Jyotiṣa-śāstra Saṅgraha: Threefold Division, Gaṇita Methods, Muhūrta, and Planetary Reckoning

Verse 1

सनंदन उवाच । ज्योतिषांगं प्रवक्ष्यामि यदुक्तं ब्रह्मणा पुरा । यस्य विज्ञान मात्रेण धर्मसिद्धिर्भवेन्नृणाम् ॥ १ ॥

સનંદન બોલ્યા—પૂર્વે બ્રહ્માએ કહેલું જ્યોતિષ નામનું વેદાંગ હું પ્રગટ કરીશ; જેના માત્ર જ્ઞાનથી મનુષ્યોને ધર્મસિદ્ધિ થાય છે।

Verse 2

त्रिस्कंधं ज्यौतिषां शास्त्रं चतुर्लक्षमुदाहृतम् । गणितं जातकं विप्र संहितास्कंधसंज्ञिताः ॥ २ ॥

હે વિપ્ર! જ્યોતિષશાસ્ત્ર ત્રણ સ્કંધવાળું અને ચાર લાખ પ્રમાણનું કહેવાયું છે; તેની શાખાઓ ગણિત, જાતક અને સંહિતા તરીકે ઓળખાય છે।

Verse 3

गणिते परिकर्मादि खगमध्यस्फुटक्रिंये । अनुयोगश्चंद्रसूर्यग्रहणं तचोदस्याकम् ॥ ३ ॥

ગણિતમાં પરિકર્મ વગેરે, ખગમધ્યની સ્ફુટક્રિયા, અનુયોગ, ચંદ્ર-સૂર્યગ્રહણની ગણના તથા તેમના કારણનિર્ણયની રીત વર્ણવાય છે।

Verse 4

छाया श्रृङ्गोन्नतियुती पातसाधानमीरितम् । जातके राशिभेदाश्च ग्रहयोनिश्च योनिजम् ॥ ४ ॥

છાયા-શંકુ, શૃંગ-યંત્ર અને ઉન્નતિ-માપન દ્વારા ‘પાત’ (અવનતિ) નક્કી કરવાની રીત વર્ણવાઈ છે. જાતકમાં પણ રાશિભેદ, ગ્રહ-યોનિ અને તેમાંથી ઉત્પન્ન યોનિજનું નિરૂપણ છે.

Verse 5

निषेकजन्मारिष्टानि ह्यायुर्दायो दशाक्रमः । कर्माजीवं चाष्टवर्गो राजयोगाश्च नाभसाः ॥ ५ ॥

નિષેક અને જન્મકાળના અરીષ્ટ-લક્ષણો, આયુર્દાય, દશાક્રમ, કર્મ અનુસાર જીવિકા, અષ્ટવર્ગ, રાજયોગો તથા નાભસ-યોગો—આ બધું નિરૂપિત છે.

Verse 6

चंद्रयोगाः प्रव्रज्याख्या राशिशीलं च दृक्फलम् । ग्रहभावफलं चैवाश्रययोगप्रकीर्णके ॥ ६ ॥

આશ્રય-યોગના પ્રકીર્ણકમાં ચંદ્રયોગો, ‘પ્રવ્રજ્યા’ નામનો યોગ, રાશિથી સૂચિત શીલ-સ્વભાવ, દૃષ્ટિ-ફળ તથા ગ્રહ અને ભાવ-ફળ વર્ણવાયા છે.

Verse 7

अनिष्टयोगाः स्रीजन्मपलं निर्याणमेव च । नष्टजन्मविधानं च तथा द्रेष्काणलक्षणम् ॥ ७ ॥

અનિષ્ટ યોગો, સ્ત્રીજન્મના ફળ, મૃત્યુના લક્ષણો, નષ્ટ/અજ્ઞાત જન્મવિગતો નક્કી કરવાની રીત તથા દ્રેષ્કાણના લક્ષણો—આ બધું સમજાવાયું છે.

Verse 8

संहिताशास्त्ररूपं च ग्रहचारोऽब्दलक्षणम् । तिथिवासरनक्षत्रयोगतिथ्यर्द्धसंज्ञकाः ॥ ८ ॥

આમાં સંહિતા-શાસ્ત્રનું સ્વરૂપ, ગ્રહચાર અને વર્ષના લક્ષણો—તિથિ, વાર, નક્ષત્ર, યોગ વગેરે—તથા અર્ધતિથિ (તિથ્યર્ધ) સંબંધિત સંજ્ઞાઓ પણ જણાવાઈ છે.

Verse 9

मुहूर्तोपग्रहाः सूयसंक्रांतिर्गोचरः क्रमात् । चंद्रता राबलं चैव सर्वलग्रार्तवाह्वयः ॥ ९ ॥

ક્રમ પ્રમાણે મુહૂર્તના ઉપગ્રહો, સૂર્યની સંક્રાંતિ, ગ્રહોના ગોચર; ચંદ્રની સ્થિતિ, રાહુનું બળ, તથા સર્વ લગ્નો અને ઋતુકાળમાંથી મળતા સંકેતો—એનો વિચાર કરવો જોઈએ।

Verse 10

आधानपुंससीमंतजातनामान्नभुक्तयः । चौलङ्कर्ण्ययणं मौंजी क्षुरिकाबंधनं तथा ॥ १० ॥

આધાન, પુંસવન, સીમંતોન્નયન, જાતકર્મ, નામકરણ, અન્નપ્રાશન; તેમજ ચૂડાકર્મ, કર્ણવેધ, ઉપનયન, મૌંજી-ધારણ (યજ્ઞોપવીત), અને ક્ષુરિકા-બંધન—આ સંસ્કારો કહ્યા છે।

Verse 11

समावर्तिनवैवाहप्रतिष्टासद्मलक्षणम् । यात्राप्रवेशनं सद्योवृष्टिः कर्मविलक्षणम् ॥ ११ ॥

સમાવર્તન, વિવાહ, પ્રતિષ્ઠા અને ગૃહલક્ષણ—એના નિમિત્તો; તેમજ યાત્રા અને પ્રવેશના; અને તત્કાળ વરસાદ—આ કર્મસંબંધિત વિશેષ લક્ષણો છે।

Verse 12

उत्पत्तिलक्षणं चैव सर्वं संक्षेपतो ब्रुवे । एकं दश शतं चैव सहस्रायुतलक्षकम् ॥ १२ ॥

સૃષ્ટિના લક્ષણો હું સંક્ષેપમાં કહું છું. સંખ્યાનું પ્રમાણ—એક, દસ, સો, હજાર, અયુત (દસ હજાર) અને લાખ।

Verse 13

प्रयुतं कोटिसंज्ञां चार्बुदमब्जं च रर्ववकम् । निरवर्व च महापद्मं शंकुर्जलधिरेव च ॥ १३ ॥

તે પછી ક્રમથી—પ્રયુત, કોટિ, અર્બુદ, અબ્જ, રર્વવક, નિરવર્વ, મહાપદ્મ, શંકુ અને જલધિ—આ વધતી મહાસંખ્યાઓના નામ છે।

Verse 14

अत्यं मध्यं परार्द्धं च संज्ञा दशगुणोत्तराः । क्रमादुत्क्रमतो वापि योगः कार्योत्तरं तथा ॥ १४ ॥

‘અત્ય’, ‘મધ્ય’ અને ‘પરાર્ધ’ આ સંજ્ઞાઓ દશગુણે વધે છે. તેમનો યોગ ક્રમથી કે ઉલટા ક્રમથી કરવો; અને દરેક પગલે આગળનું ફળ ક્રમે પ્રાપ્ત કરવું.

Verse 15

हन्याद्गुणेन गुण्यं स्यात्तैनैवोपांतिमादिकान् । शुद्धेद्धरोयद्गुणश्चभाज्यांत्यात्तत्फलं मुने ॥ १५ ॥

ગુણ વડે જ ગુણવિરોધીને દમન કરવો; એ જ ગુણથી ઉપદોષ વગેરેને પણ વશમાં કરવો. આચરણ શુદ્ધ થાય ત્યારે તેમાં સ્થિર ગુણ યોગ્ય પ્રમાણમાં ફળ આપે છે, હે મુને.

Verse 16

समांकतोऽथो वर्गस्यात्तमेवाहुः कृतिं बुधाः । अंत्यात्तु विषमात्त्यक्त्वा कृतिं मूलंन्यसेत्पृथक् ॥ १६ ॥

સમ અંકોમાંથી વર્ગ મળે છે; વિદ્વાનો તેને જ ‘કૃતિ’ કહે છે. પરંતુ છેલ્લો અંક જો વિષમ હોય, તો તેને ત્યજી ‘કૃતિ’ને અલગ ‘મૂળ’ ભાગમાં મૂકવી.

Verse 17

द्विगुणेनामुना भक्ते फलं मूले न्यसेत्क्रमात् । तत्कृतिं च त्यजेद्विप्र मूलेन विभजेत्पुनः ॥ १७ ॥

હે ભક્ત, આ રીતે દ્વિગુણ કરીને મળેલું ફળ ક્રમે મૂળમાં મૂકવું. પછી, હે વિપ્ર, તે મધ્યવર્તી ‘કૃતિ’ ત્યજી, મૂળના આધારથી ફરી વિભાજન/ગણના કરવી.

Verse 18

एवं मुहुर्वर्गमूलं जायते च मुनीश्वर । समत्र्यङ्कहतिः प्रोक्तो घनस्तत्रविधिः पदे ॥ १८ ॥

આ રીતે, હે મુનીશ્વર, વારંવાર વર્ગમૂળ પ્રાપ્ત થાય છે. અને ત્રણ સમાન અંકોનો ગુણાકાર ‘ઘન’ કહેવાય છે; ત્યાં પણ વિધિ પગલે પગલે લાગુ કરવી.

Verse 19

प्रोच्यते विषमं त्वाद्यं समे द्वे च ततः परम् । विशोध्यं विषमादंत्याद्धनं तन्मूलमुच्यते ॥ १९ ॥

પ્રથમ પદ વિષમ કહેવાય છે; ત્યાર પછીનાં બે પદ સમ હોય છે. અંતિમ વિષમ પદમાંથી જરૂરી માત્રા ઘટાડીને જે બાકી રહે, તે જ તે ધનનું મૂળ (આધાર) કહેવાય છે.

Verse 20

त्रिघ्नाद्भजन्मूलकृत्या समं मूले न्यसेत्फलम् । तत्कृतित्वेन निहतान्निघ्नीं चापि विशोधयेत् ॥ २० ॥

‘ત્રિઘ્ના’ નામની ઔષધિથી મૂળઆધારિત કૃત્યા બનાવી, તેની સાથે એક ફળ મૂળ પાસે સ્થાપિત કરવું. તે કર્મના પ્રભાવથી શત્રુ-કૃત્યાથી પીડિતો શાંત થાય છે અને ‘નિઘ્ની’ નામની પીડક શક્તિ પણ શુદ્ધ/નિષ્પ્રભ બને છે.

Verse 21

घनं च विषमादेवं घनमूलं मुर्हुभवेत् । अन्योन्यहारनिहतौ हरांशौ तु समुच्छिदा ॥ २१ ॥

આ રીતે વિષમ સંખ્યાનો ઘન લેવાથી, નિયમ મુજબ તેનું ઘનમૂલ વારંવાર પ્રાપ્ત થાય છે. અને જ્યારે ભાગ્ય-ભાજક (અથવા તેમના અંશો) પરસ્પરના હરથી નિહત થાય, ત્યારે હર અને હરાંશ સંપૂર્ણ રીતે કપાઈને રદ્દ થઈ જાય છે.

Verse 22

लवा लवघ्नाश्च हरा हरघ्ना हि सवर्णनम् । भागप्रभागे विज्ञेयं मुने शास्रार्थचिंतकैः ॥ २२ ॥

હે મુને, ‘લવ’ અને ‘લવઘ્ના’ તેમજ ‘હર’ અને ‘હરઘ્ના’—આ શબ્દો એક જ વર્ગની સંજ્ઞાઓ (સવર્ણનામ) તરીકે સમજવા. શાસ્ત્રાર્થનું ચિંતન કરનારોએ ભિન્ન અને ઉપભિન્નના પ્રસંગે આ ખાસ કરીને જાણવું જોઈએ.

Verse 23

अनुबंधेऽपवाहे चैकस्य चेदधिकोनकः । भागास्तलस्थहारेण हरं स्वांशाधिकेन तान् ॥ २३ ॥

ઉમેરા (અનુબંધ) અને ઘટાડા (અપવાહ)માં જો એક પદ વધુ કે ઓછું હોય, તો નીચે આવેલા હર લઈને ભાગો કાઢવા; પછી તે ભાગોને હરનાં પોતાના અંશથી વધારેલા હર વડે ભાગવા.

Verse 24

ऊनेन चापि गुणयेद्धनर्णं चिंतयेत्तथा । कार्यस्तुल्यहरां शानां योगश्चाप्यंततो मुने ॥ २४ ॥

રાશિ ઓછી હોય તોય ગુણાકાર કરીને પરિણામ કાઢવું; તેમજ બાકી રહેલું ધન કે ઋણ ધ્યાનપૂર્વક વિચારવું. હર અને ભાગનું સમહરણ કરવું અને અંતે, હે મુનિ, યોગ કરીને અંતિમ કુલ નિશ્ચિત કરવું.

Verse 25

अहारराशौ रूप्यं तु कल्पयेद्धरमप्यथा । अंशाहतिश्छेदघातहृद्भिन्नगुणने फलम् ॥ २५ ॥

અહાર-રાશિ (હરોનો સમૂહ) માં ‘રૂપ્ય’ પદ પણ ગણવું અને તેવી જ રીતે ‘ધર’ પદ પણ કલ્પવું. અંશોનું ગુણન, છેદનો ઘાત, અને મનમાં વિભાજિત કરીને કરેલી ગણતરીથી પરિણામ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 26

छेदं चापि लवं विद्वन्परिवर्त्य हरस्य च । शेषः कार्यो भागहारे कर्तव्यो गुणनाविधिः ॥ २६ ॥

હે વિદ્વાન, છેદ અને લવને પરસ્પર બદલીને હર દૂર કરવો. ભાગહાર (ભાગાકાર પદ્ધતિ) થી શેષ કાઢવો અને પછી ગુણનની વિધિ લાગુ કરવી.

