Adhyaya 4
Dhaumya’s Counsel on Incognito Conduct in a Royal Household (राजवसतौ आचरण-निति)
Upa-parva: Ajñātavāsa-nīti (Guidance for Incognito Service in a Royal Household)
This chapter presents a planning dialogue as the Pandavas prepare for ajñātavāsa. Yudhiṣṭhira outlines logistical measures: safeguarding ritual fires through the family priest, directing certain attendants toward Dvāravatī, sending Draupadī’s women toward Pāñcāla, and standardizing the public account that the Pandavas have dispersed from Dvaitavana. Dhaumya then delivers an extended nīti discourse on how to reside safely in a king’s residence: avoid overfamiliarity and conspicuous privilege; do not volunteer counsel unless asked; restrain speech, laughter, and displays of confidence; avoid entanglement with the inner quarters; follow instructions without hesitation across conditions; maintain truthfulness and composure; and cultivate usefulness without provoking jealousy or suspicion. The unit closes with Yudhiṣṭhira acknowledging the guidance and requesting Dhaumya to execute the immediate rites of departure; Vaiśaṃpāyana notes Dhaumya’s ritual performance (agnihotra-related actions, oblations for prosperity and success) and the group’s departure with Draupadī in front.
Chapter Arc: अज्ञातवास की कठोर शर्तें सामने हैं—एक वर्ष तक पहचान छिपानी है; पाण्डव अपने-अपने वेश और सेवाकार्य चुनने को बाध्य हैं, और द्रौपदी के लिए भी सुरक्षित आश्रय तय करना है। → युधिष्ठिर नीति-निर्देश देते हैं: राजा से बिना पूछे उपदेश न देना, मौन रहकर सेवा करना, सदा सावधान रहना, और यह मानकर चलना कि ‘मैं राजा का प्रिय नहीं’—तभी हित और प्रिय दोनों साधे जा सकते हैं। साथ ही धौम्य, रसोइये, पाकशालाध्यक्ष, द्रौपदी की परिचारिकाएँ और सेवकों (इन्द्रसेन आदि) की अलग-अलग व्यवस्था तय होती है, ताकि किसी एक स्थान पर सबका संदेह न जगे। → अंततः छहों (पाँच पाण्डव और द्रौपदी) अग्नि और तपस्वी ब्राह्मणों की प्रदक्षिणा कर, याज्ञसेनी को अग्र में रखकर प्रस्थान करते हैं—यह क्षण उनके संकल्प, त्याग और जोखिम का सार्वजनिक (परंतु गुप्त) उद्घोष बन जाता है। → वीरों के चले जाने पर धौम्य अग्निहोत्र सामग्री सहित पाञ्चाल-देश की ओर प्रस्थान करते हैं; इन्द्रसेन आदि सेवक आदेशानुसार रथ-अश्वों की रक्षा करते हुए सुरक्षित ठिकाने (यादवों की नगरी/आश्रय) की ओर चले जाते हैं। इस प्रकार अज्ञातवास की ‘लॉजिस्टिक्स’ और आचार-संहिता स्थापित हो जाती है। → अब प्रश्न यह है कि विराट-नगर में ये छद्मवेश कितने दिन टिकेंगे—और कौन-सा संयोग सबसे पहले उनकी पहचान को संकट में डालेगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २६ श्लोक मिलाकर कुल २५३ “लोक हैं।) #++ # ० ()) अपन असल ३. इस प्रसंगमें अर्जुनने अपनेको षण्ढक और बृहन्नला कहा है। षण्ढक शब्दका अर्थ है नपुंसक। अर्जुन इस समय उर्वशीके शापसे नपुंसक हो गये थे। बृहन्नलाका मूल शब्द बृहन्नल है। विद्वानोंने 'रर और “ल” को एक-सा माना है; अतः बृहन्नलका अर्थ बृहन्नर अर्थात् श्रेष्ठ या महान् मानव है। भगवान् नारायणके सखा होनेके कारण अर्जुन नरश्रेष्ठ हैं ही। २. परिचारिकाका एक अर्थ है सेविका और दूसरा अर्थ है सब ओर विचरण करनेवाली। इस प्रकार अर्जुनने गूढ़ अभिप्राययुक्त परिचारिका शब्दद्वारा अपनेको द्रौपदीका पति सूचित किया है। - नकुलने अपना नाम ग्रन्थिक बताया और अपनेको अश्वोंका अधिकारी कहा है। ग्रन्थिकका अर्थ है आयुर्वेद तथा अध्वर्युविद्यासम्बन्धी ग्रन्थोंको जाननेवाला। श्रुतिमें अश्विनीकुमारोंको देवताओंका वैद्य तथा अध्वर्यु कहा गया है। 'अश्विनौ वै देवाना भिषजावश्चिनावध्वर्यू” | नकुल अश्विनीकुमारोंके पुत्र हैं; अतः उनका अपनेको ग्रन्थिक कहना उपयुक्त ही है। “नास्ति श्वो येषां ते अश्वा: जिनके कलतक जीवित रहनेकी आशा न हो
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—વિરાટના ગૃહમાં રહીને તમે જે-જે કાર્યો કરવાના છો, તે તમે સૌએ પહેલેથી જ કહી દીધાં છે. મેં પણ મારી બુદ્ધિ પ્રમાણે જે યોગ્ય લાગ્યું, તે કહી દીધું. લાગે છે કે વિધાતાનો નિશ્ચય એવો જ છે.
