Adhyaya 31

Verse 1

ऑपन--माजल बछ। अकाल एकत्रिशो< ध्याय: पाण्डवोंका द्वैवायनसरोवरपर जाना

સંજય બોલ્યો—મહારાજ! તે ત્રણ રથીઓ હટી ગયા પછી પાંડવો તે હ્રદ (સરોવર) તરફ ગયા, જ્યાં દુર્યોધન છુપાયો હતો।

Verse 2

आसाद्य च कुरुश्रेष्ठ तदा द्वैपायनं हृदम्‌ । स्तम्भितं धार्तराष्ट्रेण दृष्टयवा तं सलिलाशयम्‌

સંજય બોલ્યો—કુરુશ્રેષ્ઠ! ત્યારે દ્વૈપાયન હ્રદ પર પહોંચી (યુધિષ્ઠિરે) જોયું કે ધાર્તરાષ્ટ્ર (દુર્યોધન) એ તે જળાશયનું જળ સ્તંભિત કરી દીધું હતું।

Verse 3

वासुदेवमिदं वाक्यमब्रवीत्‌ कुरुनन्दन: । पश्येमां धार्तराष्ट्रेण मायामप्सु प्रयोजिताम्‌

સંજય બોલ્યો—ત્યારે કુરુનંદન યુધિષ્ઠિરે વાસુદેવને કહ્યું—“પ્રભો! જુઓ તો ખરા, ધાર્તરાષ્ટ્રે જળમાં કેવી માયા પ્રયોગી છે!”

Verse 4

विष्टभ्य सलिलं शेते नास्य मानुषतो भयम्‌ । दैवीं मायामिमां कृत्वा सलिलान्तर्गतो हायम्‌

તે જળને ટેકો આપી તેના પર જ શયન કરે છે; મનુષ્યો તરફથી તેને કોઈ ભય નથી. આ દૈવી માયા રચીને તે જળની અંદર પ્રવેશ્યો છે।

Verse 5

“यह पानीको रोककर सो रहा है। इसे यहाँ मनुष्यसे किसी प्रकारका भय नहीं है; क्योंकि यह इस दैवी मायाका प्रयोग करके जलके भीतर निवास करता है ।।

સંજય બોલ્યો—કપટમાં નિપુણ એવો આ કપટી મારી પાસેથી જીવતો છૂટશે નહીં; યુદ્ધમાં સ્વયં વજ્રધારી ઇન્દ્ર પણ તેને સહાય કરે તો પણ નહીં.

Verse 6

वायुदेव उवाच मायाविन इमां मायां मायया जहि भारत

વાયુદેવે કહ્યું—હે માયાવી ભારત! પોતાની માયાથી જ આ માયાનો નાશ કર.

Verse 7

क्रियाभ्युपायैर्बहुभि्मायामप्सु प्रयोज्य च

ઘણા ક્રિયાત્મક ઉપાયો અને યુક્તિઓ અપનાવી, તેમજ જળમાં માયાનો પ્રયોગ કરીને પણ…

Verse 8

क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण निहता दैत्यदानवा:

ક્રિયાત્મક ઉપાયો દ્વારા જ ઇન્દ્રે અનેક દૈત્ય અને દાનવોનો સંહાર કર્યો.

Verse 9

क्रियाभ्युपायैर्बहुभिर्बलियंद्धो महात्मना । क्रियाभ्युपायैर्बहुभिर्हिरिण्याक्षो महासुर:

ઘણા ક્રિયાત્મક ઉપાયો દ્વારા મહાત્મા ભગવાને બલિને બાંધ્યો; અને અનેક ઉપાયો દ્વારા મહાસુર હિરણ્યાક્ષનો પણ વધ થયો.

Verse 10

हिरण्यकशिपुश्चैव क्रिययैव निषूदितौ । वृत्रश्न निहतो राजन्‌ क्रिययैव न संशय:

હિરણ્યકશિપુ પણ માત્ર ક્રિયાત્મક પ્રયત્નથી જ સંહારાયો. રાજન, વૃત્રાસુરનો વધ પણ કર્મ-ઉપાયથી જ થયો—એમાં શંકા નથી.

Verse 11

तथा पौलस्त्यतनयो रावणो नाम राक्षस: । रामेण निहतो राजन्‌ सानुबन्ध: सहानुग:

તેમજ, રાજન, પૌલસ્ત્યવંશજ રાક્ષસ રાવણ રામ દ્વારા સંહારાયો—તેના અનૂબંધો અને અનુગામીઓ સહિત.

