમાં પણ એ જ પ્રકારનું ફળ થાય છે; અને પર્વકાળે કફની પીડા થાય છે. ઐન્દ્ર પ્રભાવમાં રાજાઓમાં વિરોધ, દુઃખ અને સસ્યનો નાશ થાય છે.

Verse 84

धनिनां धनहानिः स्यात्कौबेरं धान्यवर्धनम् । नृपाणामशिवं क्षेममितरेषां च वारुणे ॥ ८४ ॥

કૌબેર ભાગમાં ધનવાનોને ધનહાનિ થઈ શકે, પરંતુ ધાન્યવૃદ્ધિ થાય છે. વારુણ ભાગમાં રાજાઓને અશુભ ફળ મળે છે, જ્યારે અન્ય માટે ક્ષેમ અને કલ્યાણ રહે છે.

Verse 85

प्रवर्षणं सस्यवृद्धिः क्षेमं हौताशपर्वणि । अनावृष्टिः सस्यहानिर्दुर्भिक्षं याम्यपर्वणि ॥ ८५ ॥

હૌતાશ (અગ્નિ) પર્વમાં પ્રચુર વરસાદ, સસ્યવૃદ્ધિ અને સર્વત્ર ક્ષેમ થાય છે. યામ્ય (યમ) પર્વમાં અનાવૃષ્ટિ, સસ્યહાનિ અને દુર્ભિક્ષ (અકાલ) થાય છે.

Verse 86

वेलाहीने सस्यहानिर्नृपाणां दारुणं रणम् । अतिवेले पुष्पहानिर्भयं सस्यविनाशनम् ॥ ८६ ॥

ઋતુ મોડું આવે ત્યારે પાકનો નાશ થાય છે અને રાજાઓ માટે ભયંકર યુદ્ધનો પ્રકોપ ઊઠે છે. અને ઋતુ અતિ વહેલી આવે ત્યારે પુષ્પહાનિ થાય છે તથા પાકવિનાશનો ભય જન્મે છે.

Verse 87

एकस्मिन्नेव मासे तु चंद्रा र्कग्रहणं यदा । विरोधो धरणीशानामर्थवृष्टिविनाशनम् ॥ ८७ ॥

એક જ મહિનામાં ચંદ્ર અને સૂર્ય—બન્નેનું ગ્રહણ થાય ત્યારે ધરતીના શાસકોમાં પરસ્પર વિરોધ ઊભો થાય છે અને ધન-સમૃદ્ધિ તથા વરસાદનો નાશ થાય છે.

Verse 88

ग्रस्तोदितावस्तमितौ नृपधान्यविनाशदौ । सर्वग्रस्ताविनेंदू तु क्षुद्व्याध्यग्निभयप्रदौ ॥ ८८ ॥

સૂર્ય કે ચંદ્ર ગ્રહણગ્રસ્ત થઈ ઉદય કે અસ્ત થાય તો તે રાજા અને ધાન્યનો વિનાશ કરનાર બને છે. અને ચંદ્ર સંપૂર્ણ ગ્રસ્ત થાય તો દુર્ભિક્ષ, રોગ અને અગ્નિનો ભય આપે છે.

Verse 89

सौम्यायने क्षत्रविप्रानितरां हन्ति दक्षिणे । द्विजातीं श्चक्रमाद्धंति राहुदृष्टोरगादितः ॥ ८९ ॥

ઉત્તરાયણમાં (ગ્રહણનો) દોષ ક્ષત્રિય અને બ્રાહ્મણોને વધુ પ્રહાર કરે છે; દક્ષિણાયણમાં તે ખાસ કરીને દ્વિજોને પીડિત કરે છે. રાહુની દૃષ્ટિથી પ્રભાવિત સર્પાદિ શત્રુઓ ચક્રની જેમ તેમને આઘાત કરે છે.

Verse 90

तथैव ग्रामभेदाः स्युर्मोक्षभेदास्तथा दश । नो शक्ता लक्षितुं देवाः किं पुनः प्राकृता जनाः ॥ ९० ॥

એ જ રીતે ગ્રામોના ભેદ કહેવાયા છે અને મોક્ષના પણ દસ ભેદ માનવામાં આવ્યા છે. તેમને દેવતાઓ પણ સંપૂર્ણ રીતે ઓળખી શકતા નથી—તો સામાન્ય લોકો કેવી રીતે ઓળખશે?

Verse 91

आनीय खेटान्गणितांस्तेषां वारं विचिंतयेत् । शुभाशुभान्यैः कालस्य ग्राहयामो हि लक्षणम् ॥ ९१ ॥

ગ્રહોની ગણિત મુજબની ગતિ લાવી તેમના વાર-પ્રભાવનું ચિંતન કરવું; કારણ કે શુભ-અશુભ સંકેતો દ્વારા જ અમે કાળનું લક્ષણ નિશ્ચિત કરીએ છીએ।

Verse 92

तस्मादन्वेषणीयं तत्कालज्ञानाय धीमता । उत्पातरूपाः केतूनामुदयास्तमया नृणाम् ॥ ९२ ॥

અતએવ વર્તમાન કાળનું સ્વરૂપ જાણવા બુદ્ધિમાને આનું અનુસંધાન કરવું—કેતુઓના ઉત્પાતરૂપ, એટલે મનુષ્યોને અસર કરનાર તેમના ઉદય અને અસ્ત।

Verse 93

दिव्यांतरिक्षा भौमास्ते शुभाशुभफलप्रदाः । यज्ञध्वजास्त्रभवनरक्षवृद्धिंगजोपमाः ॥ ९३ ॥

આ સંકેતો દિવ્ય, અંતરિક્ષ કે ભૌમ હોઈ શકે; તે શુભ અથવા અશુભ ફળ આપે છે. ગજ સમાન સામર્થ્યથી તે યજ્ઞ, ધ્વજ, અસ્ત્ર અને ભવનની રક્ષા તથા વૃદ્ધિ કરે છે।

Verse 94

स्तम्भशूलांकुशाकारा आंतरिक्षाः प्रकीर्तिताः । नक्षत्रसंस्थिता दिव्या भौमा ये भूमिसंस्थिताः ॥ ९४ ॥

અંતરિક્ષના (લક્ષણો) સ્તંભ, શૂલ અને અંકુશ જેવા આકારવાળા કહેવાય છે. નક્ષત્રોમાં સ્થિત હોય તે દિવ્ય, અને ભૂમિ પર સ્થિત હોય તે ભૌમ કહેવાય છે।

Verse 95

एकोऽपि भिन्नरूपः स्याज्जंतुर्नाम शुभाय वै । यावन्तो दिवसान्केतुर्दृश्यते विविधात्मकः ॥ ९५ ॥

એક પણ જીવ ભિન્ન (વિચિત્ર) રૂપે દેખાય તો તે પણ શુભ લક્ષણ ગણાય છે. તેમજ વિવિધ રૂપે કેતુ જેટલા દિવસ દેખાય, તેટલા દિવસ તેનો પ્રભાવ માનવામાં આવે છે।

Verse 96

तावान्मासैः फलं यच्छत्यष्टौ सारव्यवत्सरैः । ये दिव्याः केतवस्तेपि शश्वज्जीवफलप्रदाः ॥ ९६ ॥

જેટલા મહિનામાં તે જ ફળ મળે છે, જે અન્યથા આઠ વર્ષમાં પ્રાપ્ત થાત. તે દિવ્ય કેતુઓ પણ જીવોને સદૈવ ફળ આપનારાં છે.

Verse 97

ह्रस्वः स्निग्धः सुप्रसन्नः श्वेतकेतुः सुवृष्टिकृत् । क्षिप्रादस्तमयं याति दीर्घकेतुरवृष्टिकृत् ॥ ९७ ॥

ટૂંકી, ચમકદાર, અતિ પ્રસન્ન અને શ્વેત કેતુ સુવૃષ્ટિ કરાવે છે અને ઝડપથી અસ્ત જાય છે; જ્યારે દીર્ઘ કેતુ અવૃષ્ટિ કરાવે છે.

Verse 98

अनिष्टदो धूमकेतुः शक्रचापसमप्रभः । द्वित्रिचतुःशूलरूपः स च राज्यांतकृन्मतः ॥ ९८ ॥

અનિષ્ટ આપનાર ધૂમકેતુ, શક્રચાપ (ઇન્દ્રધનુષ) સમાન તેજવાળો, અને બે-ત્રણ-ચાર શૂલરૂપે દેખાય—તે રાજ્યના અંતનું સૂચક માનવામાં આવે છે.