Verse 2
पुरोहितो5यमस्माकमन्निहोत्राणि रक्षतु । सूदपौरोगवीै: सार्द्ध द्रपदस्य निवेशने
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—અમારા આ પુરોહિત ધૌમ્યજી અમારા અગ્નિહોત્રની અગ્નિઓનું રક્ષણ કરે. રસોઈયાઓ અને પાકશાલાના અધિકારી સાથે તેઓ રાજા દ્રુપદના નિવાસમાં રહે અને ત્યાં અમારી યજ્ઞાગ્નિની પરંપરા અખંડ રાખે.
Verse 3
इस प्रकार श्रीमह्य भारत विराटपर्वके अन्तर्गत पाण्डवप्रवेशपर्वमें यगुधिछ्ठिर आदिकी परस्पर मन्त्रणाविषयक तीसरा अध्याय पूरा हुआ
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—ઇન્દ્રસેન વગેરે સેવકો માત્ર રથો લઈને શીઘ્ર દ્વારવતી જાય—એવી મારી મતિ છે. વૈશમ્પાયન બોલ્યા—આ રીતે તેઓ પરસ્પર મંત્રણા કરીને, પોતાના-પોતાના કાર્યો અલગ-અલગ નક્કી કરી, પુરોહિત ધૌમ્યને બોલાવ્યા; અને ધૌમ્યએ તેમને ઉપદેશ આપ્યો.
Verse 4
इमाश्ष नारयों द्रौपद्या: सर्वाश्ष॒ परिचारिका: । पाञ्जालानेव गच्छन्तु सूदपौरोगवै: सह,और ये जो द्रौपदीकी सेवा करनेवाली स्त्रियाँ हैं, वे सब रसोइयों और पाकशालाध्यक्षके साथ पांचालदेशको ही चली जायाँ इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशपर्वणि धौम्योपदेशे चतुर्थो5ध्याय: ।।
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—દ્રૌપદીની આ બધી પરિચારિકાઓ અને સેવિકાઓ રસોઈયાઓ તથા પાકશાલાના અધિકારીઓ સાથે પાંચાલદેશમાં જ જાય.
Verse 5
सर्वैरपि च वक्तव्यं न प्राज्ञायन्त पाण्डवा: । गता ह्[स्मानपाहाय सर्वे द्वैतववनादिति,वहाँ सब लोग यही कहें--“हमें पाण्डवोंका कुछ भी पता नहीं है। वे सब द्वैतवनसे ही हमें छोड़कर न जाने कहाँ चले गये”
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—તમારે સૌએ એક જ વાત કહેવી—“પાંડવો વિષે અમને કશું જ ખબર નથી. તેઓ દ્વૈતવનમાંથી અમને પાછળ મૂકી ક્યાંક ચાલ્યા ગયા; કોઈને તેમનું ગંતવ્ય જાણીતું નથી.”
Verse 6
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! इस प्रकार आपसमें एक-दूसरेकी सलाह लेकर और अपने पृथक्-पृथक् कर्म बतलाकर पाण्डवोंने पुरोहित धौम्यकी भी सम्मति ली। तब पुरोहित धौम्यने उन्हें इस प्रकार सलाह दी
વૈશમ્પાયને કહ્યું—હે જનમેજય! આ રીતે પરસ્પર સલાહ કરીને અને પોતાના-પોતાના કર્તવ્યો જણાવી પાંડવોએ કુળપુરોહિત ધૌમ્યની પણ સંમતિ મેળવી. ત્યારબાદ પુરોહિત ધૌમ્યે તેમને આ રીતે ઉપદેશ આપ્યો.
Verse 7
धौग्य उवाच विहितं पाण्डवा: सर्व ब्राह्मणेषु सुहृत्सु च । याने प्रहरणे चैव तथैवाग्निषु भारत
ધૌમ્યે કહ્યું—હે પાંડવો! બ્રાહ્મણો અને સુહૃદો પ્રત્યે, તેમજ વાહન, આયુધ અને પવિત્ર અગ્નિઓ વિષે શાસ્ત્રે જે વિધિ નિર્ધારિત કરી છે તે બધું તમે સારી રીતે સમજી લીધું છે અને તે મુજબ સર્વ વ્યવસ્થા પણ યોગ્ય રીતે કરી છે, હે ભારત!
Verse 8
त्वया रक्षा विधातव्या कृष्णाया: फाल्गुनेन च | विदितं वो यथा सर्व लोकवृत्तमिदं तव
ધૌમ્યે કહ્યું—તમે અને ફાલ્ગુન (અર્જુન)એ કૃષ્ણા (દ્રૌપદી)ની રક્ષા અવશ્ય કરવી. લોકવ્યવહાર તમને સર્વેને જાણીતો છે; તેથી સાવધાન રહી તેની સુરક્ષાની યોગ્ય વ્યવસ્થા કરો.