Verse 27

हारांशयोः कृती वर्गे घनौ घनविधौ मुने । पदसिद्ध्यै पदे कुर्यादथोरवं सर्वतश्च रवम् ॥ २७ ॥

હે મુનિ, હાર અને અંશના પાઠ-પ્રયોગમાં તથા કૃતિ-વર્ગમાં, ઘનવિધિ અનુસાર ઘનપાઠ કરવો. પદસિદ્ધિ માટે દરેક પદમાં યોગ્ય ઉચ્ચાર કરવો અને પછી સર્વ દિશામાં ગુંજતો નાદ પ્રગટ કરવો.

Verse 28

छेदं गुणं गुणं छेदं वर्गं मूलं पदं कृतिम् । ऋणं स्वं स्वमृणं कुर्यादृश्ये राशिप्रसिद्धये ॥ २८ ॥

પરિણામ સ્પષ્ટ કરવા માટે: છેદને ગુણ અને ગુણને છેદ માનવો; વર્ગને મૂળ અને મૂળને વર્ગ કરવો; પદને કૃતિ અને કૃતিকে પદ કરવો; તેમજ ઋણને ધન અને ધનને ઋણ કરવું—ત્યારે રાશિ પ્રસિદ્ધ થાય છે.

Verse 29

अथ स्वांशाधिकोने तु लवाढ्यो नो हरो हरः । अंशस्त्वविकृतस्तत्र विलोमे शेषमुक्तवत् ॥ २९ ॥

હવે જ્યારે ભાગાકાર પોતાના અંશ કરતાં વધારાના ભાગને કારણે એકથી ઓછો થાય, ત્યારે ભાગફળ (હર) લેવું નહીં; પરંતુ લવો વધારવા. આ રીતમાં અંશ અપરિવર્તિત રહે છે; અને વિલોમ પદ્ધતિમાં શેષ પૂર્વોક્ત પ્રમાણે જણાવવો।

Verse 30

उद्दिष्टाराशिः संक्षिप्तौ हृतोंऽशै रहितो युतः । इष्टघ्नदृष्टेनैतेन भक्तराशिरनीशितः ॥ ३० ॥

ઉદ્દિષ્ટ રાશિને સંક્ષિપ્ત કરીને, અંશો વડે ભાગીને, અને જરૂર મુજબ ઘટાડીને કે વધારીને—આ ‘ઇષ્ટઘ્ન’ પદ્ધતિમાં પ્રાપ્ત દૃષ્ટ ફળ અનુસાર ભક્તરાશિ (ભાગફળ-રાશિ) યોગ્ય રીતે નક્કી થાય છે।

Verse 31

योगोन्तरेणोनयुतोद्वितोराशीतसंक्रमे । राश्यंतरहृतं वर्गोत्तरं योसुतश्च तौ ॥ ३१ ॥

સૂર્યના રાશિ-સંક્રમણ સમયે બ્યાસી લઈને તેને દ્વિગુણ કરો, પછી નવ ઉમેરો અને યોગાંતરથી ઘટાડો. તે પરિણામને રાશિ-અંતરભેદથી ભાગ આપો; ભાગફળ સાથે શેષને જ ગણિત મૂલ્ય માનવું।

Verse 32

गजग्रीष्टकृतिर्व्यैका दलिता चेष्टभाजिता । एकोऽस्य वर्गो दलितः सैको राशिः परो मतः ॥ ३२ ॥

એક જ એકકને આધાર માની, તેને ઘટાડીને અને ક્રિયા-નિયમ મુજબ ભાગ આપતાં, તે ઘટાડેલા માનનો વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે. એ જ એકકને પછી સિદ્ધ રાશિ માનવામાં આવે છે—મુનિઓનું એવું મત છે।

Verse 33

द्विगुणेष्टहृतं रूपं श्रेष्टं प्राग्रूपकं परम् । वर्गयोगांतरे व्येके राश्योर्वर्गोस्त एतयोः ॥ ३३ ॥

ઇષ્ટ રાશિથી ભાગ આપીને મળેલા રૂપને દ્વિગુણ કરવું—આને શ્રેષ્ઠ અને પરમ ‘પ્રાગ્રૂપક’ (પૂર્વરૂપ) કહેવાયું છે. વર્ગ-યોગ પદ્ધતિમાં કેટલાક કહે છે કે આ બે રાશિઓનો વર્ગફળ સંયુક્ત રીતે માનવો।

Verse 34

इष्टवगेकृतिश्चेष्टघनोष्टग्रौ च सौककौ । एषीस्यानामुभे व्यक्ते गणिते व्यक्तमेव च ॥ ३४ ॥

ઇચ્છિત વર્ગોના ભેદ અને તેમની રચનાઓ, ગતિ તથા ઘનત્વનાં માપ, ઓષ્ઠ અને કંઠનાં નિયમો, તેમજ ‘એષી’ અને ‘ઈસ્યા’—આ બન્ને—સ્પષ્ટ રીતે જણાવ્યાં છે. ગણિતમાં પણ માત્ર ‘વ્યક્ત’ એટલે સ્પષ્ટ પદ્ધતિ જ પ્રગટ કરાઈ છે.

Verse 35

गुणघ्नमूलोनयुतः सगुणार्द्धे कृतं पदम् । दृष्टस्य च गुणार्द्धो न युतं वर्गीकृतं गुणः ॥ ३५ ॥

જ્યારે વર્ગમૂળને ગુણકથી ગુણિત કરેલા ઘટાડા પદ સાથે જોડીને, ગુણકના અર્ધાંશ સહિત લાગુ કરવામાં આવે છે, ત્યારે આગળનું પદ બને છે. અને વિચાર્ય રાશિમાં ગુણકનો અર્ધાંશ જો મૂળમાં ન ઉમેરાય, તો એ અર્ધાંશ વર્ગીકૃત થઈ ગુણકરૂપે સ્થિર થાય છે.

Verse 36

यदा लवोनपुम्राशिर्दृश्यं भागोनयुग्भुवा । भक्तं तथा मूलगुणं ताभ्यां साध्योथ व्यक्तवत् ॥ ३६ ॥

જ્યારે દૃશ્ય રાશિને ભાગરૂપે—વિભાજન અને વિન્યાસ દ્વારા—નક્કી કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેમ જ મૂળ-ગુણ પણ નિર્ધારિત થાય છે; અને આ બન્નેના આધારથી ‘વ્યક્ત’ એટલે પ્રત્યક્ષ સમાન પ્રગટ પરિણામ સ્થાપિત થાય છે.

Verse 37

प्रमाणेच्छे सजातीये आद्यंते मध्यगं फलम् । इच्छघ्नमाद्यहृत्सेष्टं फलं व्यस्ते विपर्ययात् ॥ ३७ ॥

જ્યારે પ્રમાણ મેળવવાની ઇચ્છા સમજાતીય વિષય તરફ હોય, ત્યારે ફળ આરંભ અને અંતની વચ્ચે, મધ્યમાં પ્રગટે છે. પરંતુ ઇચ્છા જ નાશ પામે તો પ્રથમ પ્રેરણા દૂર થયા પછી જે શેષ રહે તે જ ફળ; અને ક્રમ ઉલટાવવાથી પરિણામ પણ વિપરીત થાય છે.

Verse 38

पंचरास्यादिकेऽन्योन्यपक्षं कृत्वा फलच्छिदाम् । बहुराशिवधं भक्ते फलं स्वल्पवधेन च ॥ ३८ ॥

પંચરાશિ વગેરે પદ્ધતિઓમાં, પરસ્પર વિરોધી પક્ષોને ફળને કાપી નાખે તેવી રીતે ગોઠવવાથી, અનેક રાશિઓના (અશુભ) સંયોગનું ફળ થોડાકના નિરસનથી પણ નષ્ટ કરી શકાય છે.

Verse 39

इष्टकर्मवधेमूलं च्युतं मिश्रात्कलांतरे । मानघ्नकालश्चातीतकालाघ्नफलसंहृताः ॥ ३९ ॥

ઇષ્ટકર્મોના પુણ્યનાશનું મૂળ, જે મિશ્ર ભાવથી ઉપજે છે, તે સમયાંતરે આપોઆપ ખસી જાય છે. અને જ્યારે માનભંગ કરનાર કાળ આવે છે, ત્યારે પહેલેથી જ કાળથી ક્ષીણ થતી ફળસંપત્તિ સંપૂર્ણ રીતે સમાપ્ત થાય છે।

Verse 40

स्वयोगभक्तानिघ्नाः स्युः संप्रयुक्तदलानि च । बहुराशिपलात्स्वल्पराशिमासफलं बहु ॥ ४० ॥

સ્વયોગ અને ભક્તિમાં સ્થિર ભક્તો માટે યોગ્ય રીતે અર્પિત પત્રદળો વિઘ્નનાશક બને છે. અને પત્રોની મહારાશિ અર્પણ કરવાથી, અલ્પ માસવ્રત પણ બહુ ફળ આપે છે।

Verse 41

चेद्राशिविवरं मासफलांतरहृतं च यः । क्षेपा मिश्रहताः क्षेपोयोगभक्ताः फलानि च ॥ ४१ ॥

જો રાશિઓ વચ્ચેનું અંતર માસફળોના અંતરથી ભાગવામાં આવે, તો ‘ક્ષેપ’ને ‘મિશ્ર’ મૂલ્યથી ગુણવું જોઈએ; અને ક્ષેપોના યોગથી ભાગ આપતાં જે મૂલ્ય મળે, તે જ ફળ ગણાય।

Verse 42

भजेच्छिदोंशैस्तैर्मिश्रै रूपं कालश्च पूर्तिकृत् । पूर्णोगच्छेत्समेध्यव्येसमेवर्गोर्द्धितेत्यतः ॥ ४२ ॥

તે મિશ્ર ભિન્નાંશો દ્વારા—રૂપ, કાળ અને અપૂર્તિ પૂરી કરનાર ક્રિયાઓ સહિત—નારાયણ હરિનું ભજન કરવું જોઈએ. આમ યોગ્ય રીતે સંસ્કારયોગ્ય વસ્તુમાં પૂર્ણતા પ્રાપ્ત થાય છે અને સાધકનો વર્ગ/પદ પણ વધે છે।

Verse 43

व्यस्तं गच्छतं फलं यद्गुणवर्गं भचहि तत् । व्येकं व्येकगुणाप्तं च प्राध्नं मानं गुणोत्तरे ॥ ४३ ॥

જ્યારે કોઈ ફળ પગથિયાવાર પદ્ધતિથી મેળવવું હોય, ત્યારે તે ફળને લાગુ કરેલા ગુણવર્ગથી ભાગવું જોઈએ. પછી દરેક ગુણને અલગ લઈ જે માન મળે, તે મુજબ ઉચ્ચતર ગુણક્રિયામાં મુખ્ય માન નક્કી થાય છે।

Verse 44

भुजकोटिकृतियोगमूलं कर्णश्च दोर्भवेत् । श्रुतिकृत्यंतरपद कोटिर्दोः कर्णवर्गयोः ॥ ४४ ॥

ભુજાના અગ્ર-સંધિથી જે ‘યોગ’ બને છે, તેનું મૂળ ‘કર્ણ’ કહેવાય છે અને ભુજા પણ તેનાં અનુરૂપ છે. કર્ણ અને ભુજા વચ્ચેનું મધ્યપદ ‘કોટે’ છે, જે દોः‑કર્ણવર્ગના સમૂહ સાથે સંબંધિત છે।

Verse 45

विंवरात्तत्कर्णपदं क्षेत्रे त्रिचतुरस्रके । राश्योरंतरवर्गेण द्विघ्ने घाते युते तयोः ॥ ४५ ॥

ત્રિકોણ કે ચતુરસ્ર ક્ષેત્રમાં કર્ણનું પદ ‘વિંવર’ પદ્ધતિથી જાણવું. બંને માપના વર્ગ લઈને તેમનો યોગ કરવો; અને જરૂરી હોય ત્યાં તેમના તફાવતના વર્ગનો દ્વિગુણ ઉમેરીને પરિણામ (ઘાત) સિદ્ધ થાય।

Verse 46

वर्गयोगोथ योगांतहंतिर्वर्गांतरं भवेत् । व्यास आकृतिसंक्षण्णोव्यासास्यात्परिधिर्मुने ॥ ४६ ॥

વર્ગોના યોગથી ઘાત સિદ્ધ થાય છે; અને તે યોગના અંત-હ્રાસથી વર્ગાંતર મળે છે. હે મુને, આકૃતિના લક્ષણથી વ્યાસ નક્કી થાય છે; અને વ્યાસથી પરિધિ (પરિમાપ) પણ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 47

ज्याव्यासयोगविवराहतमूलोनितोऽर्द्धितः । व्यासः शरः शरोनाञ्च व्यासाच्छरगुणात्पदम् ॥ ४७ ॥

જ્યાના વર્ગમાંથી ત્રિજ્યાના વર્ગને ઘટાડીને જે ફરક આવે, તેનું વર્ગમૂલ લઈને અર્ધ કરવાથી ‘શર’ મળે છે. શર અને વ્યાસના યોગથી, ધનુર્જ્યાના ગુણધર્મ વડે આવશ્યક ‘પદ’ સિદ્ધ થાય છે।

Verse 48

द्विघ्नं जीवाथ जीवार्द्धवर्गे शरहृते युते । व्यासोष्टतेभवेदेवं प्रोक्तं गणितकोविदैः ॥ ४८ ॥

પ્રથમ ‘જીવા’ને દ્વિગુણ કરો; પછી તેને જીવાના અર્ધના વર્ગમાં ઉમેરો; અને ‘શર’થી ઘટાડ્યા પછી જે શેષ રહે તે પણ ઉમેરો. આ રીતે પરિણામ ‘અઠ્ઠાવીસ’ થાય છે—એવું ગણિતકోవિદોએ કહ્યું છે।

Verse 49

चापोननिघ्नः परिधिः प्रगङ्लः परिधेः कृते । तुर्यांशेन शरध्नेनाघेनिनाधं चतुर्गणम् ॥ ४९ ॥

વ્યાસને નિશ્ચિત ગુણાંકથી ગુણતાં પરિધિ સિદ્ધ થાય છે. પરિધિ નક્કી કરવા કહેલા નિયમ મુજબ ચતુર્થાંશનું સમાયોજન કરી ચતુર્ગણ પદ્ધતિથી ગણના કરવી.