Verse 99

मणिहारस्तु वर्णाभा दीप्तिमंतोऽकसूनवः । केतवश्चोदिताः पूर्वापरयोर्नृपहानिदाः ॥ ९९ ॥

મણિહાર જેવી વર્ણછાયા ધરાવતા, દીપ્તિમાન સૂર્યપુત્ર કેતુઓ ઉદિત થઈ પૂર્વ કે પશ્ચિમ દિશામાં દેખાય તો—તે રાજહાનિના અપશકુન ગણાય છે.

Verse 100

वंसुकबिंबक्षितजच्छुकतुंडादिसन्निभाः । हुताशनोदितास्तेऽपि केतवः फलदाः स्मृताः 1. ॥ १०० ॥

વાંસના કૂંપળ, કુમ્હડો, માટીના ઢગલા, તોતાની ચાંચ વગેરે સમાન દેખાતા કેતુઓ—અગ્નિદિશાથી ઉદિત થયા છતાં—ફળ આપનારાં ગણાય છે.

Verse 101

भूसुता जलतैलाभा वर्तुलाः क्षुद्भयप्रदाः । सुभिक्षक्षेमदाः श्वेतकेतवः सोमसूनवः ॥ १०१ ॥

ભૂસુતા જળ કે તેલ જેવા દેખાઈ વર્તુળાકાર બની દુર્ભિક્ષનો ભય આપે છે; પરંતુ શ્વેતધ્વજધારી સોમસૂનુઓ સુભિક્ષ અને ક્ષેમ આપે છે।

Verse 102

पितामहात्मजः केतुस्त्रिवर्णस्त्रिदशान्वितः । ब्रह्मदंडाद्धूमकेतुः प्रजानामंतकृन्मतः ॥ १०२ ॥

પિતામહ (બ્રહ્મા)નો પુત્ર કેતુ ત્રિવર્ણ અને દેવગણોથી યુક્ત કહેવાય છે; બ્રહ્મદંડમાંથી ઉત્પન્ન તે ‘ધૂમકેતુ’ પ્રજાઓના અંતકારક તરીકે માન્ય છે।

Verse 103

एशान्यां भार्गवसुताः श्वेतरूपास्त्वनिष्टदाः । अनिष्टदाः पंगुसुता विशिखाः कमकाह्वयाः ॥ १०३ ॥

ઈશાન દિશામાં ભાર్గવસુતા શ્વેતરૂપ થઈ અનિષ્ટ આપે છે; તેમજ પંગુસુતા ‘વિશિખ’—‘કમકા’ નામે પ્રસિદ્ધ—તે પણ અશુભ ફળ આપે છે।

Verse 104

विकचाख्या गुरुसुता वेष्टा याम्ये स्थिता अपि । सूक्ष्माः शुक्ला बुधसुताश्चौररोगभयप्रदाः ॥ १०४ ॥

‘વિકચા’ નામની—ગુરુસુતા કહેવાતી—અને ‘વેષ્ટા’, દક્ષિણ દિશામાં સ્થિત હોવા છતાં સૂક્ષ્મ અને શ્વેત તેજવાળી છે; આ ‘બુધસુતા’ ચોર અને રોગનો ભય આપે છે।

Verse 105

कुजात्मजाः कुंकुमाख्या रक्ताः शूलास्त्वनिष्टदाः । अग्निजा विश्वरूपाख्या अग्निवर्णाः सुखप्रदाः ॥ १०५ ॥

કુજ (મંગળ)ના પુત્રો ‘કુંકુમ’ કહેવાય છે; તેઓ રક્તવર્ણ, શૂલસમાન અને અનિષ્ટદાયક છે. અગ્નિના પુત્રો ‘વિશ્વરૂપ’ અગ્નિવર્ણ થઈ સુખ આપે છે।

Verse 106

अरुणाः श्यामलाकारा अर्कपुत्राश्च पापदाः । शुक्रजा ऋक्षसदृशाः केतवः शुभदायकाः ॥ १०६ ॥

અરુણો શ્યામવર્ણાકાર છે અને અર્કપુત્ર હોવાથી પાપફળ આપનાર છે. શુક્રજ કેતુઓ રીંછસમાન છે અને શુભફળદાયક છે.

Verse 107

कृत्तिकासु भवो धूमकेतुर्नूनं प्रजाक्षयः । प्रासादवृक्षशैलेषु जातो राज्ञां विनाशकृत् ॥ १०७ ॥

કૃત્તિકા નક્ષત્રમાં ઉદિત ધૂમકેતુ નિશ્ચિતપણે પ્રજાક્ષયનું સૂચક છે. અને જો તે પ્રાસાદ, વૃક્ષ કે પર્વતો ઉપર ઉદયે, તો રાજાઓના વિનાશનું કારણ બને છે.

Verse 108

सुभिक्षकृत्कौमुदाख्यः केतुः कुमुदसन्निभः । आवर्तकेतुसंध्यायां शशिरो नेष्टदायकः ॥ १०८ ॥

કૌમુદ નામનો કેતુ સుభિક્ષ કરનાર છે અને કુમુદ સમાન શ્વેત દેખાય છે. પરંતુ આવર્ત-કેતુવાળી સંધ્યામાં ચંદ્ર અનિષ્ટફળદાયક બને છે.

Verse 109

ब्रह्मदेवमनोर्मानं पित्र्यं सौरं च सावनम् । चांद्रमार्क्षं गुरोर्मानमिति मानानि वै नव ॥ १०९ ॥

બ્રહ્મમાન, દેવમાન, મનુમાન, પિતૃમાન, સૌરમાન, સાવનમાન, ચાંદ્રમાન, આર્ક્ષ (નક્ષત્ર)માન અને ગુરુમાન—આ નવ પ્રકારના માન છે.

Verse 110

एतेषां नवमानानां व्यवहारोऽत्र पञ्चभिः । तेषां पृथक्पृथक्कार्यं वक्ष्यते व्यवहारतः ॥ ११० ॥

આ નવ માનનો વ્યવહાર અહીં પાંચ રીતથી થાય છે. તેમના અલગ અલગ કાર્યો વ્યવહાર મુજબ જુદાં જુદાં કહીશું.

Verse 111

ग्रहाणां निखिलश्चारो गृह्यते सौरमानतः । वृष्टेर्विधानं स्त्रीगर्भः सावनेनैव गृह्यते ॥ १११ ॥

ગ્રહોની સંપૂર્ણ ગતિ સૌરમાનથી નક્કી થાય છે; પરંતુ વરસાદનું વિધાન અને સ્ત્રીગર્ભની ગણતરી માત્ર સાવન (દૈનિક) માનથી જ નિશ્ચિત થાય છે.

Verse 112

प्रवर्षणां समे गर्भो नाक्षत्रेण प्रगृह्यते । यात्रोद्वाहव्रतक्षौरे तिथिवर्षेशनिर्णयः ॥ ११२ ॥

વર્ષાને આધારે વર્ષ ગણાય ત્યારે ગર્ભ (અને તેની ગણતરી) નક્ષત્રથી નક્કી કરવો નહીં. યાત્રા, લગ્ન, વ્રત અને ચૂડાકર્મમાં નિર્ણય તિથિ તથા વર્ષેશ (વર્ષના અધિપતિ) દ્વારા કરવો.

Verse 113

पर्ववास्तूपवासादि कृत्स्नं चांद्रे ण गृह्यते । गृह्यते गुरुमानेन प्रभवाद्यब्दलक्षणम् ॥ ११३ ॥

પર્વ, વાસ્તુસંબંધિત કર્મ, ઉપવાસ વગેરે સર્વ આચારો ચાન્દ્રમાનથી નક્કી થાય છે. પ્રભવ વગેરે વર્ષોના લક્ષણો ગુરુમાન (બૃહસ્પતિના માન)થી નિર્ધારિત થાય છે.