Verse 9
विदिते चापि वक्तव्यं सुहृद्धिरनुरागत: । एष धर्मश्ष कामश्न अर्थशक्षैव सनातन:
વિષય જાણીતો હોય તોય, સ્નેહથી અનુરૂપ હિતૈષી સુહૃદોએ હિતની વાત કહેવી જોઈએ. આ જ સનાતન ધર્મ છે; અને એથી જ કામ તથા અર્થની સિદ્ધિ થાય છે.
Verse 10
अतो5हमपि वक्ष्यामि हेतुमत्र निबोधत । हन्तेमां राजवसतिं राजपुत्रा ब्रवीम्पहम्
ધૌમ્ય બોલ્યા—અતએવ હું પણ કારણ કહું છું; અહીં ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો. હે રાજપુત્રો, રાજાના નિવાસમાં રહીને કેવો વ્યવહાર કરવો તે હું કહું છું. તે પ્રમાણે વર્તશો તો રાજકુલમાં રહીને પણ ત્યાં ઊપજતા અનેક દોષોને પાર કરી શકશો. હે કુરુનંદન, વિવેકી પુરુષ માટે પણ રાજમહેલમાં નિવાસ અત્યંત કઠિન છે.
Verse 11
यथा राजतकुले प्राप्य सर्वान् दोषांस्तरिष्यथ । दुर्वसं चैव कौरव्य जानता राजवेश्मनि
ધૌમ્ય બોલ્યા—રાજકુલમાં પ્રવેશ કર્યા પછી પણ ત્યાંના સર્વ દોષોને તમે કેવી રીતે પાર કરી શકો તે હું કહું છું. હે કૌરવ્ય, જાણકાર પુરુષ માટે પણ રાજવેશ્મમાં નિવાસ દુર્વહ છે; તેથી રાજગૃહમાં યોગ્ય આચરણ વિષે હું કહું છું તે યુક્તિયુક્ત ઉપદેશ ધ્યાનથી સાંભળો.
Verse 12
अमानितैरमननितैर्वा अज्ञातै: परिवत्सरम् ततश्नतुर्दशे वर्षे चरिष्पथ यथासुखम्
ધૌમ્ય બોલ્યા—અપમાન મળે કે સન્માન, બધું સહન કરીને એક પૂરું વર્ષ અજ્ઞાતભાવથી રહેવું જોઈએ. ત્યારબાદ ચૌદમા વર્ષે તમે તમારી ઇચ્છા મુજબ સુખપૂર્વક વિહરી શકશો.
Verse 13
दृष्टद्वारो लभेद् द्रष्टं राजस्वेषु न विश्वसेत् । तदेवासनमन्विच्छेद् यत्र नाभिपतेत् पर:
રાજાને મળવું હોય તો પહેલાં દ્વારપાળ પાસે જઈને જાણ કરવી અને દર્શનની આજ્ઞા લેવી. રાજાઓ પર ક્યારેય સંપૂર્ણ વિશ્વાસ ન કરવો. પોતાના માટે એવું જ આસન પસંદ કરવું, જ્યાં બીજો કોઈ આવીને દાવો ન કરે કે બેસી ન જાય.
Verse 14
यो न यान॑ न पर्यड्कं न पीठं न गजं रथम् | आरोहेत् सम्मतो$5स्मीति स राजवसतिं वसेत्
જે ‘હું રાજાનો પ્રિય છું’ એમ માનીને પણ રાજાની સવારી, પલંગ, આસન, હાથી કે રથ પર ક્યારેય ન ચઢે—એ જ રાજનિવાસમાં સુરક્ષિત અને મર્યાદાપૂર્વક રહી શકે છે.
Verse 15
यत्र यत्रैनमासीनं शड्केरन् दुष्टचारिण: । न तत्रोपविशेद् यो वै स राजवसतिं वसेत्,जिन-जिन स्थानोंपर बैठनेसे दुराचारी मनुष्य संदेह करते हों, वहाँ-वहाँ जो कभी नहीं बैठता, वही राजभवनमें रह सकता है
ધૌમ્ય બોલ્યા—જ્યાં જ્યાં દુષ્ટચારી લોકો તેને બેઠેલો જોઈ શંકા કરે, ત્યાં ત્યાં તેને કદી બેસવું નહીં. જે આવા શંકાસ્પદ સ્થાનો ટાળે, તે જ રાજનિવાસમાં નિર્ભયે રહી શકે.
Verse 16
न चानुशिष्याद् राजानमपृच्छन्तं कदाचन । तृष्णी त्वेममुपासीत काले समभिपूजयेत्,बिना पूछे राजाको कभी कर्तव्यका उपदेश न दे। मौनभावसे ही उसकी सेवा करे और उपयुक्त अवसरपर राजाकी प्रशंसा भी करे
ધૌમ્ય બોલ્યા—રાજાએ પૂછ્યું ન હોય ત્યારે કદી તેને ઉપદેશ ન આપવો. વિનયભર્યા મૌનથી તેની સેવા કરવી અને યોગ્ય સમયે યથોચિત સન્માન તથા પ્રશંસા અર્પવી.