Verse 50

व्यासध्नं प्रभजेद्विप्र ज्या काशं जायते स्फुटा । ज्यांघ्रीषुध्नोवृत्तवर्गोबग्धिघ्नव्यासाढ्यमौर्विहृत् ॥ ५० ॥

હે વિપ્ર, વ્યાસને ભાગ કરતાં સ્પષ્ટ જ્યા (ધનુષ્ય-તંતુ) પ્રાપ્ત થાય છે. જ્યા સાથે વર્તુળસંબંધિત માપોના વર્ગ અને વ્યાસ વગેરેના પ્રયોગથી જ્યા-તંતુના નિયમ મુજબ પરિણામ નક્કી કરવું.

Verse 51

लब्धोनवृत्तवर्गाद्रिपदेर्धात्पतिते धनुः । स्थूलमध्यापृवन्नवेधो वृत्तांकाशेषभागिकः ॥ ५१ ॥

વર્તુળના શેષના વર્ગમાંથી ત્રિપદ (ઘનમૂલ) કાઢતાં ધનુ (ધનુષ્ય-માન) મળે છે. સ્થૂલ મધ્યવાળા વર્તુળમાં ‘નવ-વેધ’ વર્તુળાંશના શેષ ભાગ મુજબ ભાગ કરીને નક્કી થાય છે.

Verse 52

वृत्तांगांशकृतिर्वेधनिप्रीयनकरामितौ । वारिव्यासहतं दैर्ध्यंवेधांगुलहतं पुनः ॥ ५२ ॥

વ્યાસને નિશ્ચિત અંકથી ગુણતાં વર્તુળાંગ (પરિધિ) મળે છે. વ્યાસનું માન નખાંત અંગુલ-વિસ્તારથી જાણવું; અને ફરી લંબાઈ વેધ-અંગુલ એકમોથી ગુણ કરીને ગણવી.

Verse 53

खरवेंदुरामविहतं मानं द्रोणादिवारिणः । विस्तारायामवेधानांमंगुल्योन्यनाडिघ्नाः ॥ ५३ ॥

દ્રોણ વગેરે થી શરૂ થતા દ્રવ-માન નિશ્ચિત ગણતરીથી નક્કી કરાયેલા છે. તેમજ વિસ્તાર, આયામ અને વેધ (ઊંડાઈ) ના માન અંગુલથી શરૂ કરી પરસ્પર ઉપવિભાગો દ્વારા નાડી સુધી નિર્ધારિત થાય છે.

Verse 54

रसांकाभ्राब्धिभिर्भक्ता धान्ये द्रोणादिकामितिः । उत्सेधव्यासदैर्ध्याणामंगुल्यान्यस्य नो द्विज ॥ ५४ ॥

હે દ્વિજ! ‘રસ, અંક, અભ્ર, અબ્ધિ’ શબ્દોથી સૂચિત સંખ્યાઓ વડે ધાન્યમાપને ભાગ કરતાં દ્રોણાદિ ઇચ્છિત માપો પ્રાપ્ત થાય છે; અને ઊંચાઈ, પહોળાઈ તથા લંબાઈનું એકક ‘અંગુળી’ (આંગળીની પહોળાઈ) છે।

Verse 55

मिथोघ्नाति भजेत्स्वाक्षेशैर्द्रोणादिमितिर्भवेत् । विस्ताराद्यं गुलान्येवं मिथोघ्नान्यपसांभवेत् ॥ ५५ ॥

‘મિથોઘ્ના’ નામના માપને પોતાની અંગુળી-પ્રમાણથી ભાગ કરતાં દ્રોણાદિ પ્રમાણભૂત માપો મળે છે. એ જ રીતે પહોળાઈ વગેરે રેખીય માપોમાં પણ આવા અનુપાતીય વિભાજનથી ‘ગુલા’ વગેરે ઉપમાપો ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 56

वाणेभमार्गणैर्लब्धं द्रोणाद्यं मानमादिशेत् । दीपशंकुतलच्छिद्रघ्नः शंकुर्भैवंभवेन्मुने ॥ ५६ ॥

માપદંડ અને માપરેખાથી પ્રાપ્ત પ્રમાણના આધારે દ્રોણાદિ માપસમૂહ નિર્ધારિત કરવો. હે મુને! શંકુ (ગ્નોમન/ખૂંટી) ‘ભૈવ’ પ્રકારનો હોવો જોઈએ—દીપ, શંકુ, સપાટી અને છિદ્ર વગેરેના દોષો દૂર કરનાર।

Verse 57

नरोन दीपकशिखौच्यभक्तो ह्यथ भोद्वने । शंकौनृदीपाधश्छिद्रघ्नैर्दीपौच्च्यं नरान्विते ॥ ५७ ॥

જે પુરુષ દીપની શિખાને ઊંચી અને સ્થિર રાખવામાં ભક્ત હોય, તે વનમાં પણ દીપાધારની નીચે રક્ષણાત્મક આવરણ મૂકે. શંકુ, દીપાધાર અને છિદ્રદોષો દૂર કરનારા ઉપાયો વડે લોકો વચ્ચે દીપની ઊંચાઈ યોગ્ય રીતે સુરક્ષિત રહે છે।

Verse 58

विंशकुदीपौच्चगुणाच्छाया शंकूद्धृता भवेत् । दीपशंक्वंतरं चाथ च्छायाग्रविवरघ्नभा ॥ ५८ ॥

શંકુ વડે માપેલી છાયાને દીપની ઊંચાઈના વીસ ગણ તરીકે માનવી. ત્યારબાદ છાયાના અગ્રભાગ સુધી રહેલી ખાલી જગ્યા દૂર કરનાર પ્રકાશ-ગણના મુજબ દીપ અને શંકુ વચ્ચેનું અંતર નક્કી કરવું।

Verse 59

मानांतरद्रुद्भूमिः स्यादथोभूनराहतिः । प्रभाप्ता जायते दीपशिखौच्च्यं स्यात्त्रिराशिकात् ॥ ५९ ॥

એક માપને બીજા માપમાં ફેરવવાથી તે મુજબ ક્ષેત્રફળ નક્કી થાય છે; તેમ જ સંબંધિત પરિમાણ પણ પ્રાપ્ત થાય છે. પ્રાપ્ત પ્રકાશ પરથી ત્રૈરાશિ નિયમ વડે દીપશિખાનું ઊંચાણ જાણી શકાય છે.

Verse 60

एतत्संक्षेपतः प्रोक्तं गणिते परिकर्मकम् । ग्रहमध्यादिकं वक्ष्ये गणिते नातिविस्तरान् ॥ ६० ॥

ગણિતના પરિકર્મ (પ્રારંભિક ક્રિયાઓ) સંક્ષેપમાં કહ્યા. હવે અતિ વિસ્તારે વિના, ગણિતીય રીતે ગ્રહોના મધ્યસ્થાન વગેરે વિષયો હું સમજાવીશ.

Verse 61

युगमानं स्मृतं विप्र खचतुष्करदार्णवाः । तद्दशांशास्तु चत्वारः कृताख्यं पादमुच्यते ॥ ६१ ॥

હે વિપ્ર! યુગનું માન ‘ખ-ચતુષ્કર-દાર্ণવ’ એમ સ્મૃત છે. તેના દસ અંશોમાંથી ચાર અંશ ‘કૃત’ (સત્ય) યુગનો પાદ કહેવાય છે.

Verse 62

त्रयस्रेता द्वापरः द्वौ कलिरेकः प्रकीर्तितः । मनुकृताब्दसहिता युगानामेकसप्ततिः ॥ ६२ ॥

ત્રણ ત્રેતા-યુગ, બે દ્વાપર-યુગ અને એક જ કલી-યુગ પ્રકીર્તિત છે. મનુને નિર્ધારિત વર્ષો સહિત યુગોની સંખ્યા એકોતેર કહેવાય છે.

Verse 63

विधेर्द्दिने स्युर्विप्रेंद्र मनवस्तु चतुर्दश । तावत्येव निशा तस्य विप्रेंद्र परिकीर्तिता ॥ ६३ ॥

હે વિપ્રેન્દ્ર! વિધાતા (બ્રહ્મા)ના એક દિવસે ચૌદ મનુ કહેવાયા છે; અને હે વિપ્રેન્દ્ર, તેની રાત્રિ પણ એટલી જ અવધિની પરિકીર્તિત છે.

Verse 64

स्वयंभुवा शरगतानब्दान्संपिंड्य नारद । खचरानयनं कार्यमथवेष्टयुगादितः ॥ ६४ ॥

હે નારદ! સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ કહેલી રીત મુજબ બાણોમાં પ્રવેશેલા શબ્દોને સંપીંડિત કરીને, પછી યુગ્મ-વેષ્ટનથી આરંભ કરી ‘આકાશગામી શક્તિઓ’નું આનયન (પ્રત્યાહાર) કર્મ કરવું જોઈએ।

Verse 65

युगे सूर्यज्ञशुक्राणां खचतुष्करदार्णवाः । पूजार्किगुरुशुक्राणां भगणापूर्वपापिनाम् ॥ ६५ ॥

પ્રત્યેક યુગમાં સૂર્ય, યજ્ઞ અને શુક્ર સંબંધિત ગણનાઓ, ચાર ખગોળીય ગતિઓ તથા અર્ણવ-ચક્રોની પરિગણના, તેમજ શનિ-ગુરુ-શુક્રની પૂજા—ગ્રહસમૂહોની ગણતરી સાથે—પૂર્વપાપભારગ્રસ્તો માટે વિહિત છે।

Verse 66

इंदोरसाग्नित्रिषु सप्त भूधरमार्गणाः । दस्रत्र्याष्टरसांकाश्विलोचनानि कुजस्य तु ॥ ६६ ॥

ચંદ્ર માટે ‘અસા–અગ્નિ–ત્રિ’ શબ્દસમૂહ દ્વારા સાત સંખ્યા દર્શાવવામાં આવી છે; અને કુજ (મંગળ) માટે ‘દસ્ર–ત્રિ–અષ્ટ–રસ’ દ્વારા તેના ‘લોચન’ (લક્ષણ/એકક)ની સંખ્યા સૂચિત થાય છે।

Verse 67

बुधशीघ्रस्य शून्यर्तुखाद्रित्र्यंकनगेंदवः । बृहस्पतेः खदस्राक्षिवेदस्रङ्हूयस्तथा ॥ ६७ ॥

બુધના ‘શીઘ્ર’ માનના અંકો ‘શૂન્ય–ઋતુ–ખ–અદ્રિ–ત્રિ–અંક–નગ–ઇન્દુ’ શબ્દસમૂહથી સંકેતિત છે; અને બૃહસ્પતિના અંકો ‘ખ–દસ્ર–અક્ષિ–વેદ–સ્રઙ્–હૂય’ દ્વારા એ જ રીતે દર્શાવાયા છે।

Verse 68

शितशीघ्रस्य यष्णसत्रियमाश्विस्वभूधराः । शनेर्भुजगषट्पचरसवेदनिशाकराः ॥ ६८ ॥

શિત (શુક્ર) અને શીઘ્ર (બુધ) માટે ‘યષ್ಣ, સત્રિય, આશ્વિ, સ્વ, ભૂધર’ એવા ગણો કહેવાયા છે; અને શનિ માટે ‘ભુજગ, ષટ્પચર, સવેદ, નિશાકર’ એવા ગણો નિર્દિષ્ટ છે।

Verse 69

चंद्रोञ्चस्याग्निशून्याक्षिवसुसर्पार्णवा युगे । वामं पातस्य च स्वग्नियमाश्विशिखिदस्रकाः ॥ ६९ ॥

યુગ-ગણનામાં ક્રમ એવો કહેવાયો છે— ‘ચંદ્ર, ઉંચ/ઉત્થાન, અગ્નિ, શૂન્ય, નેત્ર, વસુ, સર્પ અને અર્ણવ (સમુદ્ર)’. તેમજ ‘પાત’ (અવરોહ) ક્રમના ડાબા ભાગે— ‘સ્વ, અગ્નિ, યમ, અશ્વિનીકુમાર, શિખી અને દસર’— એમ નિર્દેશ છે.

Verse 70

उदयादुदयं भानोर्भूमैः साचेन वासराः । वसुव्द्यष्टाद्रिरूपांकसप्ताद्रितिथयो युगे ॥ ७० ॥

સૂર્યના એક ઉદયથી બીજા ઉદય સુધી પૃથ્વી પર જે માપ છે, તેને ‘વાસર’ (દિવસ) કહે છે. અને યુગમાં તિથિઓની સંખ્યા શબ્દ-સંખ્યા પ્રમાણે— ‘વસુ, દ્વિ, અષ્ટ, અદ્રિ, રૂપાંક, સપ્ત, અદ્રિ’— એમ ગણાય છે.

Verse 71

षड् वहित्रिहुताशांकतिथयश्चाधिमासकाः । तिथिक्षयायमार्थाक्षिद्व्यष्टव्योमशराश्विनः ॥ ७१ ॥

અધિમાસનું જ્ઞાન ‘ષડ્’ વગેરે સંખ્યા-ચિહ્નો તથા ‘વહિત્રી, હુતાશ, અંક, તિથિ’ જેવા સંકેતો દ્વારા થાય છે. તેમ જ તિથિક્ષય અને તિથિ-આયામ પણ જણાવેલા સંખ્યાત્મક નિર્દેશોથી નક્કી થાય છે.

Verse 72

रवचतुष्का समुद्राष्टकुर्पचरविमासकाः । षट्त्र्यग्निवेदग्निपंचशुभ्रांशुमासकाः ॥ ७२ ॥

‘રવ-ચતુષ્કા’, ‘સમુદ્ર-અષ્ટ’, ‘કુર્પ-ચર’ અને ‘રવિ-માસક’; તેમજ ‘ષટ્-ત્ર્યગ્નિ’, ‘વેદ-અગ્નિ’ અને ‘પંચ-શુભ્રાંશુ-માસક’— આ માસક (માનક પરિમાણ)ના નામભેદો છે, જે યજ્ઞ-દાનાદિ ગણતરીમાં વપરાય છે.