Verse 114

तत्तन्मासैर्द्वादशभिस्तत्तदष्टौ भवेत्ततः । गुरुमध्यमचारेण षष्ट्यब्दाः प्रभवादयः ॥ ११४ ॥

તે તે માસોના બાર મળીને એક વર્ષ બને છે; ત્યારબાદ એ જ ગણતરીથી આગળ આઠ (વર્ષ) રચાય છે. ગુરુના મધ્યગમન અનુસાર પ્રભવ વગેરે સાઠ વર્ષ માનવામાં આવ્યા છે.

Verse 115

प्रभवो विभवः शुक्लः प्रमोदोऽथ प्रजापतिः । अंगिराः श्रीमुखो भावो युवा धाता तथैव च ॥ ११५ ॥

પ્રભવ, વિભવ, શુક્લ, પ્રમોદ અને પ્રજાપતિ; તેમજ અંગિરા, શ્રીમુખ, ભાવ, યુવા અને ધાતા—આ (વર્ષનાં નામો) છે.

Verse 116

ईश्वरो बहुधान्यश्च प्रमाथी विक्रमो वृषः । चित्रभानुस्सुभानुश्च तारणः पार्थिवोऽव्ययः ॥ ११६ ॥

તે પરમેશ્વર છે; અન્ન-સમૃદ્ધિ આપનાર; દુષ્ટદમન કરનાર; પરાક્રમસ્વરૂપ; ધર્મનો વృషભ. તે વિચિત્ર તેજ અને શુભ કિરણોથી દીપ્ત; તારણહાર; પૃથ્વીલોકનો અધિપતિ છતાં અવિનાશી છે।

Verse 117

सर्वजित्सर्वधारी च विरोधी विकृतः खरः । नंदनो विजयश्चैव जयो मन्मथदुर्मुखौ ॥ ११७ ॥

તે સર્વજિત્—સર્વવિજયી; સર્વધારી—સર્વને ધારણ કરનાર; અધર્મનો વિરોધી; અવિકૃત—અપરિવર્તિત; ખર—અડગ. તે નંદન—આનંદદાતા; વિજય; જય; મન્મથદમનકર્તા; અને દુર્મુખ—ભયંકર મુખવાળો છે।

Verse 118

हेमलंबो विलंबश्च विकारी शार्वरी लवः । शुभकृच्छोभनः क्रोधी विश्वावसुपराभवौ ॥ ११८ ॥

આ નામો—હેમલંબ, વિલંબ, વિકારી, શાર્વરી, લવ; શુભકૃત્, શોભન, ક્રોધી; વિશ્વાવસુ અને પરાભવ—પ્રભુના પાવન નામો છે।

Verse 119

प्लवंगः कीलकः सौम्यः सामाप्तश्च विरोधकृत् । र्प्भावी प्रमादी च आनन्दो राक्षसोऽनलः ॥ ११९ ॥

આ નામો—પ્લવંગ, કીલક, સૌમ્ય, સામાપ્ત, વિરોધકૃત્; તેમજ ઋભાવી, પ્રમાદી, આનંદ, રાક્ષસ અને અનલ—પ્રભુના નામ તરીકે કહેવાય છે।

Verse 120

पिंगलः कालयुक्तश्च सिद्धार्थो रौद्र दुर्मतीः । दुंदुभी रुधिरोद्गारी रक्ताक्षः क्रोधनः क्षयः ॥ १२० ॥

તે પિંગલ, કાલયુક્ત, સિદ્ધાર્થ; રૌદ્ર અને દુર્મતી કહેવાય છે। તે દુંદુભી સમ ગર્જન કરનાર; રુધિરોદ્ગારી; રક્તાક્ષ; ક્રોધન; અને ક્ષય—લયસ્વરૂપ છે।

Verse 121

नामतुल्यफलाः सर्वे विज्ञेयाः षष्टिवत्सराः । युगं स्थात्पंचभिर्वर्षैर्युगान्येवं तु द्वादश ॥ १२१ ॥

સાઠેય સંવત્સરો પોતાના નામને અનુરૂપ ફળ આપનારાં છે એમ જાણવું. પાંચ વર્ષનું એક યુગ થાય; આ રીતે સાઠ વર્ષમાં બાર યુગ થાય છે.

Verse 122

तेषामीशाः क्रमाज्ज्ञेया विष्णुर्देवपुरोहितः । पुरंदरो लोहितश्च त्वष्टाहिर्बुध्न्यसंज्ञकः ॥ १२२ ॥

તેમના અધિષ્ઠાતા ક્રમે જાણવાં—વિષ્ણુ, દેવપુરોહિત; પુરંદર (ઇન્દ્ર); લોહિત; ત્વષ્ટા; તથા અહિર્બુધ્ન્ય નામે પ્રસિદ્ધ દેવ.

Verse 123

पितरश्च ततो विश्वे शशींद्रा ग्न्यश्विनो भगः । तथा युगस्य वर्षेशास्त्वग्निनेंदुविधीश्वराः ॥ १२३ ॥

પછી પિતૃગણ અને વિશ્વેદેવો; તેમજ સોમ અને ઇન્દ્ર, અગ્નિ, અશ્વિનીકુમારો અને ભગ. એ જ રીતે યુગો અને વર્ષોના અધિપતિ અગ્નિ, ચંદ્ર અને વિધીશ્વર છે.

Verse 124

अथाद्वेशचमूनाथसस्यपानां बलाबलम् । तत्कालं ग्रहचारं च सम्यग् ज्ञात्वा फलं वदेत् ॥ १२४ ॥

પછી અદ્વેષ, ચમૂનાથ વગેરે, પાક અને પીવાના પાણીનું બળ-અબળ તથા તે સમયનો ગ્રહચાર સમ્યક જાણીને પરિણામ કહેવું જોઈએ.

Verse 125

सौम्यायनं मासषट्कं मृगाद्यं भानुभुक्तितः । अहः सुराणां तद्रा त्रिः कर्काद्यं दक्षिणायनम् ॥ १२५ ॥

સૂર્યના રાશિભોગ અનુસાર મકરાદિથી શરૂ થતો છ માસનો સમય ‘સૌમ્યાયન’ (ઉત્તરાયણ) કહેવાય છે. એ દેવતાઓનો દિવસ છે; તેની રાત્રિ કર્કાદિથી શરૂ થતો છ માસનો ‘દક્ષિણાયન’ છે.

Verse 126

गृहप्रवेशवैवाहप्रतिष्ठामौंजिबन्धनम् । मघादौ मंगलं कर्म विधेयं चोत्तरायणे ॥ १२६ ॥

ગૃહપ્રવેશ, વિવાહ, પ્રતિષ્ઠા તથા મૌંજીબંધન (ઉપનયન) જેવા મંગલકર્મો મઘા નક્ષત્રથી આરંભ કરીને અને સૂર્યના ઉત્તરાયણમાં કરવાં જોઈએ।

Verse 127

याम्यायने गर्हितं च कर्म यत्नात्प्रशस्यते । माघादिमासौ द्वौ द्वौ च ऋतवः शिशिरादयः ॥ १२७ ॥

દક્ષિણાયણમાં પ્રયત્નપૂર્વક કરેલું કર્મ, અન્યથા નિંદનીય હોય તોય પ્રશંસનીય ગણાય છે। માઘથી માસો બે-બે કરીને ગોઠવાય છે, અને શિશિરાદિ ઋતુઓ પણ બે માસની હોય છે।

Verse 128

मृगाच्छिशिरवसंतश्च ग्रीष्माः स्युश्चोत्तरायणे । वर्षा शरच्च हेमंतः कर्काद्वै दक्षिणायने ॥ १२८ ॥

મૃગશીર્ષથી આગળ શિશિર, વસંત અને ગ્રીષ્મ ઋતુઓ ઉત્તરાયણમાં આવે છે। કર્કટથી આગળ વર્ષા, શરદ અને હેમંત ઋતુઓ દક્ષિણાયણમાં આવે છે।

Verse 129

चांद्रो दर्शावधिः सौरः संक्रात्या सावनो दिनैः । त्रिंशद्भिश्चंद्र भगणो मासो नाक्षत्रसंज्ञकः ॥ १२९ ॥

ચાંદ્રમાસ અમાવાસ્યાની સીમા સુધી ગણાય છે; સૌરમાસ સંક્રાંતિથી નક્કી થાય છે। સાવન માસ દિવસગણતરીથી; અને ત્રીસ તિથિઓવાળો ચંદ્રભગણ માસ ‘નાક્ષત્ર માસ’ કહેવાય છે।

Verse 130

मधुश्च माधवः शुक्रः शुचिश्चाथ नभस्ततः । नभस्य इषःऊर्जश्च सहाश्चैव सहस्यकः ॥ १३० ॥

મધુ, માધવ, શુક્ર, શુચિ; પછી નભ; ત્યારબાદ નભસ્ય; પછી ઇષ અને ઊર્જ; તેમજ સહા અને સહસ્યક—આ ક્રમશઃ માસોના નામ છે।

Verse 131

तपास्तपस्य क्रमशश्चैत्रादीनां समाह्वयाः । यस्मिन्मासे पौर्णमासी येन धिष्ण्येन संयुता ॥ १३१ ॥

તપ અને તપસ્યા—આ નામો ક્રમશઃ ચૈત્રાદિ માસોને પણ અપાય છે. જે માસમાં જે પૂર્ણિમા આવે અને તે જે નક્ષત્ર-ધિષ્ણ્ય સાથે સંયુક્ત હોય, તે જ આધારે તે માસની સંજ્ઞા નિર્ધારિત થાય છે.