Verse 17
असूयन्ति हि राजानो जनाननृतवादिन: । तथैव चावमन्यन्ते मन्त्रिणं वादिनं मृषा,झूठ बोलनेवाले मनुष्योंके प्रति राजालोग दोषदृष्टि कर लेते हैं। इसी प्रकार वे मिथ्यावादी मन्त्रीका भी अपमान करते हैं
કારણ કે રાજાઓ અસત્ય બોલનારાઓને દોષદૃષ્ટિથી જુએ છે; અને એ જ રીતે મિથ્યા બોલનાર મંત્રીને પણ તેઓ તિરસ્કારે છે.
Verse 18
नैषां दारेषु कुर्वीत मैत्रीं प्राज्ञ. कदाचन । अन्तःपुरचरा ये च द्वेष्टि यानहिताश्न ये
બુદ્ધિમાન પુરુષે કદી પરસ્ત્રીઓ સાથે ઘનિષ્ઠ મૈત્રી ન કરવી. જે અંતઃપુરમાં આવતાં-જતાં હોય અને જે દ્વેષથી બીજાનું અહિત ઇચ્છે—તેમની બાબતે પણ સાવચેત રહેવું.
Verse 19
बुद्धिमान् पुरुषको चाहिये कि वह राजाओंकी रानियोंसे मेल-जोल न करे और जो रनिवासमें आते-जाते हों, राजा जिनसे द्वेष रखते हों तथा जो लोग राजाका अहित चाहनेवाले हों, उनसे भी मैत्री स्थापित न करे ।।
ધૌમ્ય બોલ્યા—બુદ્ધિમાન પુરુષે કદી રાજાઓની રાણીઓ સાથે ઘનિષ્ઠતા ન કરવી. જે અંતઃપુરમાં આવતાં-જતાં હોય, જેમને રાજા દ્વેષ કરે, અને જે રાજાનું અહિત ઇચ્છે—તેમની સાથે પણ મૈત્રી ન કરવી. નાનામાં નાનું કામ પણ રાજાને જાણ કરીને જ કરવું. રાજદરબારમાં જે આ રીતે વર્તે છે, તેને ક્યાંય હાનિ થતી નથી.
Verse 20
गच्छन्नपि परां भूमिमपृष्टो हनियोजित: । जात्यन्ध इव मन्येत मर्यादामनुचिन्तयन्
આવીને જો માનાસન પણ મળે, તો પણ રાજા પૂછે અને બેસવાની આજ્ઞા આપે ત્યાં સુધી દરબારની મર્યાદા વિચારીને પોતાને જન્માંધ સમાન માને—જાણે તે આસન દેખાતું જ ન હોય—અને ઊભો રહી રાજાજ્ઞાની રાહ જુએ.
Verse 21
नहि पुत्र न नप्तारं न भ्रातरमरिंदमा: । समतिक्रान्तमर्यादं पूजयन्ति नराधिपा:,क्योंकि शत्रुविजयी राजालोग मर्यादाका उल्लंघन करनेवाले अपने पुत्र, नाती-पोते और भाईका भी आदर नहीं करते
હે શત્રુદમન! જે મર્યાદા વટાવે છે, તેને રાજાઓ પોતાના પુત્ર, પૌત્ર કે ભાઈ હોય તોય માન આપતા નથી.
Verse 22
यत्नाच्चोपचरेदेनमग्निवद् देववत् त्विह । अनुतेनोपचीर्णो हि हन्यादेव न संशय:
આ જગતમાં રાજાની સેવા અત્યંત યત્નપૂર્વક કરવી જોઈએ—તેને અગ્નિ સમાન દાહક જાણીને બહુ નજીક ન રહેવું, અને દેવ સમાન દંડ તથા અનુગ્રહ આપવા સમર્થ જાણીને કદી અવહેલના ન કરવી. તેથી સાવધાનીથી તેની પરિચર્યા કરવી. નિઃસંદેહ, જે ખોટા અને કપટભર્યા ઉપચારથી રાજાની સેવા કરે છે, તે એક દિવસ અવશ્ય તેના જ હાથેથી મારાય છે.
Verse 23
यद् यद् भर्तानुयुञ्जीत तत् तदेवानुवर्तयेत् प्रमादमवलेपं च कोप॑ च परिवर्जयेत्,राजा जिस-जिस कार्यके लिये आज्ञा दे, उसीका पालन करे। लापरवाही, घमंड और क्रोधको सर्वथा त्याग दे
સ્વામી જે-જે કાર્ય માટે આજ્ઞા આપે, તે જ કાર્ય નિષ્ઠાપૂર્વક કરવું; અને બેદરકારી, અહંકાર તથા ક્રોધ—આ ત્રણેયનો સર્વથા ત્યાગ કરવો.