Verse 73

प्रागातेः सूर्यमंदस्य कल्पेसप्ताष्टवह्नयः । कौजस्य वेदस्वयमा बौधस्याष्टर्तुवह्नयः ॥ ७३ ॥

સૂર્યમંદના કલ્પમાં પ્રાગાતે (પૂર્વ-આગમનવિધિ) અનુસાર સાત અને આઠ અગ્નિઓ વિધાનપૂર્વક સ્થાપિત છે. કૌજ-કલ્પમાં વેદો સ્વયં પ્રગટ થાય છે. અને બૌધ-કલ્પમાં ઋતુ અનુસાર આઠ ઋતુ-અગ્નિઓ પ્રવર્તે છે.

Verse 74

रवरवरंध्राणि जैवस्य शौक्रस्यार्धगुणेषवः । गोग्नयः शनिमंदस्य पातानामथवा मतः ॥ ७४ ॥

ગુરુના પાત-ચિહ્નો ‘રવ, રવર અને રન્ધ્ર’ કહેવાય છે; શુક્ર માટે ‘અર્ધગુણ’ અને ‘ઇષુ (બાણ)’; અને મંદગતિ શનિ માટે ‘ગૌ’ તથા ‘અગ્નિ’—પરંપરા મુજબ પાતોની એવી જ વર્ગીકરણ-મતિ છે।

Verse 75

मनुदस्रास्तु कौजस्य बौधस्याष्टाष्टसागराः । कृताद्रिचंद्राजैवस्य रवैकस्याग्निरवनंदकाः ॥ ७५ ॥

કૌજ (મંગળ) માટે પાત-ચિહ્ન ‘મનુદસ્ર’ કહેવાય છે; બૌધ (બુધ) માટે ‘અષ્ટ-અષ્ટ-સાગર’. કૃતાદ્રિ, ચન્દ્રાજ અને ઐવસ્ય માટે તથા ‘રવૈક’ના પ્રસંગે ‘અગ્નિ, રવ અને નંદક’—એવું નિર્દેશ છે।

Verse 76

शनिपातस्य भगणाः कल्पे यमरसर्तवः । वर्तमानयुगे पानावत्सराभगणाभिधाः ॥ ७६ ॥

કલ્પમાં શનિ-પાત સાથે સંબંધિત ભગણો ‘યમ–રસ–ઋતવઃ’ નામોથી પ્રસિદ્ધ છે; અને વર્તમાન યુગમાં તે ‘પાનાવત્સર-ભગણ’ એવી સંજ્ઞાથી ઓળખાય છે।

Verse 77

मासीकृतायुता मासैर्मधुशुक्लादिभिर्गतैः । पृथक्त्थासिधिमासग्रासूर्यमासविभाजिताः ॥ ७७ ॥

જ્યારે ગણતરીને માસોમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે—મધુ, શુક્લ વગેરે માસોના ક્રમથી ગણતાં—ત્યારે તે જુદા જુદા પ્રકારોમાં વહેંચાય છે: સ્થાસિ (સાવન) માસ, ધિ (ચાંદ્ર) માસ, ગ્રાસ (સંયોગ) માસ અને સૂર્ય (સૌર) માસ।

Verse 78

अथाधिमासकैर्युक्ता दिनीकृत्य दिनान्विताः । द्विस्थास्तितिक्षयाभ्यस्ताश्चांद्रवासरभाजिताः ॥ ७८ ॥

પછી અધિકમાસોથી યોગ્ય રીતે સમાયોજિત કરીને તેને દિવસ-ગણતરીમાં ફેરવી દિવસોમાં વ્યક્ત કરવામાં આવે છે; તે બે સ્થિતિમાં ગોઠવાય છે, તિથિ-વૃદ્ધિ અને તિથિ-ક્ષયના નિયમોથી અભ્યાસિત થઈ, અને ચાંદ્ર-વાસર (ચંદ્ર દિવસ-ગણના) મુજબ વિભાજિત થાય છે।

Verse 79

लथोनरात्रिरहितालंकार्यामर्द्धरात्रिकाः । सावनोद्यूगसारर्कादिर्दिनमासाब्दयास्ततः ॥ ७९ ॥

આ પૂર્વ કાળવિભાગોમાંથી રાત્રિ, અરાત્રિ, અલંકાર્ય (વિશેષ) રાત્રિ, અર્ધરાત્રિ અને અર્ધરાત્રિકા જેવી સંજ્ઞાઓ ઉત્પન્ન થાય છે. ત્યારબાદ સાવન-દિન, યુગ, સંવત્સર-સાર, સૂર્યગતિ તથા દિન-માસ-વર્ષના પરિમાણો ગણાય છે॥

Verse 80

सप्तिभिः क्षपितः शेषः मूर्याद्योवासरेश्वरः । मासाब्ददिनसंख्यासंद्वित्रिघ्नं रूपसंयुतम् ॥ ८० ॥

શેષને સાતથી ભાગ કરતાં સૂર્ય (રવિવાર)થી આરંભ થતો વારાધિપતિ પ્રાપ્ત થાય છે. પછી માસ, વર્ષ અને દિવસની સંખ્યાઓ લઈને, યોગ્ય રીતે દ્વિગુણ કે ત્રિગુણ વગેરે કરવાથી ઇચ્છિત ગણિતમાન સિદ્ધ થાય છે॥

Verse 81

सप्तोर्द्धनावशेषौ तौ विज्ञेयौ मासवर्षपौ । स्नेहस्य भगणाभ्यस्तो दिनराशिः कुवासरैः ॥ ८१ ॥

તે બે શેષ—સાત અને અડધું બાકી રાખીને—માસ અને વર્ષ તરીકે જાણવાં. તેમજ આપેલ પરિમાણ પર ભગણ (ચક્ર) લાગુ કરીને જે દિવસોની રાશિ મળે, તેને પ્રાપ્ત વારો (વાસરો) મુજબ વ્યક્ત કરવી॥

Verse 82

विभाजितो मध्यगत्या भगणादिर्ग्रहो भवेत् । एवं ह्यशीघ्रमंदाञ्चये प्रोक्ताः पूर्वपापिनः ॥ ८२ ॥

મધ્યગતિથી ભાગ કરતાં તે માન ભગણચક્રના આદિગ્રહ (સૂર્ય વગેરે) રૂપે બને છે. આ રીતે અશીઘ્ર અને મંદ ગતિઓના સુધારા-સંચય માટે પૂર્વોક્ત ક્રમો જણાવાયા છે॥

Verse 83

विलोमगतयः पातास्तद्वञ्चक्राष्विशोधिताः । योजनानि शतान्यष्टौ भूकर्णौ द्विगुणाः स्मृतः ॥ ८३ ॥

પાતાળ પ્રદેશોની ગતિ વિલોમ કહેવાય છે; અને ત્યાં વંચક ચક્રો અશોધિત (ભ્રમકારક) રહે છે. ‘ભૂ-કર્ણ’નું પરિમાણ આઠસો યોજન સ્મૃત છે, અને આગળનું પરિમાણ તેનું દ્વિગુણ કહેવાયું છે॥

Verse 84

तद्वर्गतो दशगुणात्पद भूपरिधिर्भवेत् । लंबज्याघ्नस्वजीवाप्तः स्फुटो भूपरिधिः स्वकः ॥ ८४ ॥

તે મૂલ્યના વર્ગનો દસગણો લેવાથી પગથિયાવાર પૃથ્વીની પરિધિ મળે છે. પરંતુ યથાર્થ પરિધિ લંબ-જ્યા વડે ગુણ કરીને અને સ્વજીવ (જ્યા) વડે ભાગ આપતાં સ્ફુટ થાય છે॥

Verse 85

तेन देशांतराभ्यस्ता ग्रहभुक्तिर्विभाजिता । कलादितत्फलं प्रार्च्याः ग्रहेभ्यः परिशोधयेत् ॥ ८५ ॥

આ રીતથી દેશાંતર ગમનથી અનુભવાતી ગ્રહ-ભુક્તિનું વિભાજન થાય છે. અને કલા વગેરેમાંથી ઉત્પન્ન થતું ફળ ગ્રહોની વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને પરિશોધિત કરવું જોઈએ॥

Verse 86

रेखाप्रतीचिसंस्थाने प्रक्षिपेत्स्युः स्वदेशतः । राक्षसातपदेवौकः शैलयोर्मध्यसूत्रगाः ॥ ८६ ॥

સ્વદેશથી પશ્ચિમ રેખાની ગોઠવણીમાં તેમને સ્થાપિત કરવું. રાક્ષસ, આતપ અને દેવોના નિવાસ—બે પર્વતોની વચ્ચેની મધ્યસૂત્ર રેખા પર ગોઠવવા॥

Verse 87

अवंतिकारोहतिकं तथा सन्निहितं सरः । वारप्रवृत्तिवाग्देशे क्षयार्द्धेभ्यधिको भवेत् ॥ ८७ ॥

અવન્તિકા-રોહતિક તીર્થ તથા નજીકનું પવિત્ર સરોવર—‘વાર-પ્રવૃત્તિ-વાગ્દેશ’ સ્થાને—ક્ષયપક્ષના પ્રાયશ્ચિત્તોથી પણ વધુ પુણ્યદાયક કહેવાય છે॥

Verse 88

तद्देशांतरनाडीभिः पश्चादूने विनिर्दिशेत् । इष्टनाडीगुणा भुक्तिः षष्ट्या भक्ता कलादिकम् ॥ ८८ ॥

દેશાંતર-ભેદની નાડીઓ અનુસાર પછીનો સમય તેટલો ઘટાડીને જણાવવો. ઇષ્ટ નાડી-ગુણકથી ગુણ કરતાં ‘ભુક્તિ’ મળે; અને તેને સાઠથી ભાગ આપતાં કલા વગેરે સૂક્ષ્મ એકમો મળે છે॥

Verse 89

गते शोद्ध्यं तथा योज्यं गम्ये तात्कालिको ग्रहः । भचक्रलिप्ताशीत्यंशः परमं दक्षिणोत्तरम् ॥ ८९ ॥

જે પસાર થઈ ગયું હોય તેમાં બાદ કરવું, અને જે પહોંચવાનું હોય તેમાં ઉમેરવું. જે નક્કી કરવાનું હોય તેમાં તે જ ક્ષણનું ગ્રહસ્થાન લેવું. ભચક્ર અંશ-લિપ્તમાં ગણાય છે; એંસી અંશ સુધી પરમ દક્ષિણ-ઉત્તર સીમા.

Verse 90

विक्षिप्यते स्वपातेन स्वक्रांत्यंतादनुष्णगुः । तत्र वासं द्विगुणितजीवस्रिगुणितं कुजः ॥ ९० ॥

સ્વપાતના કારણે સ્વક્રાંતિના અંતથી અનુષ್ಣગુનું વિકષેપ થાય છે. તે પ્રાપ્ત સ્થાને, પહેલાં જીવ (બૃહસ્પતિ)નું અંતર દ્વિગુણ માની, તેનું ત્રિગુણ લઈને કુજ (મંગળ) સ્થાપવો.

Verse 91

बुधशुक्रार्कजाः पातैर्विक्षिप्यंते चतुर्गुणम् । राशिलिप्ताष्टमो भागः प्रथमं ज्यार्द्धमुच्यते ॥ ९१ ॥

બુધ, શુક્ર અને શનિ પાત દ્વારા વિકષેપિત કરીને ચતુર્ગુણ કરાય છે. રાશિને અંશ-લિપ્તમાં વ્યક્ત કરી તેનો આઠમો ભાગ ‘પ્રથમ જ્યાર্ধ’ કહેવાય છે.

Verse 92

ततो द्विभक्तलब्धोनमिश्रितं तद्द्वितीयकम् । आद्येनैव क्रमात्पिंडान्भक्ताल्लब्धोनितैर्युतान् ॥ ९२ ॥

પછી બે ભાગ કરતાં જે શેષ રહે, તેને લબ્ધમાંથી બાદ કરીને જે રહે તે ભેળવી બીજો ભાગ બનાવવો. એ જ રીતે પ્રથમ પ્રમાણથી ક્રમે પિંડોને ગોઠવવા—દરેક ભાગાકાર પછી મળેલા શેષ સાથે જોડતાં.

Verse 93

खंडकाः स्युश्चतुर्विशा ज्यार्द्धपिंडाः क्रमादमी । परमा पक्रमज्या तु सप्तरंध्रगुणेंदवः ॥ ९३ ॥

આ ક્રમે જ્યાર್ಧ-પિંડો છે અને ‘ખંડક’ નામે ચોવીસ ગણાય છે. પરમ પક્રમજ્યા ‘સપ્તરંધ્ર-ગુણિત ઇંદુ’ પ્રમાણથી માપવામાં આવે છે.

Verse 94

तद्गुमज्या त्रिजिवाप्ता तञ्चापं क्रांतिरुच्यते । ग्रहं संशोध्य मंदोञ्चत्तथा शीघ्नाद्विशोध्य च ॥ ९४ ॥

ત્રિજ્યા (ત્રિજિવા) સાથે પ્રાપ્ત ‘ગુમજ્યા’થી જે ધનુષ્ય-ચાપ મળે, તેને ગ્રહની ‘ક્રાંતિ’ કહે છે. પછી ગ્રહસ્થિતિ શુદ્ધ કરીને મંદોચ્ચનો સંસ્કાર તથા તેમ જ શીઘ્રનો સંસ્કાર પણ કરવો જોઈએ.

Verse 95

शेषं कंदपदंतस्माद्भुजज्या कोटिरेव च । गताद्भुजज्याविषमे गम्यात्कोटिः पदे भवेत् ॥ ९५ ॥

પછી તે શેષમાંથી ‘કંદપદ’ ઘટાડવાથી ભુજજ્યા (જ્યા) અને કોટિ (કોજ્યા) પ્રાપ્ત થાય છે. ગત ભુજજ્યા વિષમ હોય તો તે જ પદે કોટિ નક્કી કરવી જોઈએ.

Verse 96

समेति गम्याद्वाहुदज्या कोटिज्यानुगता भवेत् । लिप्तास्तत्त्वयमैर्भक्ता लब्धज्यापिंडकं गतम् ॥ ९६ ॥

જ્યારે (ગણિત) ‘ગમ્યા’ યોગ્ય રીતે પ્રાપ્ત થાય, ત્યારે ભુજજ્યા કોટિજ્યાને અનુરૂપ બને છે. તત્ત્વ-યમોથી ભાગ કરીને લિપ્તામાં વ્યક્ત કરવાથી પ્રાપ્ત જ્યાનો પિંડ (સમષ્ટિ) ‘ગત’ કહેવાય છે.