Verse 132

तन्नक्षत्राह्वयो मासः पौर्णमासी तदाह्वया । तत्पक्षौ दैव पित्राख्यौ शुक्लकृष्णौ तथापरे ॥ १३२ ॥

તે (અધિષ્ઠાતા) નક્ષત્રના નામથી માસની સંજ્ઞા થાય છે અને પૂર્ણિમા પણ એ જ નામથી જાણીતી થાય છે. તેના બે પક્ષ ‘દૈવ’ અને ‘પિતૃય’ કહેવાય છે—અર્થાત્ શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષ।

Verse 133

शुभाशुभे कर्मणि च प्रशस्तौ भवतः सदा । क्रमात्तिथीनां ब्रह्माग्नी विरिंचिविष्णुशैलजाः ॥ १३३ ॥

શુભ અને અશુભ—બન્ને કર્મોમાં તમે બન્ને સદા પ્રશસ્ત ગણાય છો. તિથિઓના ક્રમમાં બ્રહ્મા અને અગ્નિ, તેમજ વિરિંચિ, વિષ્ણુ અને શૈલજા (પાર્વતી) અધિષ્ઠાતા દેવતાઓ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 134

विनायकयमौ नागचंद्रौ स्कंदोऽकवासवौ । महेन्द्र वासवौ नागदुर्गादंडधराह्वयः ॥ १३४ ॥

વિનાયક અને યમ; નાગ અને ચંદ્ર; સ્કંદ અને (બે) વસુ; મહેન્દ્ર અને વાસવ; તેમજ નાગ, દુર્ગા અને દંડધર—આ બધાં આ પ્રસંગે ઉચ્ચારાતા દિવ્ય નામો છે.

Verse 135

शिवविष्णू हरिरवीकामः सर्वः कलीततः । चन्द्र विश्वेदर्शसंज्ञतिथीशाः पितरः स्मृताः ॥ १३५ ॥

શિવ અને વિષ્ણુ, હરિ, રવિ (સૂર્ય) અને કામ—આ બધા ‘કલીતત’ સમૂહ સાથે સંબંધિત કહેવાય છે. ચંદ્ર, વિશ્વેદેવો તથા ‘તિથીશ’ તરીકે ઓળખાતા દેવતાઓ પિતૃરૂપે સ્મરાય છે.

Verse 136

नंदाभद्रा जयारिक्तापूर्णाः स्युस्तिथयः पुनः । त्रिरावृत्त्या क्रमाज्ज्ञेया नेष्टमध्येष्टदाः सिते ॥ १३६ ॥

ફરી તિથિઓ નંદા, ભદ્રા, જયા, રિક્તા અને પૂર્ણા એમ જાણવી. આ ક્રમને ક્રમશઃ ત્રણ વાર પુનરાવર્તન કરતાં સમગ્ર પક્ષમાં તેમની ઓળખ થાય છે. શુક્લપક્ષમાં તે અનુક્રમે અનિષ્ટ, મધ્યમ અને ઇષ્ટ ફળ આપનારી ગણાય છે.

Verse 137

कृष्णपक्षे त्विष्टमध्यानिष्टदाः क्रमशस्तदा । अष्टमी द्वादशी षष्ठी चतुर्थी च चतुर्दशी ॥ १३७ ॥

કૃષ્ણપક્ષમાં આ તિથિઓ ક્રમશઃ ઇષ્ટથી મધ્યમ અને અનિષ્ટ ફળ આપનારી માનવામાં આવે છે—અષ્ટમી, દ્વાદશી, ષષ્ઠી, ચતુર્થી અને ચતુર્દશી.

Verse 138

तिथयः पक्षरंध्राख्या ह्यतिरूक्षा प्रकीर्तिताः । समुद्र मनुरंध्रांकतत्त्वसंख्यास्तुनाडिकाः ॥ १३८ ॥

તિથિઓ અત્યંત સૂક્ષ્મ કહીને ‘પક્ષ-રંધ્ર’ તરીકે પ્રખ્યાત છે. તેમજ નાડિકા-સમયનું ગણિત પરંપરાગત સંખ્યાસૂચક શબ્દો—‘સમુદ્ર’, ‘મનુ’, ‘રંધ્ર’, ‘અંક’, ‘તત્ત્વ’ વગેરે—અનુસાર કરવું.

Verse 139

त्याज्याः स्युस्तासु तिथिषु क्रमात्पंच च सर्वदा । अमावास्या च नवमी हित्वा विषमसज्ञिका ॥ १३९ ॥

આ તિથિઓમાં ક્રમશઃ પાંચ તિથિઓ હંમેશાં ત્યાજ્ય ગણાય છે. અને અમાવાસ્યા તથા નવમીને છોડીને બાકીની તિથિઓ ‘વિષમ’ (અશુભ) સંજ્ઞાથી ઓળખાય છે.

Verse 140

तिथयस्तुप्रशस्तास्युर्मध्यमा प्रतिपत्सिता । षष्ठ्यां तैलं तथाष्टम्यां मासं क्षौरं कलेस्तिथौ ॥ १४० ॥

તિથિઓમાં મધ્યની તિથિઓ પ્રશસ્ત ગણાય છે; પ્રતિપદ પણ માન્ય છે. ષષ્ઠીએ તેલ લગાવવું, અષ્ટમીએ માસિક વ્રત કરવું, અને કાલ-તિથિએ ક્ષૌરકર્મ (મુંડન) કરવું કહેવામાં આવ્યું છે.

Verse 141

पूर्णिमादर्शयोर्नारीसेवनं परिवर्जयेत् । दर्शे षष्ठ्यां प्रतिपदि द्वादश्यां प्रतिपर्वसु ॥ १४१ ॥

પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યાના દિવસે સ્ત્રીસંગ ત્યજવો. દર્શદિવસે, ષષ્ઠી, પ્રતિપદા, દ્વાદશી તથા સર્વ પર્વકાળે પણ વિરમવું।

Verse 142

नवम्यां च न कुर्वीत कदाचिद्दंतधावनम् । व्यतीपाते च संक्रांतावेकादश्यां च पर्वसु ॥ १४२ ॥

નવમીના દિવસે ક્યારેય દંતધાવન ન કરવું. વ્યતીપાત, સંક્રાંતિ, એકાદશી તથા પર્વદિવસોમાં પણ દાંત સાફ કરવું વर्ज્ય છે।

Verse 143

अर्कभौमदिने षष्ठ्यां नाभ्यंगो वैधृतौ तथा । यः करोति दशम्यां च स्नानमामलकैर्नरः ॥ १४३ ॥

રવિવાર કે મંગળવારે આવતી ષષ્ઠી તથા વૈધૃતિ યોગમાં અભ્યંગ (તેલમાલિશ) ન કરવો. પરંતુ જે પુરુષ દશમીના દિવસે આમળાથી સ્નાન કરે, તે શુદ્ધિફળ પામે છે।

Verse 144

पुत्रहानिर्भवेत्तस्य त्रयोदश्यां धनक्षयः । अर्थपुत्रक्षयस्तस्य द्वितीयायां न संशयः ॥ १४४ ॥

ત્રયોદશીના દિવસે તેને પુત્રહાનિ થાય છે અને દ્વિતીયાના દિવસે ધનક્ષય. દ્વિતીયાના દિવસે અર્થ અને પુત્ર—બન્નેનો ક્ષય થાય છે, તેમાં શંકા નથી।

Verse 145

अमायां च नवम्यां च सप्तम्यां च कुलक्षयः । या पौर्णिमा दिवा चंद्र मती सानुमती स्मृता ॥ १४५ ॥

અમાવાસ્યા, નવમી અને સપ્તમીના દિવસે કુલક્ષય કહેવાયો છે. જે પૂર્ણિમા દિવસે ચંદ્રયુક્ત હોય, તે ‘ચંદ્રમતી’ તથા ‘સાનુમતી’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 146

रात्रौ चन्द्र वती राकाप्यमावास्या तथा द्विधा । सिनीवाली चेंदुमती कुहूर्नेंदुमती मता ॥ १४६ ॥

રાત્રે ચંદ્રયુક્ત તિથિ ‘રાકા’ કહેવાય છે. અમાવાસ્યા પણ બે પ્રકારની—સિનીવાલી ‘ઇન્દુમતી’ (ચંદ્રસહિત) અને કુહૂ ‘અનિન્દુમતી’ (ચંદ્રવિહિન) માનવામાં આવે છે.