Verse 24
समर्थनासु सर्वासु हितं च प्रियमेव च । संवर्णयेत् तदेवास्य प्रियादपि हितं॑ भवेत्
કર્તવ્ય-અકર્તવ્યના નિર્ણયના દરેક પ્રસંગે હિતકારક અને પ્રિય વચન બોલવું; અને જો બંને સાથે શક્ય ન હોય, તો પ્રિય વચન છોડીને પણ જે હિતકારક હોય તે જ કહેવું—હિતવિરોધી પ્રિય વચન કદી ન બોલવું.
Verse 25
अनुकूलो भवेच्चास्य सर्वार्थेषु कथासु च । अप्रियं चाहित॑ यत् स्थात् तदस्मै नानुवर्णयेत्
બધા વિષયો અને વાતચીતમાં પણ રાજાને અનુકૂળ રહે. જે વાત તેને અપ્રિય અને અહિતકારી લાગે, તે તેની સામે ન કહે અને વારંવાર પણ ન ઉછાળે.
Verse 26
नाहमस्य प्रियो5स्मीति मत्वा सेवेत पण्डित: । अप्रमत्तश्न सततं हित॑ कुर्यात् प्रियं च यत्
વિદ્વાન એવો વિચાર કરીને સેવા કરે કે “હું આ રાજાને અનિવાર્ય રીતે પ્રિય નથી.” સદા સાવચેત અને અપ્રમત્ત રહીને રાજાને હિતકારક અને તેને પ્રિય લાગે તેવું જ કરે.
Verse 27
नास्यानिष्टानि सेवेत नाहितै: सह संवदेत् । स्वस्थानान्न विकम्पेत स राजवसतिं वसेत्
રાજાને અપ્રિય હોય તે કદી ન અપનાવે; દુર્ભાવનાવાળા કે શત્રુઓ સાથે વાતચીત ન કરે; અને પોતાના નિર્ધારિત સ્થાન-ધર્મથી કદી ડગે નહીં. એવો શિસ્તબદ્ધ માણસ જ રાજનિવાસમાં સુરક્ષિત રહી શકે છે.
Verse 28
दक्षिणं वाथ वाम॑ वा पाश्वमासीत पण्डित: । रक्षिणां ह्यात्तशस्त्राणां स्थानं पश्चात् विधीयते
વિદ્વાને રાજાના જમણા કે ડાબા પાર्श્વમાં બેસવું જોઈએ; કારણ કે રાજાના પાછળ શસ્ત્ર-આયુધધારી રક્ષકોનું સ્થાન નિર્ધારિત હોય છે.
Verse 29
नित्यं हि प्रतिषिद्ध तु पुरस्तादासनं महत् | न च संदर्शने किज्चित् प्रवृत्तमपि संजयेत्
રાજાની હાજરીમાં ઊંચું આસન લેવું હંમેશા નિષિદ્ધ છે. અને તેની નજર સામે જો ઇનામો કે પગાર વગેરેનું વિતરણ ચાલતું હોય, તો બોલાવ્યા વિના પોતે આગળ વધી કંઈ લેવા માટે આગ્રહ ન કરવો.
Verse 30
अपि होतद् दरिद्राणां व्यलीकस्थानमुत्तमम् । न मृषाभिहितं राज्ञां मनुष्येषु प्रकाशयेत्
ધૌમ્ય બોલ્યા—દરિદ્રોને પણ ધૃષ્ટતા અત્યંત અપ્રિય લાગે છે; તો રાજાઓની તો વાત જ શું. તેથી રાજા વિષે કહેવાયેલી કોઈ ખોટી વાતને લોકો સામે પ્રગટ ન કરવી.
Verse 31
असूयन्ति हि राजानो नराननृतवादिन: । तथैव चावमन्यन्ते नरान् पण्डितमानिन:
રાજાઓ અસત્ય બોલનાર મનુષ્યો પ્રત્યે દ્વેષ રાખે છે; અને જે પોતાને પંડિત માનીને માત્ર દેખાડો કરે છે, તેમને પણ તિરસ્કારે છે.
Verse 32
शूरोअस्मीति न दृप्तः स्याद् बुद्धिमानिति वा पुनः । प्रियमेवाचरन् राज्ञ: प्रियो भवति भोगवान्
‘હું શૂરવીર છું’ અથવા ‘હું બહુ બુદ્ધિમાન છું’—એવો દર્પ ન કરવો. જે સદા રાજાને પ્રિય લાગે એવા કાર્યો જ કરે છે, તે જ રાજાનો પ્રિય બની ઐશ્વર્ય ભોગવે છે.
Verse 33
ऐश्वर्य प्राप्य दुष्प्रापं प्रियं प्राप्प च राजतः । अप्रमत्तो भवेद् राज्ञ: प्रियेषु च हितेषु च
દુર્લભ ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરીને અને રાજાની કૃપા પણ મેળવીને મનુષ્યે સદા સાવધાન રહી રાજાને પ્રિય તથા હિતકારક કાર્યોમાં જોડાયેલ રહેવું જોઈએ.