Verse 97

गतगम्यांतराभ्यस्तं विभजेत्तत्त्वलोचनैः । तदवाप्तफलं योज्यं ज्यापिंडे गतसंज्ञके ॥ ९७ ॥

‘ગત’ અને ‘ગમ્ય’ વચ્ચેના અંતરને વારંવાર અભ્યાસ કરીને, તત્ત્વને સ્પષ્ટ જોનારોએ તેનું વિશ્લેષણપૂર્વક ભાગાકાર કરવો. તેથી મળેલું ફળ ‘ગત’ નામના જ્યા-પિંડમાં જોડવું જોઈએ.

Verse 98

स्यात्क्रमज्याविधिश्चैवमुत्क्रमज्यागता भवेत् । लिप्तास्तत्त्वयमैर्भक्ता लब्धज्या पिंडकं गतम् ॥ ९८ ॥

આ રીતે ક્રમજ્યા મેળવવાની વિધિ થાય છે; એ જ રીતથી ઉત્ક્રમજ્યા પણ પ્રાપ્ત થાય છે. લિપ્તાને તત્ત્વ-યમોથી ભાગ કરતાં જે જ્યા મળે, તેને પિંડકમાં—અર્થાત્ ચાલતા સરવાળામાં—ઉમેરવી જોઈએ.

Verse 99

गतगम्यांतराभ्यस्तं विभजेत्तत्त्वलोचनैः । तदवाप्तफलं योज्यं ज्यापिंडे गतसंज्ञके ॥ ९९ ॥

તત્ત્વદૃષ્ટિથી જે પસાર થયું, જે પ્રાપ્ત કરવાનું છે અને જે મધ્યમાં અભ્યાસિત છે—તેને અલગ પાડવું જોઈએ. પછી પ્રાપ્ત થયેલું ફળ ‘ગત’ નામના જ્યાપિંડમાં (જ્યા-ગોળ) યોગ્ય રીતે જોડવું જોઈએ.

Verse 100

स्यात्क्रमज्याविधिश्चैवमुक्रमज्यास्वपिस्मृतः । ज्यां प्रोह्य शेषं तत्त्वताश्वि हंतं तद्विवरोद्धृम् ॥ १०० ॥

આ રીતે ક્રમ-જ્યા વિધિ કહેવાઈ; ઉ-ક્રમ-જ્યા (ઉલટી ક્રમ-જ્યા) પદ્ધતિ પણ સ્મૃત છે. જ્યાને ઘટાડીને બાકી રહેલું તત્ત્વતઃ સાચું લઈને, ઝડપથી પ્રયોગ કરી, પછી તેનો વિવર (ભેદ) કાઢવો જોઈએ.

Verse 101

संख्यातत्त्वाश्विसंवर्ग्यसंयोज्यं धनुरुच्यते । रवेर्मंदपरिध्यंशा मनवः शीतगोरदाः ॥ १०१ ॥

ગણિત તત્ત્વોને એકત્ર કરીને જોડવામાં આવે ત્યારે તે સમૂહને ‘ધનુસ્’ કહે છે. મનુઓ સૂર્યના મંદ પરિક્રમણના અંશો છે; તેઓ શીતળતા અને ગો-સમૃદ્ધિ (પોષણ-સમૃદ્ધિ) આપનાર કહેવાય છે.

Verse 102

युग्मांते विषमांते तुनखलिप्तोनितास्तयोः । युग्मांतेर्थाद्रयः खाग्निसुराः सूर्यानवार्णवाः ॥ १०२ ॥

સમ ગણતરીના અંતે અને વિષમના અંતે ક્રમે નખચિહ્ન, લેપન (ઉબટન) અને રક્ત—આ લક્ષણો છે. ફરી સમના અંતે ધન, પર્વત, આકાશ, અગ્નિ, દેવો, સૂર્ય અને સમુદ્ર—આ સંકેતો ગણાય છે.

Verse 103

ओजेद्व्यगा च सुयमारदारुद्रागजाब्धयः । कुजादीनामतः शौघ्न्यायुग्मांतेर्थाग्निदस्रकाः ॥ १०३ ॥

અને પરિભાષિક સંજ્ઞાઓ—ઓજેદ્વ્યગા, સુયમા, આર્દા, રુદ્રા, ગજા અને અબ્ધયઃ. તેમ જ કુજ (મંગળ) વગેરે ગ્રહો માટે—શૌઘ્ન્યા, અયુગ્મા, અને અંતે ઋથા, અગ્નિ તથા દસરક—એવું કહેવાયું છે.

Verse 104

गुणाग्निचंद्राः खनगाद्विरसाक्षीणि गोऽग्रयः । ओजांते द्वित्रियमताद्विविश्वेयमपर्वताः ॥ १०४ ॥

આ ‘ગુણ’, ‘અગ્નિ’ અને ‘ચન્દ્ર’ નામના સમૂહો છે; તેમજ ‘ખન’ અને ‘ગાદ’ સમૂહો; ‘વિરસાક્ષીણ’ અને અગ્ર્ય ‘ગો’ સમૂહ પણ. અંતે ‘બે’ અને ‘ત્રણ’ ગણાતા, તથા ‘વિશ્વ’ સમૂહ—આ બધાંને ‘અપરવત’ (પર્વતવિહિન) કહેવાય છે.

Verse 105

खर्तुदस्नाविपद्वेदाः शीघ्नकर्मणि कीर्तिताः । ओजयुग्मांतरगुणाभुजज्यात्रिज्ययोद्धृताः ॥ १०५ ॥

ખર્તુ, દસ્ના અને વિપદ વગેરે વૈદિક પરિભાષાઓ ઝડપી ગણતરીના નિયમોમાં વર્ણવાય છે. ‘ઓજ’ (વિષમ પદો)ના યુગ્મના મધ્યવર્તી ગુણકો લઈને, તથા ભુજ-જ્યા અને ત્રિ-જ્યા (જ્યા અને ત્રિ-જ્યા)ના પ્રમાણો વાપરીને એ નિષ્પન્ન થાય છે.

Verse 106

युग्मवृत्तेधनर्णश्यादोजादूनेऽधिके स्फुटम् । तद्गुणे भुजकोटिज्येभगणांशविभाजिते ॥ १०६ ॥

યુગ્મ વર્તુળમાં ધન-ઋણનો વિચાર કરવો; ‘ઓજ’ ભાગ ઓછો હોય તો વધારવો અને વધારે હોય તો ઘટાડવો—એ રીતે સ્પષ્ટ (શુદ્ધ) મૂલ્ય મળે. ત્યારબાદ તે મૂલ્યથી ગુણ કરીને અને ભગણ-અંશના યોગ્ય ભાગથી ભાગ આપતાં ભુજ-જ્યા અને કોટિ-જ્યા પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 107

तद्भुजज्याफलधनुर्मांदं लिप्तादिकं फलम् । शैऽयकोटिफलं केंद्रे मकरादौ धनं स्मृतम् ॥ १०७ ॥

તેથી ભુજ-જ્યાનું ફળ અને ધનુ-માન પ્રાપ્ત થાય છે; ફળ લિપ્તા (મિનિટ) વગેરેમાં દર્શાવાય છે. ‘શૈ’ય-કોટિ-ફળ’ને કેન્દ્રસ્થાને મૂકતાં, મકરથી આગળ તેને ‘ધન’ (ધનાત્મક) માનવામાં આવે છે.

Verse 108

संशोध्यं तु त्रिजीवायां कर्कादौ कोटिजं फलम् । तद्बाहुफलवर्गैक्यान्मूलकर्णश्चलाभिधः ॥ १०८ ॥

પરંતુ ત્રિ-જીવા પદ્ધતિમાં, કર્ક વગેરેમાંથી શરૂ કરીને કોટિજન્ય ફળનું સંશોધન કરવું જોઈએ. ત્યારબાદ બાહુ અને ફળ—બન્નેના વર્ગોના સરવાળાથી ‘મૂલ-કર્ણ’, જે ‘ચલા’ (ચાલતું કર્ણ) કહેવાય છે, પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 109

त्रिज्याभ्यस्तं भुजफलं मकरादौ धनं स्मृतम् । संशोध्यं तु त्रिजीवायां कर्कादौ कोटिजं फलम् ॥ १०९ ॥

જ્યારે ચાપ મકરથી આરંભે, ત્યારે ત્રિજ્યા વડે ગુણિત ભુજફળને ‘ધન’ (versed-sine) કહેવાય છે. પરંતુ ત્રિજೀವા અનુસાર યોગ્ય સંશોધન કરીને કર્કથી આગળ તે જ ‘કોટિ’ (cosine)નું ફળ માનવામાં આવે છે॥

Verse 110

तद्बाहुफलवर्गैक्यान्मूलं कर्णश्चलाभिधः । त्रिज्याभघ्यस्तं भुजफलं पलकर्णविभाजितम् ॥ ११० ॥

તે બંને બાહુ-ફળોના વર્ગોના સરવાળાનો વર્ગમૂળ ‘કર્ણ’ કહેવાય છે; તેને ‘ચલા’ પણ કહે છે. ઇચ્છિત ભુજફળ ત્રિજ્યા વડે ગુણ કરીને પછી (અહીં) ‘પલ-કર્ણ’ કહેવાતા કર્ણથી ભાગ આપવાથી મળે છે॥

Verse 111

लब्धस्य चापं लिप्तादि फलं शैध्र्यमिदं स्मृतम् । एतदादौ कुजादीनां चतुर्थे चैव कर्मणि ॥ १११ ॥

જેને (સંબંધિત) લબ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ છે, તેના માટે ‘ચાપ’ તથા ‘લિપ્ત’ વગેરે સ્થિતિઓથી જે ફળ થાય, તેને ‘શૈધ્ર્ય’ (શિથિલતા/ક્ષય) કહેવામાં આવે છે. આ મંગળ વગેરે માટે આરંભે તથા ચોથા પ્રકારના કર્મમાં પણ ઉપદેશિત છે॥

Verse 112

मांद्यं कर्मैकमर्केंद्वोर्भौद्वोर्भौमादीनामाथोच्यते । शैध्र्यं माद्यं पुनर्मांद्यं शैघ्र्यं चत्वार्यनुक्रमात् ॥ ११२ ॥

હવે સૂર્ય-ચંદ્ર તથા બુધ-શુક્ર, મંગળ વગેરે માટે ‘માંદ્ય’ નામનું એક કર્મ (પ્રક્રિયા) કહેવામાં આવે છે. ક્રમશઃ ચાર અવસ્થાઓ—શૈધ્ર્ય, માદ્ય, પુનઃ માંદ્ય અને શૈઘ્ર્ય॥

Verse 113

अजादिकेंद्रे सर्वेषां मांद्ये शैघ्र्ये च कर्मणि । धनं ग्रहाणां लिप्तादि तुलादावृणमेव तत् ॥ ११३ ॥

જ્યારે બધા ગ્રહો મેષાદિ કેન્દ્રોમાં સ્થિત હોય, ત્યારે કર્મમાં તેમનું ફળ માંદ્ય અથવા શૈઘ્ર્ય રૂપે પ્રગટ થાય છે. અને ધન વિષયે—તુલાથી આરંભ કરીને ગ્રહોની ‘લિપ્ત’ વગેરે માત્રાઓ ધન નહીં, માત્ર ઋણ જ સૂચવે છે॥

Verse 114

अर्कबाहुफलाभ्यस्ता ग्रहभुक्तिविभाजिताः । भचक्रकलिकाभिस्तु लिप्ताः कार्या ग्रहेऽर्कवत् ॥ ११४ ॥

અર્ક (મદાર)ના ફળથી સિદ્ધ કરી, દરેક ગ્રહની ભુક્તિ પ્રમાણે વિભાગ કરવો. ભચક્રની નાની કલિકાઓથી લેપ કરી, દરેક ગ્રહમાં સૂર્યવત્ જ પ્રયોગ કરવો.

Verse 115

ग्रहभक्तः फलं कार्यं ग्रहवन्मंदकर्मणि । कर्कादौ तद्धनं तत्र मकरादावृणं स्मृतम् ॥ ११५ ॥

ગ્રહદેવતાઓનો ભક્ત, ખાસ કરીને કર્મ મંદ/અપૂર્ણ હોય ત્યારે, ફળને ગ્રહ મુજબ જ માનવું. કર્કથી આગળ ધનનું સૂચન, અને મકરથી આગળ ઋણનું સ્મરણ કહેવાયું છે.

Verse 116

दोर्ज्योत्तरगुणाभुक्तिस्तत्त्वनेत्रोद्धृता पुनः । स्वमंदपरिधिक्षुण्णा भगणांशोद्धृताःकलाः ॥ ११६ ॥

દોર્જ્યા પર ઉચ્ચ ગુણ લગાવી મળેલી ભુક્તિને ફરી ‘તત્ત્વ-નેત્ર’ પદ્ધતિથી કાઢવી. પછી સ્વ-મંદ સુધારણા અને પરિધિથી સમાયોજિત કરીને, ભગણ-અંશમાંથી કલા (મિનિટ) પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 117

मंदस्फुटकृता भुक्तिः शीघ्नोच्चभुक्तितः । तच्छेषं विवरेणाथ हन्यात्रिज्यांककर्णयोः ॥ ११७ ॥

મંદ-સ્ફુટથી બનેલી ભુક્તિ, શીઘ્ર-ઉચ્ચ ભુક્તિમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે. પછી બાકી રહેલો ફરક ‘વિવર’ માનીને ત્રિજ્યા, અંક અને કર્ણના મૂલ્યોમાં સુધારો કરવો.

Verse 118

चक्रकर्णहृतं भुक्तौ कर्णे त्रिज्याधिके धनम् । ऋणमूनेऽधिके प्रोह्य शेषं वक्रगतिर्भवेत् ॥ ११८ ॥

ભુક્તિમાં ચક્ર-કર્ણથી ભાગ કરવો. કર્ણ ત્રિજ્યા કરતાં વધુ હોય તો ધન (ધનાત્મક), ઓછું હોય તો ઋણ. અધિક-ન્યૂન મુજબ ઉમેરા-ઘટાડા પછી જે શેષ રહે તે વક્રગતિનું સૂચક છે.