Verse 147

कार्तिके शुक्लनवमी त्वादिः कृतयुगस्य च । त्रेतादिर्माधवे शुक्ले तृतीया पुण्यसंज्ञिता ॥ १४७ ॥

કાર્તિક માસની શુક્લ નવમીને કૃત (સત્ય) યુગનો આરંભ કહેવાય છે. અને માધવ (વૈશાખ) માસની શુક્લ તૃતીયા ત્રેતા યુગનો પુણ્ય આરંભ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 148

कृष्णापंचदशी माघे द्वापरादिरुदीरिता । कल्पादिः स्यात्कृष्णपक्षे नभस्यस्य त्रयोदशी ॥ १४८ ॥

માઘ માસની કૃષ્ણ પક્ષની પંચદશી (અમાવાસ્યા)ને દ્વાપર યુગનો આરંભ કહેવાયો છે. અને નભસ્ય (ભાદ્રપદ) માસની કૃષ્ણ પક્ષની ત્રયોદશીને કલ્પનો આરંભ જણાવાયો છે.

Verse 149

द्वादश्यूर्जे शुक्लपक्षे नवम्यच्छेश्वयुज्यपि । चेत्रे भाद्र पदे चैव तृतीया शुक्लसंज्ञिता ॥ १४९ ॥

ઊર્જ (કાર્તિક) માસના શુક્લ પક્ષની દ્વાદશી શુભ ગણાઈ છે; તેમજ અશ્વયુજ (આશ્વિન) માસની નવમી પણ. ચૈત્ર અને ભાદ્રપદમાં શુક્લ પક્ષની તૃતીયા પણ ‘શુક્લા’ નામે શુભ કહેવાય છે.

Verse 150

एकादशी सिता पौषे ह्याषाढेर्देशमीसिता । माघे च सप्तमी शुक्ला नभस्ये त्वसिताष्टमी 1. ॥ १५० ॥

પૌષ માસમાં શુક્લ (સિતા) એકાદશી; આષાઢમાં શુક્લ દશમી; માઘમાં શુક્લ સપ્તમી; અને નભસ્ય (ભાદ્રપદ) માસમાં કૃષ્ણ (અસિતા) અષ્ટમી કહેવાઈ છે.

Verse 151

श्रावणे मास्यमावास्या फाल्गुने मासि पौर्णिमा । आषाढें कार्तिके मासि ज्यष्ठे चैत्रे च पौर्णिमा ॥ १५१ ॥

શ્રાવણ માસમાં અમાવાસ્યા આચરવી; ફાલ્ગુન માસમાં પૂર્ણિમા. આષાઢ અને કાર્તિક માસમાં, તેમજ જ્યેષ્ઠ અને ચૈત્ર માસમાં પણ પૂર્ણિમા તિથિનું જ અનુષ્ઠાન કરવું।

Verse 152

मन्वादयो मानवानां श्राद्धेष्वत्यंतपुण्यदा । भाद्रे कृष्णत्रयोदश्यां मघामिंदुः करे रविः ॥ १५२ ॥

માનવો માટે મન્વાદિ વગેરે શ્રાદ્ધ-સંબંધિત અનુષ્ઠાનો અત્યંત પુણ્યદાયક છે—વિશેષ કરીને ભાદ્રપદ કૃષ્ણપક્ષની ત્રયોદશીએ, જ્યારે ચંદ્ર મઘા નક્ષત્રમાં અને સૂર્ય હસ્ત નક્ષત્રમાં હોય।

Verse 153

गजच्छाया तदा ज्ञेया श्राद्धे ह्यत्यंतपुण्यदा । एकस्मिन्वासरे तिस्रस्तिथयः स्यात्तिथिक्षयः ॥ १५३ ॥

તે સમયે ‘ગજછાયા’ નામનો શુભ સમય જાણવો જોઈએ; શ્રાદ્ધમાં તે અત્યંત પુણ્યદાયક છે. એક જ દિવસે ત્રણ તિથિઓ આવે તો તેને ‘તિથિક્ષય’ કહે છે।

Verse 154

तिथिर्वारत्रये त्वेका ह्यधिका द्वे च निंदिते । सूर्यास्तमनपर्यंतं यस्मिन्वारे तु या तिथिः ॥ १५४ ॥

ત્રણ વારના ગાળામાં એક તિથિ ‘અધિકા’ થઈ શકે છે અને બે ‘નિંદિતા’ ગણાય છે. જે વારમાં જે તિથિ સૂર્યાસ્ત સુધી (અથવા તેનાથી આગળ) રહે, તે તિથિ તે જ વારમાં ગ્રહણ કરવી।

Verse 155

विद्यते सा त्वखंडा स्यान्न्यूना चेत्खंडसंज्ञिता । तिथेः पंचदशो भागः क्रमात्प्रतिपदादयः ॥ १५५ ॥

તિથિ સંપૂર્ણ રીતે હોય તો તે ‘અખંડા’ કહેવાય; અને ઓછી હોય તો ‘ખંડ’ સંજ્ઞા પામે. તિથિ ચંદ્રમાસનો પંદરમો ભાગ છે, જે પ્રતિપદા વગેરે ક્રમથી ચાલે છે।

Verse 156

क्षणसंज्ञास्तदर्द्धानि तासामर्द्धप्रमाणतः । रविः स्थिश्चरश्चन्द्र ः क्रूरोवक्रोखिलो बुधः ॥ १५६ ॥

તે (કાળ-વિભાગો)ના અર્ધ ભાગોને ‘ક્ષણ’ કહે છે; તેમના અર્ધ-પ્રમાણ મુજબ કહેવામાં આવ્યું છે—સૂર્ય સ્થિર છે, ચંદ્ર ચર છે; અને બુધ ક્રૂર, વક્રગામી તથા અનિયમિત ગતિ ધરાવે છે।

Verse 157

लघुरीज्यो मृदुः शुक्रस्तीक्ष्णो दिनकरात्मजः । अभ्यक्तो भानुवारे यः स नरः क्लेशवान्भवेत् ॥ १५७ ॥

ગુરુનો પ્રભાવ લઘુ, શુક્ર મૃદુ, અને દિનકરપુત્ર શનિ તીક્ષ્ણ છે. જે મનુષ્ય રવિવારે શરીરે તેલ ચોપડે, તે ક્લેશવાળો બને છે।

Verse 158

ऋक्षेशे कांतिभाग्भौमे व्याधिसौभाग्यमिंदुजे । जीवे नैवं सिते हानिर्मन्दे सर्वसमृद्धयः ॥ १५८ ॥

નક્ષત્રનો અધિપતિ મંગળ હોય તો કાંતિ અને આકર્ષણ મળે; બુધ હોય તો રોગ અને સૌભાગ્ય બંને થાય. ગુરુ સાથે એવું ફળ નથી; શુક્રથી હાનિ, અને શનિથી સર્વસમૃદ્ધિ થાય છે।

Verse 159

लंकोदयात्स्याद्वारादिस्तस्मादूर्ध्वमधोऽपिवा । देशांतरस्वचरार्द्धनाडीभिरपरे भवेत् ॥ १५९ ॥