Verse 34
यस्य कोपो महाबाध: प्रसादश्ष महाफल: । कस्तस्य मनसापीच्छेदनर्थ प्राज्ञसम्मत:
જેનાનો ક્રોધ મહાસંકટ ઊભું કરે છે અને જેમની પ્રસન્નતા મહાફળ આપે છે—એવા રાજાનું અનિષ્ટ મનથી પણ કયો બુદ્ધિમાન ઈચ્છે?
Verse 35
नचोष्ठी न भुजौ जानू न च वाक्यं समाक्षिपेत् । सदा वातं च वाचं च छीवन॑ चाचरेच्छनै:
ધૌમ્યએ કહ્યું—રાજાની સમક્ષ હોઠ, ભુજાઓ કે ઘૂંટણો વ્યર્થ હલાવાં નહીં; વાત કાપીને શબ્દો ફેંકવા નહીં, નિરર્થક બકબક પણ નહીં. હંમેશાં મિત અને મૃદુ વાણી બોલવી; થૂંકવું અને વાયુનો ત્યાગ પણ ધીમે, શાંત રીતે, બીજાને ખબર ન પડે તેમ કરવો.
Verse 36
हास्यवस्तुषु चान्यस्य वर्तमानेषु केषुचित् । नातिगाढढं प्रहष्येत न चाप्युन्मत्तवद्धसेत्
ધૌમ્યએ કહ્યું—બીજા કોઈના સંબંધમાં હાસ્યજનક વાત ઊભી થાય તો અતિ આનંદ ન બતાવવો, ન તો પાગલની જેમ ઠહાકો કરવો. તેમજ અતિ સંયમના નામે જડ અને સ્તબ્ધ પણ ન રહેવું. મન પ્રસન્ન થાય ત્યારે ચહેરા પર માત્ર મૃદુ, સંયત સ્મિત જ દેખાડવું; આવા સંતુલિત આચરણથી ગૌરવ અને માન મળે છે.
Verse 37
न चातिधैर्येण चरेद् गुरुतां हि व्रजेत् ततः । स्मितं तु मृदुपूर्वेण दर्शयेत प्रसादजम्
ધૌમ્યએ કહ્યું—અતિ કઠોર ધૈર્ય-સંયમથી પણ વર્તવું નહીં; તેથી માણસ ભારેલો અને અપ્રાપ્ય બની જાય છે. અંતરના પ્રસાદમાંથી જન્મેલું મૃદુ સ્મિત જ દર્શાવવું; બીજાની હાસ્યવસ્તુ પર અતિ હર્ષ ન કરવો, ન તો ઉન્મત્તની જેમ ઠહાકો કરવો.
Verse 38
लाभे न हर्षयेद् यस्तु न व्यथेद् योडवमानित: । असम्मूढश्न यो नित्यं स राजवसतिं वसेत्
ધૌમ્યએ કહ્યું—લાભ મળ્યે અતિ હર્ષ ન કરનાર, અપમાનિત થવાથી વ્યથિત ન થનાર, અને સદા મોહરહિત રહી વિવેકથી વર્તનાર—એ જ રાજાના નિવાસમાં સુખથી રહી શકે છે.
Verse 39
राजानं राजपुत्रं वा संवर्णयति य: सदा | अमात्य: पण्डितो भूत्वा स चिरं तिष्ठते प्रिय:
ધૌમ્યએ કહ્યું—જે અમાત્ય સદા રાજા અથવા રાજપુત્રની પ્રશંસા કરતો રહે છે, તે પંડિત ગણાય છે; અને શાસકનો પ્રિય બની દીર્ઘકાળ સુધી પોતાના પદ પર ટકી રહે છે.
Verse 40
प्रगृहीतश्च॒ यो5मात्यो निगृहीतस्त्वकारणै: । न निर्वदति राजानं लभते सम्पदं पुन:
ધૌમ્યે કહ્યું—જે અમાત્ય પહેલાં રાજાનો કૃપાપાત્ર હતો અને પછી અકારણે દંડિત થયો હોય, તો પણ જો તે રાજાની નિંદા ન કરે, તો તે ફરી પોતાની પૂર્વ સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. જે રાજાના આશ્રયથી જીવિકા ચલાવે છે અથવા તેના રાજ્યમાં વસે છે, તેણે રાજાની હાજરીમાં કે પીઠ પાછળ પણ માત્ર રાજાના ગુણોનું જ વર્ણન કરવું જોઈએ.
Verse 41
प्रत्यक्ष च परोक्षं च गुणवादी विचक्षण: । उपजीवी भवेद् राज्ञो विषये योडपि वा भवेत्
રાજાની હાજરીમાં હોય કે પીઠ પાછળ—વિવેકી પુરુષે રાજાના ગુણોનું જ વર્ણન કરવું જોઈએ. જે રાજાના રક્ષણ હેઠળ જીવિકા મેળવે છે અથવા તેના રાજ્યમાં રહે છે, તેણે પણ એવી જ વફાદાર વાણી રાખવી જોઈએ.