Verse 12

क्रियाभ्युपायैर्निहती मया राजन्‌ पुरातनौ

રાજન, ક્રિયાત્મક ઉપાયો અને યુક્તિઓ દ્વારા મેં પૂર્વકાળે તે બે પ્રાચીનોને નાશ કર્યા હતા.

Verse 13

वातापिरिल्वलश्नैव त्रिशिराश्न तथा विभो,प्रभो! वातापि, इल्वल, त्रिशिरा तथा सुन्द-उपसुन्द नामक असुर भी कार्यकौशलसे ही मारे गये हैं। क्रियात्मक उपायोंसे ही इन्द्र स्वर्गका राज्य भोगते हैं

પ્રભુ, વાતાપિ, ઇલ્વલ અને ત્રિશિરા—આ બધાં પણ કાર્યકૌશલ્યથી જ સંહારાયા.

Verse 14

सुन्दोपसुन्दावसुरौ क्रिययैव निषूदितौ | क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण त्रिदिवं भुज्यते विभो

પ્રભુ, સુન્દ અને ઉપસુન્દ—આ બે અસુરો ક્રિયાત્મક ઉપાયથી જ સંહારાયા. અને ક્રિયોપાયો દ્વારા જ ઇન્દ્ર ત્રિદિવનું રાજ્ય ભોગવે છે.

Verse 15

क्रिया बलवती राजन्‌ नान्यत्‌ किंचिद्‌ युधिष्ठिर । दैत्याश्ष दानवाश्षैव राक्षसा: पार्थिवास्तथा

વાયુએ કહ્યું—હે રાજન યુધિષ્ઠિર! યોગ્ય રીતે કરેલું કર્મ જ બળવાન છે; ખરેખર તેના સિવાય બીજું કશું જ પ્રબળ નથી. દૈત્ય-દાનવ, રાક્ષસ અને ધરતીના રાજાઓ માટે પણ એ જ સત્ય છે.

Verse 16

संजय उवाच इत्युक्तो वासुदेवेन पाण्डव: संशितव्रत:

સંજયે કહ્યું—મહારાજ! વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણે આમ કહ્યે પછી કઠોર વ્રતોમાં અડગ પાંડવ યુધિષ્ઠિરે જળમાં ઊભેલા તમારા મહાબલી પુત્રને જાણે હસતાં હસતાં ઉત્તર આપ્યો.

Verse 17

जलस्थं तं महाराज तव पुत्र महाबलम्‌ | अभ्यभाषत कौन्तेय: प्रहसन्निव भारत

મહારાજ! જળમાં રહેલા તમારા તે મહાબલી પુત્રને, હે ભારતશ્રેષ્ઠ, કૌંતેય યુધિષ્ઠિરે જાણે હસતાં હસતાં સંબોધ્યો.

Verse 18

सुयोधन किमर्थो5यमारम्भो<प्सु कृतस्त्वया । सर्व क्षत्रं घातयित्वा स्वकुलं च विशाम्पते

હે સુયોધન! તું પાણીમાં આ આરંભ શા માટે કર્યો છે? હે પ્રજાનાથ! સમગ્ર ક્ષત્રિયવર્ગ અને પોતાના કુલનો સંહાર કરાવીને હવે તું કેમ જળાશ્રય લે છે?

Verse 19

जलाशगयं प्रविष्टोडद्य वाउ्छड्जीवितमात्मन: । उत्तिष्ठ राजन्‌ युध्यस्व सहास्माभि: सुयोधन

આજે તું પોતાના પ્રાણ બચાવવાની ઇચ્છાથી જળાશયમાં પ્રવેશ્યો છે. હે રાજા સુયોધન! ઊઠ અને અમારાં સાથે યુદ્ધ કર.

Verse 20

स ते दर्पो नरश्रेष्ठ स च मान: क्व ते गत: । यस्त्वं संस्तभ्य सलिलं भीतो राजन्‌ व्यवस्थित:

રાજન! નરશ્રેષ્ઠ! તારો પહેલાનો દર્પ અને અભિમાન ક્યાં ગયો? હવે તો ભયથી જળને અટકાવી અહીં છુપાઈ ઊભો છે.

Verse 21

सर्वे त्वां शूर इत्येवं जना जल्पन्ति संसदि | व्यर्थ तद्‌ भवतो मन्ये शौर्य सलिलशायिन:

સભામાં બધા તને ‘શૂર’ કહે છે; પરંતુ ભયથી જળમાં સૂઈ રહેલા તારા તે શૌર્યને હું વ્યર્થ માનું છું.