લંકાના સૂર્યોદય પરથી દ્વારકા વગેરે સ્થળોનો સમય નક્કી થાય છે—ક્યાંક આગળ (વધુ) તો ક્યાંક પાછળ (ઓછો). અન્ય પ્રદેશોમાં દેશાંતરના સ્વચર અનુસાર અર્ધ-નાડીથી ફરક ગણાય છે।

Verse 160

बलप्रदस्य खेटस्य कर्म सिद्ध्य्ति यत्कृतम् । तत्कर्म बलहीनस्य दुःखेनापि न सिद्ध्य्ति ॥ १६० ॥

બળ આપતા તાબીઝ (ખેટ) સાથે કરેલું કાર્ય સિદ્ધ થાય છે; પરંતુ બળહીન માણસનું એ જ કાર્ય, દુઃખે ઝઝૂમ્યા છતાં, સિદ્ધ થતું નથી।

Verse 161

इंदुज्ञजीवशुक्राणां वासराः सर्वकर्मसु । फलदास्त्वितरे क्रूरे कर्मस्वभिमतप्रदाः ॥ १६१ ॥

ચંદ્ર, બુધ, ગુરુ અને શુક્રના વાર સર્વ કાર્યોમાં શુભ ફળ આપનારા છે. અન્ય વાર ક્રૂર ગણાય છે; તે કઠોર અથવા બળપૂર્વકના કર્મોમાં જ ઇચ્છિત ફળ આપે છે.

Verse 162

रक्तवर्णो रविश्चंद्रो गौरो भौमस्तु लोहितः । दूर्वावर्णो बुधो जीवः पीतः श्वेतस्तु भार्गवः ॥ १६२ ॥

સૂર્ય અને ચંદ્ર રક્તવર્ણના છે; મંગળ ગૌર હોવા છતાં લોહિતાભ કહેવાય છે. બુધ દૂર્વા ઘાસના વર્ણનો; ગુરુ પીળો; અને શુક્ર શ્વેતવર્ણનો છે.

Verse 163

कृष्णः सौरिः स्ववारेषु स्वस्ववर्णक्रिया हिताः । अद्रि बाणाश्च यस्तर्कपातालवसुधाधाः ॥ १६३ ॥

કૃષ્ણ અને સૌરી (શનિ) પોતાના-પોતાના વારમાં પૂજાય તો કલ્યાણકારી ગણાય છે. તે સમયે પોતાના વર્ણ અનુસાર વિહિત ક્રિયાઓ પણ હિતકારી બને છે; ‘અદ્રિ’, ‘બાણ’ વગેરે સંજ્ઞાઓ પરંપરાથી સ્મરાય છે.

Verse 164

बाणाग्निलोचनानिह्यवेदवाहुशिलीमुखाः । त्र् येकाहयो नेत्रगोत्ररामाश्चंद्र रसर्तवः ॥ १६४ ॥

બાણ, અગ્નિ, નેત્ર, પવિત્ર ઉચ્ચાર, વેદ, ભુજાઓ અને તીક્ષ્ણ શિલીમુખ; ત્રય, એકાહ, અશ્વ; નેત્ર, ગોત્ર, રામ; ચંદ્ર, રસ અને ઋતુ—આ બધું પરસ્પર જોડાયેલ પાવન અનુસંધાનરૂપે સ્મરાય છે.

Verse 165

कुलिकाश्चोपकुलिका वारवेलास्तथा क्रमात् । प्रहरार्द्धप्रमाणास्ते विज्ञेयाः सूर्यवासरात् ॥ १६५ ॥

ક્રમથી કુલિકા, ઉપકુલિકા અને વારવેલા—સૂર્યોદય આધારિત દિવસથી ગણતાં દરેક અર્ધ પ્રહર જેટલા પ્રમાણના છે, એમ જાણવું.

Verse 166

यस्मिन्वारे क्षणो वारदृष्टस्तद्वासराधिपः । आद्यः षष्ठो द्वितीयोऽस्मात्तत्षष्ठस्तु तृतीयकः ॥ १६६ ॥

જે ક્ષણે જે વાર દેખાય, તે દિવસનો અધિપતિ તે વારનો સ્વામી જ ગણાય છે. તે વારાધિપથી પહેલો ‘છઠ્ઠો’ ગણાય; બીજો તેનીથી છઠ્ઠો, અને ત્રીજો તેનીથી છઠ્ઠો ગણાય છે.

Verse 167

षष्ठः षष्ठश्चेतरेषां कालहोराधिपाः स्मृताः । सार्द्धनाडीद्वयेनैव दिवा रात्रौ यथाक्रमात् ॥ १६७ ॥

બાકીના ગ્રહોમાં જે છઠ્ઠો અને ફરી જે છઠ્ઠો આવે, તેઓને જ કાલ-હોરાના અધિપતિ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. પ્રત્યેક હોરા બે નાડી અને અડધી નાડી (સાડા બે નાડી) જેટલી હોય છે અને દિવસ-રાત ક્રમે ચાલે છે.

Verse 168

वारप्रोक्ते कर्मकार्ये तद्ग्रहस्य क्षणेऽपि सन् । नक्षत्रेशाः क्रमाद्दस्रयमवह्निपितामहाः ॥ १६८ ॥

જો કોઈ કર્મ વિશેષ વારે કરવાનું વિધાન હોય, તો તે વાર-ગ્રહ ક્ષણમાત્ર પણ હાજર હોય તો નક્ષત્રાધિપતિઓ ક્રમે દસર (અશ્વિનૌ), યમ, અગ્નિ અને પિતામહ (બ્રહ્મા) ગણાય છે.

Verse 169

चंद्रे शादितिजीवाहिपितरो भगसंज्ञकः । अर्यमार्कत्वष्टृमरुच्छक्राग्निमित्रवासवः ॥ १६९ ॥

ચંદ્રમંડળમાં શા (શનિ), આદિત્યો, જીવ (બૃહસ્પતિ), અહિ (નાગો) અને પિતૃઓ છે; તેમજ ‘ભગ’ નામે ઓળખાતો દેવ પણ છે. ત્યાં અર્યમા, અર્ક (સૂર્ય), ત્વષ્ટા, મરુત, ચક્ર, અગ્નિમિત્ર અને વાસવ (ઇન્દ્ર) પણ કહેવાયા છે.

Verse 170

नैरृत्युदकविश्वेजगोविंदवसुतोयपाः । अजैकपादहिर्बुध्न्या पूषा चेति प्रकीर्तिताः ॥ १७० ॥

નૈરૃત્ય, ઉદક, વિશ્વેજ, ગોવિંદ, વસુ, તોયપા, અજૈકપાદ, અહિર્બુધ્ન્ય અને પૂષા—આ નામો અહીં જપ માટે પ્રકીર્તિત કરવામાં આવ્યા છે.

Verse 171

पूर्वात्रयं मघाह्यग्निविशाखायममूलभम् । अधोमुखं तु नवकं भानौ तत्रविधीयते ॥ १७१ ॥

પૂર્વા-ત્રય, મઘા, (કૃત્તિકા) અગ્નિતારા, વિશાખા, આયમ અને મૂળ—આને ‘અમૂલભ’ (આરંભ માટે અયોગ્ય) કહેવાય છે. તેમજ સૂર્યસંબંધિત વિચારમાં ‘અધોમુખ’ નવકનું પણ ત્યાં વિધાન છે.

Verse 172

बिलप्रवेशगणितभूतसाधनलेखनम् । शिल्पकर्मकलाकूपनिक्षेपोद्धरणादि यत् ॥ १७२ ॥

આમાં બિલ/ભૂગર્ભ પ્રવેશનું જ્ઞાન, ગણિત, ભૂત-સાધન સંબંધિત વિધિ-ઉપાય, લેખનકલા, શિલ્પકર્મ અને કારીગરી; તેમજ કૂવા વગેરેમાં છુપાવેલા નિક્ષેપોને બહાર કાઢવા જેવા કાર્યો પણ સમાવિષ્ટ છે.

Verse 173

मित्रेन्दुत्वाष्ट्रहस्तेन्द्रा दितिभांत्याश्विवायुभम् । तिर्यङ्मुखाख्यं नवकं भानौ तत्र विधीयते ॥ १७३ ॥

મિત્ર, ઇન્દુ (ચંદ્ર), ત્વાષ્ટૃ, હસ્ત, ઇન્દ્ર, દિતિ, ભાંતિ, અશ્વિનૌ અને વાયુ—આ નવનો સમૂહ ‘તિર્યઙ્મુખ’ નવક કહેવાય છે; અને સૂર્યસંબંધિત વિચારમાં તેનું ત્યાં વિધાન છે.