Verse 119

कृतर्तुचंद्रैर्वेदेंद्रैः शून्यत्र्येकैर्गुणाष्टभिः । शररुद्रैश्चतुर्यांशुकेंद्रांशेर्भूसुतादयः ॥ ११९ ॥

ઋતુ‑ચંદ્ર વગેરે સંકેતશબ્દો—વેદેન્દ્ર, શૂન્ય‑ત્રણ‑એક, અષ્ટ ગુણ, શર અને રુદ્ર, તથા ચાર કિરણો—દ્વારા સંખ્યાઓ સૂચવાય છે; આમ ભૂસુત (મંગળ) વગેરે ગ્રહો તેમના અંશ, રાશિ અને વિભાગ સાથે દર્શાય છે।

Verse 120

वक्रिणश्चक्रशुद्धैस्तैरंशैरुजुतिवक्रताम् । क्रमज्या विषुवद्भाघ्नी क्षितिज्या द्वादशोद्धृता ॥ १२० ॥

તે શುದ್ಧ કરેલા કક્ષાંશો વડે વક્રગામી ગ્રહની સીધી ગતિથી વક્રતા કેટલી છે તે નક્કી થાય છે. ક્રમજ્યાને વિષુવત્‑ગુણકથી ગુણ કરીને બારથી ભાગ આપતાં ક્ષિતિજ્યા મળે છે।

Verse 121

त्रिज्यागुणा दिनव्यासभक्ता चापं च शत्रवः । तत्कार्मुकमुदक्रांतौ धनहीनो पृथक्क्षते ॥ १२१ ॥

ત્રિજ્યા વડે ગુણિત અને દિવસના વ્યાસથી ભાગિત માનથી ‘ચાપ’ વિચારવું, તેમજ શત્રુઓનું પણ ધ્યાન રાખવું. તે ‘કાર્મુક’ ઉદયે ત્યારે ધનહીનને વિશેષ હાનિ થાય છે।

Verse 122

स्वाहोरात्रचतुर्भागेदिनरात्रिदले स्मृते । याम्यक्रांतौ विपर्यस्ते द्विगुणैते दिनक्षये ॥ १२२ ॥

એક અહોરાત્રને ચાર ભાગમાં વહેંચતાં દિવસ‑રાતના અર્ધભાગો તેમ જ સમજવા. પરંતુ દક્ષિણાયન (યામ્ય‑ક્રાંતિ) વખતે એ ક્રમ ઉલટાય છે; અને દિવસના ક્ષયમાં એ દ્વિગુણ ગણાય છે।

Verse 123

भभोगोऽष्टशतीर्लिप्ताः स्वाशिवशैलोस्तथात्तिथेः । ग्रहलिप्ता भगाभोगाभानि भुक्त्यादिनादिकम् ॥ १२३ ॥

‘ભભોગ’ આઠસો પરિમાણનો કહેવાયો છે અને ‘લિપ્તા’ (મિનિટ) નામનું માન પણ જણાવાયું છે. તેમ જ સ્વાશિવ, શૈલ વગેરે તથા તિથિ‑સંબંધિત માન; ‘ગ્રહ‑લિપ્તા’ અને ભગ, ભોગ, ભાની, ભુક્તિ વગેરે વિભાગો પણ ઉલ્લેખિત છે।

Verse 124

रवींदुयोगलिप्तास्तु योगाभभोगभाजिताः । गतगम्याश्च षष्टिघ्ना भुक्तियोगाप्तनाडिकाः ॥ १२४ ॥

સૂર્ય અને ચંદ્રના યોગથી નાડિકાઓનું ગણન થાય છે. યોગ, નક્ષત્ર અને ભોગ અનુસાર તેના ભાગો વિભાજિત થાય છે. ગયેલ અને બાકી ભાગ જાણી તેને સાઠથી ગુણીએ તો ભુક્તિ-યોગ ગણતરીથી પૂર્ણ પ્રમાણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 125

अर्कोनचंद्रलिप्तास्तु तिथयो भोगभाजिताः । गतगम्याश्च षष्टिघ्ना नाऽतोभुक्ततरोद्धृताः ॥ १२५ ॥

સૂર્ય અને ચંદ્રની લિપ્તાઓ પરથી તિથિઓની ગણના થાય છે. ભોગ (અતિક્રાંત અંશ) વડે ભાગ આપતાં તિથિના ભાગો નક્કી થાય છે. ગયેલ અને બાકી ભાગને સાઠથી ગુણીએ તો કલા-રૂપ માન મળે છે, અને ભુક્ત-અભુક્ત મુજબ તે કાઢવામાં આવે છે.

Verse 126

तिथयः शुक्लप्रतिपदो द्विघ्नाः सैका न गाहताः । शेषं बवो बालवश्च कौलवस्तैतिलो गरः ॥ १२६ ॥

શુક્લ પક્ષની પ્રતિપદાથી તિથિઓ ‘દ્વિઘ્ન’ કહેવાય છે; પરંતુ એક તિથિ એવી છે કે તેને દ્વિઘ્ન ગણીને ગ્રહણ ન કરવી. બાકીના પ્રસંગોમાં કરણ—બવ, બાલવ, કૌલવ, તૈતિલ અને ગર—એવાં છે.

Verse 127

वणिजोभ्रे भवेद्विष्टिः कृष्णभूतापरार्द्धतः । शकुनिर्नागाश्च चतुष्पद किंस्तुघ्नमेव च ॥ १२७ ॥

જ્યારે ‘વણિજ’ ભાગમાં ‘વિષ્ટિ’ કરણ ઊભરે અને ખાસ કરીને કૃષ્ણ-ભૂત-સંબંધિત પરાર્ધમાં હોય, ત્યારે તે અશુભ સંકેત આપે છે. અપશકુન પક્ષી, સાપ અને ચતુષ્પદ વગેરેના દોષ સૂચવી તેને કાર્યઘ્ન (કાર્યનાશક) કહેવાયું છે.

Verse 128

शिलातलेवसंशुद्धे वज्रलेपेतिवासमे । तत्र शकांगुलैरिष्टैः सममंडलमालिखेत् ॥ १२८ ॥

સારી રીતે શુદ્ધ કરેલા શિલાતળ પર વજ્રલેપ (કઠોર લેપ) લગાવી, ત્યાં શાસ્ત્રવિહિત આંગળી-માપથી સમ અને સુઘડ મંડળ (વર્તુળ) આલેખવું જોઈએ.

Verse 129

तन्मध्ये स्थापयेच्छंकुं कल्पना द्द्वादशांगुलम् । तच्छायाग्रं स्पृशेद्यत्र दत्तं पूर्वापराह्णयोः ॥ १२९ ॥

ચિહ્નિત સ્થાનના મધ્યમાં પરંપરા મુજબ બાર અંગુલ માપનો શંકુ (ઊભો ખૂંટો) સ્થાપવો. પૂર્વાહ્ન અને અપરાહ્ને જ્યાં તેની છાયાનો અગ્રભાગ સ્પર્શે, ત્યાં બિંદુ ચિહ્નિત કરવો.

Verse 130

तत्र बिंदुं विधायोभौ वृत्ते पूर्वापराभिधौ । तन्मध्ये तिमिना रेखा कर्तव्या दक्षिणोत्तत ॥ १३० ॥

ત્યાં ‘પૂર્વ’ અને ‘પશ્ચિમ’ નામે ઓળખાતા બંને વર્તુળોમાં એક-એક બિંદુ મૂકી, તેમના મધ્યમાં તિમિના (માપની દોરી) વડે દક્ષિણથી ઉત્તર તરફ જતી રેખા દોરવી.

Verse 131

याम्योत्तरदिशोर्मध्ये तिमिना पूर्वपश्चिमा । दिग्मध्यमत्स्यैः संसाध्या विदिशस्तद्वदेव हि ॥ १३१ ॥

દક્ષિણ અને ઉત્તર દિશાઓની વચ્ચે તિમિના દ્વારા પૂર્વ–પશ્ચિમ દિશા સ્થાપિત થાય છે. એ જ રીતે દિશાઓના મધ્યમાં સ્થિત ‘મત્સ્ય’ (ચિહ્નો) દ્વારા વિદિશાઓ પણ નક્કી થાય છે.

Verse 132

चतुरस्तं बहिः कुर्यात्सूत्रैर्मध्याद्विनिःसृतैः । भुजसूत्रांगुलैस्तत्र दत्तैरिष्टप्रभा मता ॥ १३२ ॥

મધ્યમાંથી બહાર નીકળેલા સૂત્રોને બહાર તરફ ખેંચી બહાર એક ચતુરસ્ર બનાવવો. ત્યાં ભુજાના સૂત્રો અંગુલ માપે યોગ્ય રીતે ગોઠવાય તો ઇષ્ટપ્રભા (યોગ્ય પ્રમાણ/રૂપ) પ્રાપ્ત માનવામાં આવે છે.

Verse 133

प्रांक्पश्चिमाश्रिता रेखा प्रोच्यते सममंडलम् । भमंडलं च विषुवन्मंडलं परिकीर्तितम् ॥ १३३ ॥

પૂર્વ–પશ્ચિમ દિશાને આશ્રિત રેખાને ‘સમમંડલ’ કહેવામાં આવે છે. એ જ ‘ભમંડલ’ તથા ‘વિષુવનમંડલ’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 134

रेखा प्राच्यपरा साध्या विषुवद्भाग्रया तथा । इष्टच्छायाविषुवतोर्मध्येह्यग्राभिधीयते ॥ १३४ ॥

પૂર્વાભિમુખ રેખા દોરવી અને તેવી જ રીતે વિષુવત્ (પૂર્વ–પશ્ચિમ) રેખા પણ. ઇષ્ટ છાયા-ચિહ્ન અને વિષુવત્ ચિહ્ન વચ્ચેનો મધ્યબિંદુ ‘અગ્રા’ કહેવાય છે।

Verse 135

शंकुच्छायाकृतियुतेर्मूलं कंर्णोऽय वर्गतः । प्रोह्य शंकुकृते मूलं छाया शेकुविपर्ययात् ॥ १३५ ॥

શંકુ અને તેની છાયાથી બનેલી સમકોણ આકૃતિમાં વર્ગયોગથી કર્ણ સિદ્ધ થાય છે. અને કર્ણ જાણીતો હોય ત્યારે શંકુના વર્ગને ઘટાડીને—ઉલટી રીતથી—છાયા મળે છે।

Verse 136

त्रिंशत्कृत्योयुगे भानां चक्रं प्राक्परिलंबते । तद्गुणाद्भदिनैर्भक्त्या द्युगणाद्यदवाप्यते ॥ १३६ ॥

એક યુગમાં ભાનોનું ચક્ર ત્રીસ વાર પૂર્વવત્ પરિભ્રમણ કરે છે. તેના ગુણથી દિવસ-સમૂહોની ગણતરી દ્વારા, ભક્તિપૂર્વક ચિત્ત એકાગ્ર રાખીને, દિવસોની સંખ્યા પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 137

तद्दोस्रिव्नादशाध्नांशा विज्ञेया अयतानिधाः । तत्संस्वकृताद्धहात्कांतिच्छायावरदलादिकम् ॥ १३७ ॥

તેથી બાર વિભાગો અને તેમના ઉપવિભાગો યોગ્ય નિધિરૂપે જાણવાના છે. તેમની સુવ્યવસ્થિત પ્રયોગથી કાંતિ, છાયા, શ્રેષ્ઠતા, બળ વગેરે ફળો ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 138

शंकुच्छायाहते त्रिज्ये विषुवत्कर्कभाजिते । लंबाक्षज्ये तयोस्छाये लंबाक्षौ दक्षिमौ सदा ॥ १३८ ॥

ત્રિજ્યાને શંકુ-છાયાથી ગુણ કરીને વિષુવત્ અને કર્કના પ્રમાણથી ભાગ આપતાં જે મળે તે લંબાક્ષ-જ્યા છે. તે બે છાયાથી મળતા બે લંબાક્ષ હંમેશાં દક્ષિણ માનવા।

Verse 139

साक्षार्कापक्रमयुतिर्द्दिक्साम्येंतरमन्यथा । शेषह्यानांशाः सूर्यस्य तद्वाहुज्याथ कोटिजाः ॥ १३९ ॥

જ્યારે સૂર્યનો અપક્રમ દિક્સામ્ય (વિષુવ-દિશા) સાથે સીધો જોડાય, ત્યારે પરિણામ મળે; નહીંતર ભિન્ન રીતે ગણતરી કરવી. બાકી ભાગો સૂર્યના સૂક્ષ્મ અણાંશ છે; તેમાંથી બહુજ્યા અને કોટિજ્યા નક્કી થાય છે.

Verse 140

शंकुमानांगुलाभ्यस्ते भुजत्रिज्ये यथांक्रमम् । कोटीज्ययाविभज्याप्ते छायाकर्माबहिर्द्दले ॥ १४० ॥

શંકુનું માન અંગુલોમાં લઈને, ભુજા અને ત્રિજ્યાને ક્રમે તેનાથી ગુણો; પછી તે ગુણફળને કોટિજ્યા વડે ભાગો. જે મૂલ્ય મળે, તે છાયા-કર્મના બાહ્ય પગથિયામાં વાપરવું.

Verse 141

स्वाक्षार्कनतभागानां दिक्साम्येऽतरमन्यथा । दिग्भेदोपक्रमः शेषस्तस्य ज्या त्रिज्यया हता ॥ १४१ ॥

સ્વાક્ષ અને સૂર્ય-નતિના ભાગોમાં દિક્સામ્ય હોય તો વિકલ્પ રીત અપનાવવી; નહીંતર દિશાભેદથી ઉપક્રમ કરીને શેષ સંભાળવો. તે શેષની જ્યા ત્રિજ્યા સાથે ગુણિત કરતાં આવશ્યક મૂલ્ય મળે છે.

Verse 142

परमोपक्रमज्याप्त चापमेपादिगो रविः । कर्कादौ प्रोह्यचक्रार्द्धात्तुलादौ भार्द्धसंयुतात्त ॥ १४२ ॥

પરમ ઉપક્રમ-જ્યા પદ્ધતિથી મળેલા ચાપ વડે રવિનું એક પાદ (ચતુર્થાંશ) ગમન ગણાય છે. કર્કાદિ રાશિઓમાં અર્ધચક્રમાંથી બાદ કરવું; અને તુલાથી આગળ અર્ધચક્ર જોડીને પરિણામ લેવું.