Verse 22

उत्तिष्ठ राजन्‌ युध्यस्व क्षत्रियोडसि कुलोद्धव: । कौरवेयो विशेषेण कुलं जन्म च संस्मर,“राजन! उठो, युद्ध करो; क्योंकि तुम कुलीन क्षत्रिय हो, विशेषतः कुरुकुलकी संतान हो। अपने कुल और जन्मका स्मरण तो करो

રાજન! ઊઠો, યુદ્ધ કરો; તમે કુલજાત ક્ષત્રિય છો—વિશેષે કરીને કુરુવંશીય. તમારું કુલ અને જન્મ સ્મરો.

Verse 23

स कथं कौरवे वंशे प्रशंसन्‌ जन्म चात्मन: । युद्धाद्‌ भीतस्ततस्तोयं प्रविश्य प्रतितिष्ठसि

તમે કૌરવવંશમાં જન્મ લીધાનો ગર્વ કરતા; તો આજે યુદ્ધથી ડરીને જળમાં કેવી રીતે પ્રવેશી ત્યાં જ છુપાઈ ટક્યા છો?

Verse 24

अयुद्धमव्यवस्थानं नैष धर्म: सनातन: । अनार्यजुष्टमस्वर्ग्य रणे राजन्‌ पलायनम्‌

નરેશ્વર! યુદ્ધ ન કરવું, અથવા યુદ્ધમાં સ્થિર ન રહી રણમાંથી ભાગી જવું—આ સનાતન ધર્મ નથી. આ અનાર્યોનું આચરણ છે; આથી સ્વર્ગ મળતું નથી.

Verse 25

कथं पारमगत्वा हि युद्धे त्वं वै जिजीविषु: । इमान्‌ निपतितान दृष्ट्वा पुत्रान्‌ भ्रातृन्‌ पितूंस्तथा

સંજય બોલ્યો—યુદ્ધનો પાર ન પામી, તેને અંત સુધી ન લઈ જઈ, તને જીવિત રહેવાની ઇચ્છા કેવી રીતે થઈ? રણભૂમિમાં પડેલા આ પુત્રો, ભાઈઓ અને પિતૃતુલ્ય વૃદ્ધોને જોઈને પણ તું જીવ બચાવવાની ચિંતા કેવી રીતે કરે છે?

Verse 26

सम्बन्धिनो वयस्यांश्व मातुलान्‌ बान्धवांस्तथा । घातयित्वा कथं तात हदे तिष्ठसि साम्प्रतम्‌

સંજય બોલ્યો—પોતાના સંબંધીઓ, મિત્રો, મામાઓ અને બાંધવોને પણ ઘાત કરાવીને, તાત, તું અત્યારે આ હ્રદમાં કેવી રીતે છુપાઈને બેઠો છે?

Verse 27

शूरमानी न शूरस्त्वं मृषा वदसि भारत । शूरो5हमिति दुर्बुद्धे सर्वलोकस्य शृण्वत:

સંજય બોલ્યો—તું પોતાને શૂર માને છે, પણ તું શૂર નથી. હે ભારત, હે દુર્બુદ્ધિ! સર્વ લોકો સાંભળતા હોય ત્યારે તું ખોટું કહે છે કે “હું શૂરવીર છું.”

Verse 28

न हि शूरा: पलायन्ते शत्रून्‌ दृष्टया कथठ्चन । ब्रृहि वा त्वं यया वृत्त्या शूर त्यजसि संगरम्‌

સંજય બોલ્યો—ખરા શૂરવીરો શત્રુઓને જોઈને ક્યારેય કોઈ રીતે પલાયન કરતા નથી. તો પછી કહો, પોતાને શૂર કહેનાર, તું કયા બહાને કે કઈ રીત અપનાવીને યુદ્ધ છોડે છે?

Verse 29

स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व विनीय भयमात्मन: । घातयित्वा सर्वसैन्यं भ्रातृश्वैव सुयोधन

સંજય બોલ્યો—અતએવ પોતાના હૃદયનો ભય દૂર કરીને ઊભો થા અને યુદ્ધ કર. હે સુયોધન! ભાઈઓ તથા સમગ્ર સેનાનો સંહાર કરાવીને, ક્ષત્રિયધર્મનો આશ્રય લેનારા તારા જેવા પુરુષને હવે ‘ધર્મ’ના બહાને માત્ર પ્રાણ બચાવવાનો વિચાર કરવો યોગ્ય નથી.