Verse 174

हलप्रवाहगमन गंत्रीपत्रगजोष्ट्रकम् । खरगोरथनौयानालुलायहयकर्म च ॥ १७४ ॥

હળ ચલાવવું અને પાણીના પ્રવાહનું સંચાલન; ગાડી/રથ તથા પત્ર-ઉપકરણોનું કાર્ય; હાથી-ઉંટની સંભાળ; તેમજ ગધેડા અને ગાય-ઢોર સંબંધિત કામ, રથ અને નૌકાનો વ્યવહાર, ઝૂલણ/દોલન અને ઘોડા સંબંધિત કર્મ—આ બધું જણાવાયું છે.

Verse 175

ब्रह्मविष्णुमहेशार्यशततारावसूत्तराः । ऊद्ध्वास्यं नवकं भानां प्रोक्तमत्र विधीयते ॥ १७५ ॥

અહીં ભાનો (નક્ષત્ર-દેવતાઓ)નું ‘ઊર્ધ્વાસ્ય’ નવક જણાવાયું છે—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ, આર્યગણ, શતતારા, વસુગણ અને ઉત્તરાઓ; એનું જ અહીં વિધાન છે.

Verse 176

नृपाभिषेकमांगल्यवारणध्वजकर्म च । प्रासादतोरणारामप्राकाराद्यं च सिद्ध्य्ति ॥ १७६ ॥

રાજાભિષેકનાં મંગલકર્મો, હાથી અને ધ્વજ સંબંધિત વિધિકર્મો, તેમજ પ્રાસાદ, તોરણ, આરામ, પ્રાકાર વગેરે કાર્યોની સિદ્ધિ થાય છે।

Verse 177

स्थिरं रोहिण्युत्तराख्यं क्षिप्रं सूर्याश्विपुष्यभम् । साधारणं द्विदैवत्यं वह्निभं च प्रकीर्तितम् ॥ १७७ ॥

રોહિણી અને ત્રણ ઉત્તર નક્ષત્રો ‘સ્થિર’ કહેવાય છે; સૂર્ય, અશ્વિની અને પુષ્ય ‘ક્ષિપ્ર’ ગણાય છે. ‘દ્વિદૈવત્ય’ ‘સાધારણ’ અને ‘વહ્નિભ’ પણ અલગ વર્ગ તરીકે પ્રકીર્તિત છે।

Verse 178

वस्वदित्यंवुपुष्याणि विष्णुभं चरसंज्ञितम् । मृद्विंदुमित्रचित्रांत्यमुग्रं पूर्वामघात्रिकम् ॥ १७८ ॥

વસુ, આદિત્ય અને પુષ્ય-સમૂહ; ‘વિષ્ણુભ’ને ‘ચર’ કહેવાય છે. પછી મૃદ્, વિંદુ, મિત્ર અને ચિત્રા-અંત્ય સમૂહ; ‘ઉગ્ર’; તથા પૂર્વા અને મઘા-આદિ ત્રિક—આ વર્ગો જણાવાયા છે।

Verse 179

मूलाद्रा र्हींद्र भं तीक्ष्णं स्वनामसदृशं फलम् । चित्रादित्यंबुविष्ण्वंबांत्याधिमित्रवसूडुषु ॥ १७९ ॥

મૂલા અને આર્દ્રા, તેમજ ર્હીન્દ્ર, ભં અને તીક્ષ્ણ—આમાં ફળ તેમના નામાર્થ મુજબ કહેવાયું છે. એ જ રીતે ચિત્રા, આદિત્ય, અંબુ, વિષ્ણુ, અંબા, અંત્ય, આધિ, મિત્ર અને વસૂડુમાં પણ નામાનુસાર ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 180

समृगेज्येषु बालानां कर्णवेधक्रिया हिता । दस्रेन्द्वदितितिष्येषु करादित्रितये तथा ॥ १८० ॥

બાળકો માટે કર્ણવેધ સંસ્કાર મૃગશીર્ષ અને જ્યેષ્ઠા નક્ષત્રમાં હિતકારક છે; ધનિષ્ઠા, શ્રવણ, અદિતિ (પુનર્વસુ) અને તિષ્ય (પુષ્ય)માં પણ, તેમજ હસ્તાથી શરૂ થતી ત્રણ તિથિઓમાં પણ શુભ કહેવાય છે।

Verse 181

गजकर्माखिलं यत्तद्विधेयं स्थिरभेषु च । वाजिकर्माखिलं कार्यं सूर्यवारे विशेषतः ॥ १८१ ॥

હાથી સંબંધિત સર્વ કાર્યો સ્થિર રાશિઓમાં કરવાં યોગ્ય છે; અને ઘોડા સંબંધિત સર્વ કાર્યો વિશેષ કરીને રવિવારે કરવાં જોઈએ।

Verse 182

चित्रावरुणवैरिंचत्र् युत्तरासु गमागमम् । दर्शाष्टम्यां चतुर्दश्यां पशूनां न कदाचन ॥ १८२ ॥

ચિત્રા, વરુણ અને વૈરિંચ નામના યોગ/નક્ષત્રોમાં તથા ઉત્તરાયણમાં આવાગમન ટાળવું જોઈએ; અને અમાવાસ્યા, અષ્ટમી તથા ચતુર્દશીએ પશુઓને હલાવવું/હાંકવું કદી ન કરવું।

Verse 183

मृदुध्रुवक्षिप्रचरविशाखापितृभेषु च । हलप्रवाहं प्रथमं विदध्यान्मूलभे वृषैः ॥ १८३ ॥

મૃદુ, ધ્રુવ, ક્ષિપ્ર અને ચર નક્ષત્રોમાં તથા વિશાખા અને પિતૃ-નક્ષત્રોમાં પ્રથમ ‘હલ-પ્રવાહ’ (હળ ચલાવવું/રેખા પાડવી) કરવું જોઈએ; મૂળ નક્ષત્રમાં તે બળદો સાથે કરવું।

Verse 184

हलादौ वृषनाशाय भत्रयं सूर्यमुक्तभात् । अग्रे वृद्ध्यै त्रयं लक्ष्म्यै सौम्यपार्श्वे च पंचकम् ॥ १८४ ॥

‘હ’ અક્ષરથી આરંભ કરીને ત્રણ (વિન્યાસ) વૃષ-નાશ માટે નિર્દિષ્ટ છે; અને સૂર્યની મુક્ત-પ્રભાના વિધાનમાં—અગ્રભાગે વૃદ્ધિ માટે ત્રણ, લક્ષ્મી માટે (વિન્યાસ), તથા સૌમ્ય પાર্শ્વે પાંચ (વિન્યાસ) જણાવ્યા છે।

Verse 185

शूलत्रयेपि नवकं मरणाय च पंचकम् । श्रियै पुष्ट्यै त्रयं श्रेष्ठं स्याच्चक्रे लांगलाह्वये ॥ १८५ ॥

ત્રિશૂલના ત્રણ પ્રકારોમાં પણ મરણ માટે નવક (નવનો વિન્યાસ) અને પંચક (પાંચનો વિન્યાસ) નિર્દિષ્ટ છે; પરંતુ શ્રી અને પુષ્ટિ માટે ત્રય (ત્રણનો વિન્યાસ) શ્રેષ્ઠ છે—વિશેષ કરીને ‘લાંગલ’ નામના ચક્રમાં।

Verse 186

मृदुध्रुवक्षिप्रभेषु पितृवायुवसूडुषु । समूलभेषु बीजोप्तिरत्युत्कृष्टफलप्रदा ॥ १८६ ॥

મૃદુ, ધ્રુવ, ક્ષિપ્ર તથા ભેષ નક્ષત્રોમાં, તેમજ પિતૃ, વાયુ અને વસુ-સંબંધિત નક્ષત્રોમાં—વિશેષ કરીને ‘સમૂલ’ નક્ષત્ર હોય ત્યારે—બીજ વાવવું અતિ ઉત્તમ ફળ આપનારું બને છે।