Verse 42
अमात्यो हि बलाद् भोक्तुं राजानं प्रार्थयेत यः । न स तिष्ठेच्चिरं स्थानं गच्छेच्च प्राणसंशयम्
ધૌમ્યે કહ્યું—જે અમાત્ય બળપૂર્વક રાજાને વશમાં કરીને સત્તાનો ભોગ કરવા ઇચ્છે છે, તે લાંબા સમય સુધી પોતાના પદ પર ટકી શકતો નથી; ટૂંક સમયમાં તેના પ્રાણ પર પણ સંકટ આવે છે.
Verse 43
श्रेयः सदा55त्मनो दृष्ट्वा परं राज्ञा न संवदेत् विशेषयेच्च राजानं योग्यभूमिषु सर्वदा
પોતાનું કલ્યાણ સર્વોપરી માનીને માણસે વ્યક્તિગત લાભ માટે હંમેશાં રાજા સાથે ગુપ્ત મેળાપ ન કરવો જોઈએ, ન તો અનાવશ્યક આત્મીય વાતચીત કરવી જોઈએ. યોગ્ય સ્થાન અને અવસર જોઈને જ સદા મર્યાદાપૂર્વક રાજાની વિશેષતા પ્રગટ કરવી જોઈએ.
Verse 44
अम्लानोबलवाउछूरश्छायेवानुगत: सदा । सत्यवादी मृदुर्दान्त: स राजवसतिं वसेत्
ધૌમ્યે કહ્યું—જે કદી નિરાશ ન થાય, બળવાન અને ઉત્સાહી હોય, શૂરવીર હોય, છાયાની જેમ સદા રાજાને અનુસરે; વાણીમાં સત્યવાદી, વર્તનમાં મૃદુ અને ઇન્દ્રિયસંયમી હોય—એ જ રાજદરબારમાં ટકી શકે છે.
Verse 45
अन्यस्मिन् प्रेष्यमाणे तु पुरस्ताद् यः समुत्पतेत् । अहं कि करवाणीति स राजवसतिं वसेत्
જ્યારે બીજા કોઈને કામ માટે મોકલવામાં આવે, ત્યારે જે પોતે તરત ઊભો થઈ આગળ વધીને પૂછે—“મારે શું આજ્ઞા છે?”—એ જ રાજભવનમાં વસવા યોગ્ય છે.
Verse 46
आन्तरे चैव बाहों च राज्ञा यश्चाथ सर्वदा । आदिट्टो नैव कम्पेत स राजवसतिं वसेत्
રાજા આંતરિક અને બાહ્ય—બંને કાર્યો માટે આજ્ઞા આપે ત્યારે પણ જે સદા ન શંકાથી ડગમગે, ન ભયથી કંપે—એ જ રાજગૃહમાં વસવા યોગ્ય છે.
Verse 47
यो वै गृहेभ्य: प्रवसन् प्रियाणां नानुसंस्मरेत् । दुःखेन सुखमन्विच्छेत् स राजवसतिं वसेत्
જે ઘરથી દૂર પરદેશમાં રહીને પણ પ્રિયજનો અને ઇચ્છિત સુખભોગનું વારંવાર સ્મરણ કરતો નથી, અને દુઃખ સહન કરીને ભાવિ સુખ શોધે છે—એ જ રાજદરબારમાં સ્થિર રહી શકે છે.
Verse 48
समवेषं न कुर्वीत नोच्चै: संनिहितो वसेत् । न मन्त्र बहुधा कुयदिवं राज्ञ: प्रियो भवेत्
રાજા જેવી વેશભૂષા ન ધારણ કરવી; અતિ નજીક રહીને ન વસવું; તેની સામે ઊંચા આસન પર ન બેસવું; અને રાજાએ કરેલી ગુપ્ત મંત્રણા બહુજનમાં ન ફેલાવવી—આ રીતે જ માણસ રાજાનો પ્રિય બને છે.
Verse 49
न कर्मणि नियुक्त: सन् धनं किज्चिदपि स्पृशेत् । प्राप्रोति हि हरन् द्रव्यं बन्धनं यदि वा वधम्
રાજાએ કોઈ કામમાં નિયુક્ત કર્યો હોય તો તેમાં લાંચરૂપે થોડું પણ ધન સ્પર્શ ન કરવું; કારણ કે આ રીતે દ્રવ્ય હરણ કરનારને અંતે બંધન અથવા વધનો દંડ મળે છે.
Verse 50
यान॑ वस्त्रमलड्कारं यच्चान्यत् सम्प्रयच्छति । तदेव धारयेन्नित्यमेवं प्रियतरो भवेत्
રાજા પ્રસન્ન થઈને જે સવારી, વસ્ત્ર, આભૂષણ અથવા બીજું કોઈ દાન આપે, તે જ સદા ધારણ કરવું અને તે જ ઉપયોગમાં લેવું. આમ રાજકૃપાને સ્થિર રીતે સ્વીકારી પ્રગટ કરવાથી તે નિશ્ચયે રાજાને વધુ પ્રિય બને છે.