Verse 143

मृगादौ प्रोह्यचक्रात्तु मध्याह्नेऽर्कः स्फुटो भवेत् । तन्मंदमसकृद्धामंफलं मध्यो दिवाकरः ॥ १४३ ॥

મૃગાદિથી ચક્રમાં આગળ વધે ત્યારે મધ્યાહ્ને અર્ક (સૂર્ય) સ્પષ્ટ પ્રગટ થાય છે. ત્યારે તેનું ફળ મંદ હોય છે, તેનું ધામ (કાંતિ) અતિશય નથી; દિવાકર મધ્યસ્થ હોય ત્યારે આવું પરિણામ નિશ્ચિત છે.

Verse 144

ग्रहोदयाः प्राणहताः खखाष्टैकोद्धता गतिः । चक्रासवो लब्धयुती स्व्रहोरात्रासवः स्मृताः ॥ १४४ ॥

ગ્રહોના ઉદયો ‘પ્રાણહતા’ કહેવાય છે; અને ગણિતથી નિર્ધારિત ગતિ ‘ખખાષ્ટૈકોદ્ધતા-ગતિ’ તરીકે સ્મૃત છે. લબ્ધિ (પ્રાપ્ત પરિણામ) સહિત પરિભ્રમણ-ચક્રો ‘ચક્રાસવ’ કહેવાય; તેમજ દિવસ-રાતના માપ ‘અહોરાત્રાસવ’ તરીકે યાદ રાખવામાં આવે છે.

Verse 145

त्रिभद्युकर्णार्द्धगुणा स्वाहोरात्रार्द्धभाजिताः । क्रमादेकद्वित्रिभघाज्या तच्चापानि पृथक् पृथक् ॥ १४५ ॥

આ માનને ત્રણ ભાગ કરીને, ‘કર્ણાર્ધ’ ગુણકથી ગુણિત કરી, પછી પોતાના અહોરાત્રના અર્ધથી ભાગવામાં આવે છે. ત્યારબાદ ક્રમે એક-, બે- અને ત્રણ-ભાગ ‘ઘ’ના માન સિદ્ધ થાય છે; અને તેમના અનુરૂપ ચાપ/અંશો અલગ અલગ રાખવા જોઈએ.

Verse 146

स्वाधोधः प्रविशोध्याथ मेषाल्लंकोदयासवः । स्वागाष्टयोर्थगोगैकाः शरत्र्येकं हिमांशवः ॥ १४६ ॥

દક્ષિણ પથમાં પ્રવેશ કર્યા પછી, મેષમાં સૂર્યોદયથી આરંભ કરીને લંકા-ઉદયના માન ગણાય છે. તેમાં દક્ષિણાયન સંબંધિત આઠ મહિના; એક શરદઋતુનો; અને એક હિમ/શીત ઋતુનો માનવામાં આવે છે.

Verse 147

स्वदेशचरखंडोना भवंतीष्टोदयासवः । व्यस्ताव्यस्तैर्युतास्तैस्तैः कर्कटाद्यास्ततस्तु यः ॥ १४७ ॥

પોતાના પ્રદેશમાં ચર-ખંડ વગેરે સ્થાનિક વિભાગો અને સુધારાઓથી ઇષ્ટ-ઉદયના માન નક્કી થાય છે. પછી નિશ્ચિત વ્યસ્ત-અવ્યસ્ત (ઉલટા-સીધા) યોગોથી તેમને જોડીને, કર્કથી શરૂ કરીને અન્ય રાશિઓના પરિણામો મળે છે.

Verse 148

उत्क्रमेण षडेवैते भवंतीष्टास्तुलादयः । गतभोग्यासवः कार्याः सायनास्स्वेष्टभास्कराः ॥ १४८ ॥

ઉત્ક્રમમાં (ઉલટા ક્રમે) આ છ જ ઇષ્ટ ગણાય છે—તુલાથી આરંભ કરીને. ગત-ભોગ્ય (પહેલેથી ભોગવાયેલ) અંશના માન ગણવા જોઈએ; અને પોતાના ઇષ્ટ ભાસ્કરના સાયન (અયન/ઢાળ)નું પણ નિર્ધારણ કરવું જોઈએ.

Verse 149

स्वोदयात्सुहता भक्ता भक्तभोग्याः स्वमानतः । अभिष्टधटिकासुभ्यो भोग्यासून्प्रविशोधयेत् ॥ १४९ ॥

પોતાના શુભ ઉદયકાળથી ભક્તે ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી આત્મસંયમ ધારણ કરીને, ઇચ્છિત ઘટિકા/મુહૂર્તોના દ્વારા ભોગ્ય પ્રાણોને શુદ્ધ કરવા જોઈએ।

Verse 150

तद्वदेवैष्यलग्नासूनेवं व्याप्तास्तथा क्रमात् । शेषं त्रिंशत्क्रमाद्ध्यस्तमशुद्धेन विभाजितम् ॥ १५० ॥

એ જ રીતે આવનારા લગ્નો માટે પણ ક્રમશઃ આ જ વિધિ અપનાવવી. પછી જે શેષ રહે તેને ત્રીસ-ત્રીસ એકમમાં ક્રમે ગોઠવી, પૂર્વના અશુદ્ધ માનથી ભાગ કરવો।

Verse 151

भागयुक्तं च हीनं च व्ययनांशं तनुः कुजे । प्राक्पश्चान्नतनाडीभ्यस्तद्वल्लंकोदयासुभिः ॥ १५१ ॥

લગ્નમાં કુજ (મંગળ) હોય ત્યારે, જરૂરી ભિન્નથી વધારી અને ઘટાડીને ‘વ્યય-અંશ’ ગણવો; તેમજ પૂર્વ-પશ્ચિમ નત-નાડી (છાયા-માપ)માંથી પણ, અને એ જ રીતે લંકા-ઉદય-અસુમાંથી પણ નિષ્પન્ન કરવો।

Verse 152

भानौ क्षयधने कृत्वा मध्यलग्नं तदा भवेत् । भोग्यासूनूनकस्याथ भुक्तासूनधिकस्य च ॥ १५२ ॥

ભાનુ (સૂર્ય) ક્ષય-ધનમાં સ્થિત હોય ત્યારે મધ્ય-લગ્ન નક્કી કરવું. ભોગ્ય પ્રાણ ઓછા હોય કે ભુક્ત પ્રાણ વધારે હોય—બન્ને સ્થિતિમાં આ નિયમ લાગુ પડે છે।

Verse 153

सपिंड्यांतरलग्नासूनेवं स्यात्कालसाधनम् । विराह्वर्कभुजांशाश्चेदिंद्राल्पाः स्याद् ग्रहो विधोः ॥ १५३ ॥

આ રીતે પિંડ અને લગ્ન વચ્ચેના અંતર (અંતર)ના નિયમથી કાળ-સાધન થાય છે. અને જો વિરાહ તથા અર્ક-ભુજાંશ વગેરે ગણિત અંશો ‘ઇન્દ્ર’ એકકથી પણ ઓછા હોય, તો વિધુ (ચંદ્ર)નો ગ્રહ (ગ્રાહક પ્રભાવ) કાર્યકર માનવો।

Verse 154

तेषां शिवघ्नाः शैलाप्ता व्यावर्काजः शरोंगुलैः । अर्कं विधुर्विधुं भूभा छादयत्यथा छन्नकम् ॥ १५४ ॥

તેમામાં શિવઘ્ન શત્રુઓ પણ હતા—પર્વતજન્ય, વરુ જેવા ઉગ્ર—જેઓ અંગુળી-પ્રમાણ બાણોથી સૂર્યને પણ આઘાત કરતા. જેમ ભૂમિની પ્રભા ચંદ્રને ઢાંકી દે છે, તેમ ચંદ્ર પણ જાણે આવૃત થયો।

Verse 155

छाद्यछादकमानार्धं शरोनं ग्राह्यवर्जितम् । तत्स्वच्छन्नं च मानैक्यार्द्धांशषष्टं दशाहतम् ॥ १५५ ॥

જે ઢાંકવાનું છે અને ઢાંકનાર દ્રવ્ય—બન્નેના માનનું અર્ધ લો; જે અગ્રાહ્ય છે તે ત્યજી દો. પછી યોગ્ય રીતે ઢાંકાયેલા માનમાંથી સંયુક્ત માનનો સાઠમો ભાગ લઈને દસ ગણો કરો—એ જ પરિણામ છે।

Verse 156

छन्नघ्नमस्मान्मूलं तु खांगोनग्लौवपुर्हृतम् । स्थित्यर्द्धं घटिकादिस्याद्व्यंगबाह्वंशसंमितैः ॥ १५६ ॥

આ રીતથી ‘છન્નઘ્ન’ (આવરણ-ઘાતક) દૂર કરીને મૂળમાન મળે છે; તેમજ ખ, અંગ, ન, ગ્લ, વપુ—આ સંકેતોથી દર્શાવેલા પદો કાઢી નાખવામાં આવે છે. પછી દોષિત/સંશોધિત બાહુ-માન અને તેના અંશો મુજબ ઘટિકા વગેરેમાં અર્ધ-સ્થિતિ નક્કી થાય છે।

Verse 157

इष्टैः पलैस्तदूनाढ्यं व्यगावूनेऽर्कषङ्गुणः । तदन्यथाधिके तस्मिन्नेवं स्पष्टे सुखांत्यगे ॥ १५७ ॥

નિર્ધારિત પલ-માનમાં ઓછાવધું થાય તો પરિણામ પણ તે મુજબ ઓછું-વધું થાય. જો ઓછું એક ‘વ્યગાવ’ જેટલું હોય તો પરિણામ સૂર્ય-ગુણ એટલે છ ગણું થાય. અને જો વધારે હોય તો તે મુજબ ફેરફાર કરવો—આ રીતે ગણિત સ્પષ્ટ રીતે કહેવાયું છે, જે સુખ-ફળના વિભાગે પૂર્ણ થાય છે।

Verse 158

ग्रासेन स्वाहतेच्छाद्यमानामे स्युर्विशोपकाः । पूर्णांतं मध्यमत्र स्याद्दर्शांतेंजं त्रिभोनकम् ॥ १५८ ॥

ચંદ્રના પોતાના ‘ગ્રાસ’ (ગ્રહણમાં)થી જ્યારે તિથિ-અંગો ઢાંકાય છે, ત્યારે તેમને ‘વિશોપકાઃ’ કહે છે. આ ગણતરીમાં ‘પૂર્ણાંત’ મધ્ય માનવામાં આવે છે, અને પક્ષના અંતે (દર્શાંત) ‘અજ’ને ‘ત્રિભોનક’ એટલે ત્રણગણું જણાવાયું છે।

Verse 159

पृथक् तत्क्रांत्यक्षभागसंस्कृतौ स्युर्नतांशकाः । तद्दिघ्नांशकृतिद्व्यूनार्द्धार्कयुता हरिः ॥ १५९ ॥

ક્રાંતિ-અંશ અને અક્ષ-ભાગને અલગ અલગ સંસ્કાર કરતાં જે માન મળે તે ‘નતાંશક’ કહેવાય. તે આધારે દ્વિગુણિત વર્ગાદિ કરી, બે ઘટાડીને અને અર્ધ-આર્ક ઉમેરીને ‘હરી’ (ભાજક) નિર્ધારિત થાય છે.

Verse 160

त्रिभानांगार्कविश्लेषांशोंशोनघ्नाः । पुरंदराः । हराप्तालंबनं स्वर्णवित्रिभेर्काधिकोनके ॥ १६० ॥

પ્રાપ્ત પાઠમાં આ શ્લોક અત્યંત ભ્રષ્ટ અને ખંડિત જણાય છે; તે વાક્ય કરતાં વધુ સૂત્રરૂપ શબ્દ-યાદી જેવો છે. તેથી શુદ્ધ પાઠ અથવા અન્ય પ્રતીઓ વિના નિશ્ચિત અર્થ નક્કી કરવો મુશ્કેલ છે; તેને માત્ર ગણિતીય સંકેતરૂપ માનવો જોઈએ.

Verse 161

विश्वघ्नलंबनकलाढ्योनस्तु तिथिवद्यगुः । शरोनोलंबनषडघ्ने तल्लवाढ्योनवित्रिभात् ॥ १६१ ॥

શેષમાં કલા ઉમેરીને અને લંબનથી સુધારતાં તિથિનું માન મળે છે. શેષને ‘ષડઘ્ન’ (છ ગણું) કરીને, લંબનથી શુદ્ધ કરી અને સંબંધિત લવ ઉમેરીએ તો પરિણામ ત્રિભાગ-નિયમથી ભટકતું નથી.

Verse 162

नतांशास्तजांसाने प्राधृतस्तद्विवर्जित । शब्देंदुलिप्तैः षड्भिस्तु भक्तानतिर्नतिर्नतांशदिक् ॥ १६२ ॥

નતાંશ તજાંસાને સ્થિર થઈ અને તે દોષથી રહિત બને, ત્યારે ‘શબ્દ-ચંદ્ર’થી લિપ્ત છ અક્ષરો દ્વારા ભક્તની નતિ સર્વ દિશામાં પૂર્ણ નમસ્કારરૂપે સિદ્ધ થાય છે.

Verse 163

तयोर्नाट्योहभिन्नैकदिक् शरः स्फुटतां व्रजेत् । ततश्छन्नस्थितिदले साध्ये स्थित्यर्द्धषट्त्रिभिः ॥ १६३ ॥

તે બંને વચ્ચે એક જ દિશામાં સ્થિર રહેલો શર (સૂચક) સ્પષ્ટ થવો જોઈએ. પછી છુપાયેલ ‘સ્થિતિ-દલ’ સ્થાપિત કરવું હોય તો, સ્થૈર્યના છના સાડા ત્રણ ગણાં (એકમો) વડે તે સિદ્ધ થાય છે.