Verse 187

भवेद्भत्रितयं मूर्ध्नि धान्यनाशाय राहुभात् । गले त्रयं कज्जलाय वृद्ध्यै च द्वादशोदरे ॥ १८७ ॥

રાહુની પીડાથી માથા પર ત્રણ નિશાન થાય તો ધાન્યનાશ સૂચવે છે. ગળા પર ત્રણ થાય તો કાજળ જેવી કાળાશ; અને પેટ પર બાર થાય તો વૃદ્ધિ અને સમૃદ્ધિ દર્શાવે છે।

Verse 188

निस्तंडुलत्वं लांगूले भवतु ष्टयभीतिदम् । नाभौ वह्निः पचकं यद्बजोप्ताविति चिंतयेत् ॥ १८८ ॥

આ રીતે મનમાં ચિંતન કરવું—“પૂંછમાં દાણા ન રહે, તે દુષ્ટોને ભયકારક બને; અને નાભિમાં પાચક અગ્નિ સ્થિત છે”—બીજ વાવતી વેળાએ આવું વિચારવું।

Verse 189

स्थिरेष्वदितिसार्पांत्यपितृमारुतभेषु च । न कुर्याद्रो गमुक्तस्य स्नानमाहींदुशुक्रयोः ॥ १८९ ॥

સ્થિર તિથિઓમાં, તેમજ અદિતિ, સર્પ, અંત્ય, પિતૃ, મારુત (વાયુ) અને ભેષ-સંબંધિત તિથિઓમાં રોગમુક્ત વ્યક્તિનું વિધિસ્નાન ન કરવું; તેમજ ચંદ્ર અને શુક્રના દિવસોમાં પણ ન કરવું।

Verse 190

उत्तरात्रयमैतेन्द्र वसुवारुणभेषु च । पुष्यार्कपौष्णधिष्ण्येषु नृत्यारंभः प्रशस्यते ॥ १९० ॥

ઉત્તરાત્રયમાં, તેમજ ઐતેન્દ્ર, વસુ, વારુણ અને ભેષ નક્ષત્રોમાં, અને પુષ્ય, અર્ક તથા પૌષ್ಣ નક્ષત્રોમાં નૃત્યનો આરંભ વિશેષ પ્રશસ્ત અને શુભ માનવામાં આવે છે।

Verse 191

पूर्वार्द्धयुंजि षड्भानि पौष्णभादुदभात्ततः । मध्ययुंजि द्वादशर्क्षाणीन्द्र भान्नवभानि च ॥ १९१ ॥

પુષ્યથી આરંભ કરીને પૂર્વાર્ધ-વિભાગમાં છ નક્ષત્રો નિમણૂક થયાં છે. મધ્ય-વિભાગમાં બાર નક્ષત્રો, અને ઇન્દ્ર-વિભાગમાં તેમ જ નવ તારક-સમૂહો નિશ્ચિત કરાયા છે॥

Verse 192

परार्द्धयुंजि क्रमशः संप्रीतिर्दम्पतेर्मिथः । जघन्यास्तोयपाद्रा र्हिपवनांतकनाकपाः ॥ १९२ ॥

ક્રમશઃ ‘પરાર્ધ’ નામનું પ્રમાણ લાગુ પડે છે; અને પતિ-પત્નીનો પરસ્પર સ્નેહ પણ તે મુજબ આગળ વધે છે. ન્યૂનતમ પ્રમાણો—જળ, પાદ (પગલું), ‘દ્રા’, ‘અર્હિ’, પવન, અંતક (મૃત્યુ), કનક (સોનું) અને ‘કાપ’॥

Verse 193

क्रमादितिद्विदैवत्या बृहत्ताराः पराः समाः । तासां प्रमाणघटिकास्त्रिंशन्नवतिद्यष्टयः ॥ १९३ ॥

ક્રમશઃ તિથિના દ્વિદૈવત્ય-ગણન મુજબ ‘બૃહત્તારા’ વર્ષો ઉચ્ચ (પર) વર્ષો કહેવાય છે. તેમનું પ્રમાણ-ઘટિકા ત્રીસ, નવ્વે અને આઠ છે॥

Verse 194

क्रमादभ्युदिते चंद्रे नयत्यर्घसमानि च । अश्वग्रींद्वीज्यनैरृत्यत्वाष्ट्रजत्त्युराभवाः ॥ १९४ ॥

ચંદ્રમા ક્રમશઃ ઉદય થાય ત્યારે એ જ ક્રમમાં અર્ઘ્ય-સમર્પણ પણ કરવું જોઈએ. આ ક્રમમાં અશ્વગ્રી, દ્વીજ્ય, નૈરૃત્ય, ત્વાષ્ટ્ર, જત્ત્યુ અને રાભવ વગેરે વિભાગો ગણાય છે॥

Verse 195

पितृद्विदैववस्वाख्यास्ताराः स्युः कुलसंज्ञिकाः । धातृज्येष्ठादितिस्वातीपौष्णार्कहरिदेवताः ॥ १९५ ॥

પિતૃ, દ્વિદૈવ અને વસુ નામે પ્રસિદ્ધ તારાઓ ‘કુલ-સંજ્ઞા’ ધરાવતી સમજવી. તેમની અધિષ્ઠાત્રી દેવતાઓ—જ્યેષ્ઠાની ધાતા, સ્વાતીની અદિતિ, પૌષ್ಣની પૂષા, આર્કની અર્ક (સૂર્ય), અને હરિદેવતાની હરિ॥

Verse 196

अजाह्यंत्यकभौजंगताराश्चैवाकुलाह्वयाः । शेषाः कुलाकुलास्तारास्तासां मध्ये कुलोडुषु ॥ १९६ ॥

અજાહ્યંતી અને અકભૌજંગ નામની તારાઓને ‘આકુલા’ પણ કહે છે. બાકીની તારાઓ ‘કુલ’ અને ‘અકુલ’ એમ બન્ને નામોથી ઓળખાય છે; તેમનાં મધ્યે ‘કુલ’ કહેવાતા નક્ષત્રસમૂહો પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 197

प्रयाति यदि भूपालस्तदाप्नोति पराजयम् । भेषूपकुलसंज्ञेषु जयमाप्नोति निश्चितम् ॥ १९७ ॥

રાજા જો ‘ભૂપાલ’ નામના શકુનચિહ્નમાં પ્રસ્થાન કરે તો પરાજય પામે છે. પરંતુ ‘ભેષૂપકુલ’ કહેવાતા શકુનોમાં પ્રસ્થાન કરવાથી તે નિશ્ચિત રીતે વિજય મેળવે છે.

Verse 198

संधिर्वापि तयोः साम्यं कुलाकुलगणोडुषु । अर्कार्किभौमवारे चेद्भद्रा या विषमांघ्रिभम् ॥ १९८ ॥

કુલ–અકુલ ગણ અને નક્ષત્રોમાં જો બંનેનું સંધિ કે સમ્ય થાય, અને તે રવિવાર, શનિવાર અથવા મંગળવારે પડે, તો તે ભદ્રાને ‘વિષમાઙ્ઘ્રી’ (અસમ પગવાળી) તરીકે સમજવી—કેટલાંક કાર્યોમાં અશુભ ગણાય છે.

Verse 199

त्रिपुष्करं त्रिगुणदं द्विगुणं यमलाहिभम् । दद्यात्तद्दोषनाशाय गोत्रयं मूल्यमेव वा ॥ १९९ ॥

તે દોષના નાશ માટે ત્રિપુષ્કર, ત્રિગુણદ, દ્વિગુણ અને યમલાહિભ—આ બધાનું દાન કરવું જોઈએ. અથવા ત્રણ ગાયો, કે તેમનું સમમૂલ્ય દાન આપવું જોઈએ.

Verse 200

द्विपुष्करे द्वयं दद्यान्न दोषस्त्वृक्षभोऽपि वा । क्रूरविद्धो युतो वापि पुष्यो यदि बलान्विर्तः 1. ॥ २०० ॥

દ્વિપુષ્કર કાળમાં દ્વિગુણ દાન આપવું—તેમાં દોષ નથી. નક્ષત્ર વૃષભ હોય, અથવા ક્રૂર ગ્રહથી વિદ્ધ/યુક્ત હોય તોય; જો પુષ્ય બળવાન હોય તો દાનકર્મ દોષરહિત બને છે.