Verse 51
एवं संयम्य चित्तानि यत्नतः पाण्डुनन्दना: । संवत्सरमिमं तात तथाशीला बुभूषत । अथ स्वविषयं प्राप्प यथाकामं करिष्यथ
ધૌમ્યએ કહ્યું—હે પાંડુનંદનો, જાગૃત પ્રયત્નથી તમારા ચિત્તને સંયમમાં રાખો. પ્રિય વત્સ, નિર્ધારિત શિસ્તભર્યા આચરણ સાથે આ વર્ષ વિતાવો. પછી પોતાનું રાજ્ય પ્રાપ્ત કરીને ઇચ્છાનુસાર વર્તી શકશો.
Verse 52
युधिछिर उवाच अनुशिष्टा: सम भद्रं ते नैतद् वक्तास्ति कश्नन । कुन्तीमृते मातरं नो विदुरं वा महामतिम्
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—બ્રાહ્મણ, તમારું કલ્યાણ થાઓ. તમે અમને ઉત્તમ શિક્ષા આપી. અમારી માતા કુંતી અને મહાબુદ્ધિમાન વિદુર સિવાય આવી વાત કહીને ઉપદેશ આપનાર બીજો કોઈ નથી.
Verse 53
यदेवानन्तरं कार्य तद् भवान् कर्तुमर्हति । तारणायास्य दुःखस्य प्रस्थानाय जयाय च,अब हमें इस दुःखसागरसे पार होने, यहाँसे प्रस्थान करने और विजय पानेके लिये जो कर्तव्य आवश्यक हो, उसे आप पूर्ण करें
હવે તરત પછી જે કર્તવ્ય કરવું જરૂરી છે, તે કરવા યોગ્ય તમે જ છો—જેથી અમે આ દુઃખમાંથી પાર ઊતરીએ, અહીંથી પ્રસ્થાન કરીએ અને વિજય પ્રાપ્ત કરીએ.
Verse 54
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्ततो राज्ञा धौम्यो5थ द्विजसत्तम: | अकरोद् विधिवत सर्व प्रस्थाने यद् विधीयते
વૈશંપાયને કહ્યું—રાજા યુધિષ્ઠિરે એમ કહ્યે પછી દ્વિજશ્રેષ્ઠ ધૌમ્યએ પ્રસ્થાન સમયે શાસ્ત્રવિધિ મુજબ જે જે કર્તવ્ય હોય તે સર્વ વિધિવત્ પૂર્ણ કર્યા.
Verse 55
तेषां समिध्य तानग्नीन् मन्त्रवच्च जुहाव सः । समृद्धिवृद्धिलाभाय पृथिवीविजयाय च
તેમના માટે તે પવિત્ર અગ્નિઓ પ્રજ્વલિત કરીને તેણે વૈદિક મંત્રો સાથે હવન કર્યું—સમૃદ્ધિ, વૃદ્ધિ, રાજ્યલાભ અને પૃથ્વીવિજય માટે।
Verse 56
अग्नीन् प्रदक्षिणीकृत्य ब्राह्मणांश्न तपोधनान् । याज्ञसेनीं पुरस्कृत्य षडेवाथ प्रवव्रजु:
ત્યારબાદ પાંડવોએ પવિત્ર અગ્નિઓ તથા તપોધન બ્રાહ્મણોની પ્રદક્ષિણા કરી અને યાજ્ઞસેની (દ્રૌપદી)ને આગળ રાખીને પ્રસ્થાન કર્યું. માત્ર છ જ વ્યક્તિઓ એકસાથે ઊભા થઈ નીકળ્યા.
Verse 57
गतेषु तेषु वीरेषु धौम्यो5थ जपतां वर: । अग्निहोत्राण्युपादाय पाउ्चालानभ्यगच्छत
તે વીરો નીકળી ગયા પછી, જપ કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ ધૌમ્યે અગ્નિહોત્રની પવિત્ર અગ્નિઓ સાથે લઈને પાંચાલ દેશ તરફ ગમન કર્યું.
Verse 58
इन्द्रसेनादयश्वैव यथोक्ता: प्राप्प यादवान् । रथानश्चांश्व॒ रक्षन्त: सुखमूषु: सुसंवृता:
ઇન્દ્રસેન વગેરે સેવકો પણ પૂર્વોક્ત આદેશ મેળવી યાદવો પાસે પહોંચી ગયા. ત્યાં તેઓ સુરક્ષિત રહી રથો અને ઘોડાઓની રક્ષા કરતા સુખપૂર્વક રહેવા લાગ્યા.
Frequently Asked Questions
Maintaining integrity and safety while serving under concealment: behaving truthfully and respectfully without revealing identity, provoking suspicion, or creating courtly conflict.
In a royal household, minimize conspicuousness: speak only when appropriate, avoid overfamiliarity and sensitive spaces, follow orders promptly, and sustain composure so that service remains useful yet non-threatening.
No explicit phalaśruti is stated; the implied result is pragmatic—security, continuity of concealment, and successful completion of the incognito year enabling later restoration.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.