Verse 164

अंशस्तैर्विंत्रिभंद्विस्थंलंबनेतयोः पूर्ववत् । संस्कृतेस्ताभ्यां स्थित्यर्द्धे भवतः स्फुटे ॥ १६४ ॥

તે અંશો વડે પરિણામને ત્રયમાં બીજા સ્થાને પૂર્વવત્ મૂકો. તે બંનેના સંસ્કારમાં સ્થિતિનાં મધ્યે સ્ફુટ સાચું માન પ્રગટ થાય છે।

Verse 165

ताभ्यां हीनयुतो मध्यदर्शः कालौ मुखांतगौ । अर्काद्यूना विश्व ईशा नवपंचदशांशकाः ॥ १६५ ॥

તે બંનેથી હીન‑યુત કરવાથી ‘મધ્યદર્શ’ ગણના પ્રાપ્ત થાય છે. કાળને મુખ અને અંત સહિત જાણવો; સૂર્યાદિ માપ નવ અને પંદર અંશરૂપે કહ્યા છે।

Verse 166

कालांशास्तैरूनयुक्ते रवौ ह्यस्तोदयौ विधोः । दृष्ट्वा ह्यादौ खेटबिंबं दृगौञ्च्ये लंबमीक्ष्य च ॥ १६६ ॥

સૂર્યના કાલાંશને તે રીતે હીન‑યુત કરીને યોગ્ય કર્યા પછી ચંદ્રના અસ્ત‑ઉદય નક્કી કરો. પ્રથમ ખગોળીય બિંબ જોઈ, દૃષ્ટિ ગોઠવી લંબ રેખા પણ નિહાળો।

Verse 167

तल्लुंबपापबिंबांतर्दृणौ व्याप्तरविघ्नभाः । अस्ते सावयवा ज्ञेया गतैष्यास्तिथयो बुधैः ॥ १६७ ॥

લંબમાં જ્યારે ચંદ્રનું દોષયુક્ત બિંબ અંદરથી સૂર્યની અવરોધક કિરણોથી વ્યાપ્ત દેખાય, ત્યારે વિદ્વાનો તિથિઓને સાવયવ જાણે—ગત અને આવનારી તિથિનો ભેદ કરીને।

Verse 168

व्यस्ते युक्तांतिभागैश्च द्विघ्नतिथ्याहृता स्फुटम् । संस्कारदिकलंबनमंगुलाद्यं प्रजायते ॥ १६८ ॥

ગણનાને ગોઠવી અંત્ય ભિન્નાંશો સાથે યુક્ત કરીને, દ્વિગુણિત તિથિથી સ્ફુટ રીતે ભાગ આપતાં પરિશોધિત માન ઉત્પન્ન થાય છે; એ જ સંસ્કારાદિ કર્મોનો આધાર—અંગુલ વગેરે પ્રમાણોનો।

Verse 169

सेष्वशोनाः सितं तिथ्यो बलन्नाशोन्नतं विधोः । श्रृङ्गमन्यत्र उद्वाच्यं बलनांगुललेखनात् ॥ १६९ ॥

શેષ તિથિઓમાં તિથિ અનુસાર ચંદ્રકલાઓ ‘શુક્લ/પ્રકાશમાન’ એમ જાણવી. ચંદ્રના ઉદય‑અસ્તથી તેની વૃદ્ધિ‑ક્ષયનો બોધ થાય. ચંદ્રશૃંગ (કલા‑ટિપ)ની દિશા અન્યત્ર આંગળીના નિશાન‑પ્રમાણથી ભિન્ન રીતે કહેવી॥૧૬૯॥

Verse 170

पंचत्वे गोंकविशिखाः शेषकर्णहताः पृथक् । विकृज्यकांगसिद्धाग्निभक्तालब्धोनसंयुताः ॥ १७० ॥

પંચવર્ગમાં ‘ગોંકવિશિખા’ અને ‘શેષકર્ણહત’ વગેરે ભેદો અલગ અલગ દર્શાવ્યા છે. તેમ જ વિકૃત‑અંગવાળા, સાધના‑સિદ્ધ, અગ્નિ‑ભક્ત, પૂજા‑ભક્ત અને અલબ્ધ‑લાભ પ્રાપ્ત કરનાર—આ બધા પોતાના પોતાના લક્ષણોથી યુક્ત ગણાય છે॥૧૭૦॥

Verse 171

त्रिज्याधिकोने श्रवणे वपूंषि स्युर्हृताः कुजात् । ऋज्वोरनृज्वोर्विवरं गत्यंतरविभाजितम् ॥ १७१ ॥

જ્યારે શ્રવણ નક્ષત્ર ત્રિજ્યાધિકોણ યોગમાં હોય, ત્યારે દેહો પાપગ્રહ (કુજ) દ્વારા ગ્રસ્ત થાય છે એમ કહેવાયું છે. સીધી અને વાંકી ગતિ વચ્ચેનું અંતર ભિન્ન ગતિઓના વિભાગથી નિશ્ચિત થાય છે॥૧૭૧॥

Verse 172

वक्रर्त्वोर्गतियोगामं गम्येतीते दिनादिकम् । खनत्यासंस्कृतौव्वेषूदक्साम्येन्येंतरं युतिः ॥ १७२ ॥

ગ્રહની ગતિ અને વક્ર‑ઋતુ (વક્રી અવસ્થા)ના સંયોગથી દિવસ વગેરે કાળમાનનું ગત‑શેષ નક્કી કરવું. ખનન વગેરે અસંસ્કૃત ગણનાઓમાં દિશાસામ્ય મુજબ મધ્યમાન લેવાથી સુધારો (યુતિ) પ્રાપ્ત થાય છે॥૧૭૨॥

Verse 173

याम्योदक्खेटविवरं मानौक्याद्धोल्पकं यदा । यदा भेदोलंबनाद्यं स्फुटार्थं सूर्यपर्ववत् ॥ १७३ ॥

જ્યારે માપ અને સૂક્ષ્મ અવલોકનથી દક્ષિણ‑ઉત્તરનાં છિદ્રો (વિવર) અને તેમના વિભાગો સૂર્યપથના ચિહ્નિત પરવોની જેમ સ્પષ્ટ રીતે જાણી શકાય, ત્યારે તે સૂચક‑યંત્ર સ્ફુટ અર્થ‑નિર્ણય માટે વિશ્વસનીય બને છે॥૧૭૩॥

Verse 174

एकायनगतौ स्यातां सूर्याचन्द्रमसौ यदा । तयुते मंडले क्रांत्यौ तुल्यत्वे वै धृताभिधः ॥ १७४ ॥

જ્યારે સૂર્ય અને ચંદ્ર એક જ અયનગતિમાં હોય અને મંડળમાં તેમની ક્રાંતિ (દીર્ઘાંશ) સમાન થાય, ત્યારે તે યોગને ‘ધૃત’ કહેવામાં આવે છે।

Verse 175

विपटीतायनगतौ चंद्रार्कौ क्रांतिलिप्तिकाः । समास्तदा व्यतीपातो भगणार्द्धे तपोयुतौ ॥ १७५ ॥

જ્યારે ચંદ્ર અને સૂર્ય વિપરીત અયનગતિમાં હોય અને લિપ્તિકા સુધી તેમની ક્રાંતિ ચોક્કસ સમાન થાય, ત્યારે ભગણના અર્ધચક્રે તપોબળયુક્ત ‘વ્યતીપાત’ યોગ થાય છે।

Verse 176

भास्करेंद्वो र्भचक्रांत चक्रार्द्धावधिसंस्थयोः । दृक्कल्पसाधितांशादियुक्तयोः स्वावपक्रमौ ॥ १७६ ॥

સૂર્ય અને ચંદ્ર જ્યારે રાશિચક્રના અંતે અથવા અર્ધચક્રની સીમાએ સ્થિત હોય, ત્યારે દૃક્કલ્પથી સાધિત અંશાદિ મૂલ્યો લગાવી તેમના-તેમના અપક્રમ (ડિક્લિનેશન) નક્કી કરવો જોઈએ।

Verse 177

अथोजपदगम्येंदोः क्रांतिर्विक्षेपसंस्कृताः । यदि स्यादधिका भानोः क्रांतेः पातो गतस्तदा ॥ १७७ ॥

હવે ચંદ્ર જ્યારે અજપદ (રાહુ-કેતુ બિંદુ) પર પહોંચે, ત્યારે વિકષેપ-સંશોધનથી શુદ્ધ કરેલી તેની ક્રાંતિ માનવી. જો તે સૂર્યની ક્રાંતિ કરતાં વધુ થાય, તો તે સમયે પાત (નોડ-ગમન) થયું એમ સમજવું।

Verse 178

न्यूना चेत्स्यात्तदा भावी वामं युग्मपदस्य च । यदान्यत्वं विधोः क्रांतिः क्षेपाच्चेद्यदि शुद्ध्यति ॥ १७८ ॥

જો ગણતરીમાં ઓછું આવે, તો યુગ્મપદના વામ (પૂર્વ) ભાગમાં સુધારો કરવો. અને જ્યારે ચંદ્રની ક્રાંતિમાં ભિન્નતા થાય, ત્યારે ક્ષેપ ઉમેરવાથી જો શુદ્ધિ થાય, તો એ રીતે જ તેને સાચું કરવું।

Verse 179

क्रांत्योर्जेत्रिज्ययाभिस्ते परमायक्रमोद्धते । तच्चापांतर्मर्द्धवायोर्ज्यभाविनशीतगौ ॥ १७९ ॥

અયન-ક્રાંતિઓની જ્યા અને ત્રિજ્યા દ્વારા પરમ, ઉન્નત ગણનાક્રમ સિદ્ધ થાય છે. પછી ચાપની અંદર ‘અંતર્વાયુ’ની ક્રિયાથી ઉત્પન્ન જ્યાઓ શીત અને ઉષ્ણ—ઋતુફળ—પ્રગટ કરે છે.

Verse 180

शोध्यं चंद्राद्गते पाते तत्सूयगतिताडितम् । चंद्रभुक्त्या हृतं भानौ लिप्तादिशशिवत्फलम् ॥ १८० ॥

ચંદ્રના પાત-ગમન પછી જે શેષ સુધારવાનું રહે, તેને સૂર્યગતિથી ગુણ કરો. પછી ચંદ્રભુક્તિથી ભાગ આપતાં ભાનુ-સંબંધિત ફળ લિપ્તા વગેરે એકમોમાં ઇષ્ટફળરૂપે મળે છે.

Verse 181

तदूच्छशांकपातस्य फलं देयं विपर्ययात् । कर्मैतदसकृत्तावत्क्रांती यावत्समेतयोः ॥ १८१ ॥

તે ઉચ્છ-શંકા-પાતનું ફળ વિપરીત રીતે નિમણૂક કરવું. બંને ક્રાંતિઓ ક્રમે સમીપ આવી એકરૂપ થાય ત્યાં સુધી આ ક્રિયા વારંવાર કરવી.

Verse 182

क्रांत्योः समत्वे पातोऽथ प्रक्षिप्तांशोनिते विधौ । हीनेऽर्द्वरात्रघिकाघतो भावी तात्कालिकेऽधिका ॥ १८२ ॥

બે ક્રાંતિઓ સમાન થાય ત્યારે તે પાત (સંધિબિંદુ) છે. પ્રક્ષિપ્ત અંશોવાળી વિધિમાં મૂલ્ય ઓછું આવે તો અર્ધરાત્રિ અને એક ઘટિકા ઉમેરો; ભાવિ ગણનમાં તે વધુ ગણાય છે, અને તાત્કાલિક ગણનમાં આ વધારાનો સુધારો બને છે.

Verse 183

स्थिरीकृतार्द्धरा त्रार्द्धौ द्वयोर्विवरलिप्तकाः । षष्टिश्चाचंद्रभुक्ताप्ता पातकालस्य नाडिकाः ॥ १८३ ॥

અર્ધમાપ સ્થિર થયા પછી, બે ‘ત્રાર્ધ’ મળીને ‘વિવર-લિપ્તકા’ (લિપ્તા) નામનું અંતર બને છે. અને ચંદ્રભુક્તિથી પ્રાપ્ત એવા સાઠ માન પાતકાલની નાડિકાઓ (સમય-એકમો) થાય છે.

Verse 184

रवींद्वोर्मानयोगार्द्धं षष्ट्या संगुण्य भाजयेत् । तयोर्भुक्तयंतरेणाप्तं स्थित्यमर्द्धां नाडिकादिवत् ॥ १८४ ॥

સૂર્ય અને ચંદ્રના સંયુક્ત માનનું અર્ધ લઈને તેને સાઠથી ગુણ કરીને ભાગ કરવો. પછી તેમની દૈનિક ગતિના ભેદથી ભાગ કરતાં જે પરિણામ મળે, તે નાડિકા વગેરેમાં વ્યક્ત થતો તેમની ‘સ્થિતિ’ (સંયોગ/વિયોગ) નો અર્ધકાળ જાણવો.

Verse 185

पातकालः स्फुटो मध्यः सोऽपि स्थित्यर्द्धवर्जितः । तस्य संभवकालः स्यात्तत्संयोगेक्तसंज्ञकः ॥ १८५ ॥

‘પાતકાલ’ એ સ્પષ્ટ રીતે નિર્ધારિત મધ્યક્ષણ છે; તે પણ સ્થિતિના અર્ધભાગથી રહિત ગણાય છે. તેના ઉદયનો સમય શાસ્ત્રીય પ્રયોગમાં ‘સંયોગ’ નામે ઓળખાય છે.

Verse 186

आद्यंतकालयोर्मध्ये कालो ज्ञेयोऽतिदारुणः । प्रज्वलज्ज्वलनाकारः सर्वकर्मसु गर्हितः ॥ १८६ ॥

આદિકાળ અને અંતકાળની વચ્ચેનો જે કાળ છે, તે અતિ દારુણ જાણવો—પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમાન, અને સર્વ કર્મોમાં નિંદિત (કારણ તે સર્વને ભસ્મ કરે છે).

Verse 187

इत्येतद्गणितो किंचित्प्रोक्तं संक्षेपतो द्विज । जातकं वाच्मि समयाद्राशिसंज्ञापुरःसरम् ॥ १८७ ॥

હે દ્વિજ! આ ગણિતનું થોડું વર્ણન મેં સંક્ષેપમાં કહ્યું. હવે યોગ્ય ક્રમમાં પહેલાં રાશિ-સંજ્ઞાઓ સમજાવી, પછી જાતક (જન્મકુંડળી/જન્મફળ) હું વર્ણવીશ.