Verse 30

इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑रमें तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

સંજય બોલ્યો— સુયોધન! ધર્મસાધન કરવાની ઇચ્છા હોય ત્યારે હવે માત્ર પ્રાણ બચાવવાનો વિચાર કરવાનો સમય નથી. ક્ષત્રિયધર્મનો આશ્રય લઈને, ભાઈઓ અને સમગ્ર સેનાને મરાવીને ઊભા રહેલા તારા જેવા પુરુષે આ ક્ષણે ફક્ત પોતાની જ જાન બચાવવાની બુદ્ધિ રાખવી ન જોઈએ. તેથી ભય ત્યજી, ઊઠ અને યુદ્ધ કર।

Verse 31

यत्‌ तु कर्णमुपाश्रित्य शकुनिं चापि सौबलम्‌ । अमर्त्य इव सम्मोहात्‌ त्वमात्मानं न बुद्धवान्‌

સંજય બોલ્યો— કર્ણ અને સુબલપુત્ર શકુનિનો આશ્રય લઈને મોહવશ તું પોતાને જાણે અમર માનતો રહ્યો; પોતાની સાચી સ્થિતિ તું સમજી શક્યો નહીં।

Verse 32

तत्‌ पापं सुमहत्‌ कृत्वा प्रतियुद्धयस्व भारत । कथं हि त्वद्विधो मोहादू रोचयेत पलायनम्‌

સંજય બોલ્યો— એટલું મહાપાપ કરી લીધા પછી હવે, હે ભારતવંશી, પ્રતિ યુદ્ધ કર. મોહમાં પડેલો તારા જેવો પુરુષ યુદ્ધમાંથી પીઠ બતાવી ભાગવાનું કેવી રીતે સ્વીકારી શકે?

Verse 33

क्व ते तत्‌ पौरुषं यातं क्व च मान: सुयोधन । क्व च विक्रान्तता याता कक्‍्व च विस्फूर्जितं महत्‌

સંજય બોલ્યો— સુયોધન! તારો તે પુરુષાર્થ ક્યાં ગયો? તારો અભિમાન ક્યાં છે? તારો પરાક્રમ ક્યાં અદૃશ્ય થયો, અને તે મહાન ગર્જના-તર્જના ક્યાં રહી?

Verse 34

क्व ते कृतास्त्रता याता किज्च शेषे जलाशये । स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व क्षत्रधर्मेण भारत

સંજય બોલ્યો— તારી અસ્ત્રવિદ્યાની નિપુણતા ક્યાં ગઈ, અને તું આ જળાશયમાં કેમ પડ્યો છે? હે ભારતવંશી, ઊઠ અને ક્ષત્રિયધર્મ મુજબ યુદ્ધ કર।

Verse 35

अस्मांस्तु वा पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम्‌ । अथवा निहतोअस्माभिभर्भूमौ स्वप्स्यसि भारत,“भरतनन्दन! हम सब लोगोंको परास्त करके इस पृथ्वीका शासन करो अथवा हमारे हाथों मारे जाकर सदाके लिये रणभूमिमें सो जाओ

હે ભારતવંશજ! અમને સૌને પરાજિત કરીને આ પૃથ્વીનું શાસન કર; અથવા અમારા હાથે હણાઈને રણભૂમિ પર સદાકાળ માટે સૂઈ રહેશ.

Verse 36

एष ते परमो धर्म: सृष्टो धात्रा महात्मना | तं॑ कुरुष्व यथातथ्यं राजा भव महारथ

મહાત્મા વિધાતાએ તારા માટે આ જ પરમ ધર્મ રચ્યો છે. તેને યથાર્થ ભાવથી આચર. હે મહારથી! ખરેખર રાજા બન—રાજોચિત પરાક્રમ પ્રગટ કર.

Verse 37

संजय उवाच एवमुक्तो महाराज धर्मपुत्रेण धीमता । सलिलस्थस्तव सुत इदं वचनमत्रवीत्‌,संजय कहते हैं--महाराज! बुद्धिमान्‌ धर्मपुत्र युधिष्ठिरके ऐसा कहनेपर जलके भीतर स्थित हुए तुम्हारे पुत्रने यह बात कही

સંજય બોલ્યો—મહારાજ! બુદ્ધિમાન ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરે આમ કહ્યા પછી, જળની અંદર સ્થિત તારા પુત્રે આ વચન કહ્યું.

Verse 38

दुर्योधन उवाच नैतच्चित्रं महाराज यद्धी: प्राणिनमाविशेत्‌ । न च प्राणभयाद्‌ भीतो व्यपयातो5स्मि भारत

દુર્યોધન બોલ્યો—મહારાજ! કોઈ પણ પ્રાણીના મનમાં ભય પ્રવેશી જાય તેમાં આશ્ચર્ય નથી; પરંતુ હે ભારતવંશજ! પ્રાણભયથી ડરીને હું પીછેહઠ કરીને અહીં આવ્યો નથી.

Verse 39

अरथश्षानिषज्जी च निहतः पार्ष्णिसारथि: | एकश्चाप्यगण: संख्ये प्रत्याश्चासमरोचयम्‌

મારે પાસે ન રથ છે ન તૂણિર; મારા પાર্শ્વરક્ષક અને સારથી હણાઈ ગયા છે. યુદ્ધમાં મારી સેના નષ્ટ થઈ અને હું એકલો રહી ગયો; તેથી થોડો સમય વિશ્રામ કરવો મને યોગ્ય લાગ્યો.

Verse 40

न प्राणहेतोर्न भयान्न विषादाद विशाम्पते । इदमम्भ: प्रविष्टो5स्मि श्रमात्‌ व्विदमनुछितम्‌

દુર્યોધને કહ્યું—હે પ્રજાનાથ! પ્રાણ બચાવવા માટે નહીં, ભયથી નહીં, અને વિષાદથી પણ નહીં—હું આ જળમાં પ્રવેશ્યો છું. માત્ર થાકના કારણે—યદ્યપિ આ અનુચિત છે—મેં એવું કર્યું છે.

Verse 41

त्वं चाश्वसिहि कौन्तेय ये चाप्यनुगतास्तव । अहमुत्थाय व: सर्वान्‌ प्रतियोत्स्यामि संयुगे

દુર્યોધને કહ્યું—હે કૌન્તેય! તું પણ થોડો સમય વિશ્રામ કર; અને તારા અનુગામી સેવકોને પણ શ્વાસ પકડવા દે. પછી હું ઊઠીને યુદ્ધભૂમિમાં તમ સૌ સાથે યુદ્ધ કરીશ.

Verse 42

युधिषछ्िर उवाच आश्चस्ता एव सर्वे सम चिरं त्वां मृगयामहे । तदिदानीं समुत्तिष्ठ युध्यस्वेह सुयोधन

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે સુયોધન! અમે બધા વિશ્રામ કરી ચૂક્યા છીએ અને ઘણો સમયથી તને શોધી રહ્યા છીએ; તેથી હવે ઊઠ અને અહિં જ યુદ્ધ કર.

Verse 43

हत्वा वा समरे पार्थान्‌ स्फीतं राज्यमवाप्रुहि । निहतो वा रणे<स्माभिवीरलोकमवाप्स्यसि

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—સમરમાં પાર્થોને મારી સમૃદ્ધ રાજ્ય પ્રાપ્ત કર; અથવા રણભૂમિમાં અમારા હાથે નિહત થઈ વીરલોકને પ્રાપ્ત થા.

Verse 44

दुर्योधन उवाच यदर्थ राज्यमिच्छामि कुरूणां कुरुनन्दन । त इमे निहता:ः सर्वे भ्रातरो मे जनेश्वर

દુર્યોધને કહ્યું—હે કુરુનંદન, હે જનેશ્વર! જેમના માટે હું કૌરવોનું રાજ્ય ઇચ્છતો હતો, તે મારા બધા ભાઈઓ નિહત થઈ ગયા છે.

Verse 45

क्षीणरत्नां च पृथिवीं हतक्षत्रियपुड्रवाम्‌ । न हात्सहाम्यहं भोक्तुं विधवामिव योषितम्‌

દુર્યોધને કહ્યું—આ ધરતી તેના રત્નોથી વંચિત થઈ ગઈ છે અને શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિયો સંહારાયા છે. વિધવા સ્ત્રી જેવી શ્રી અને રક્ષણ વિનાની આ ધરતીનો ઉપભોગ કરવો હું સહન કરી શકતો નથી.

Verse 46

अद्यापि त्वहमाशंसे त्वां विजेतुं युधिष्ठिर । भड़्क्त्वा पाज्चालपाण्डूनामुत्साहं भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ युधिष्ठि!! मैं आज भी पांचालों और पाण्डवोंका उत्साह भंग करके तुम्हें जीतनेका हौसला रखता हूँ

દુર્યોધને કહ્યું—હે યુધિષ્ઠિર! આજે પણ તને જીતવાની આશા હું રાખું છું. હે ભરતશ્રેષ્ઠ! પાંચાલો અને પાંડવોનો ઉત્સાહ ભંગ કરીને પણ તને પરાજિત કરવાનો સંકલ્પ હું ધરાવું છું.

Verse 47

न वत्विदानीमहं मन्ये कार्य युद्धेन कर्हिचित्‌ । द्रोणे कर्णे च संशान्ते निहते च पितामहे

દુર્યોધને કહ્યું—હવે મને નથી લાગતું કે ક્યારેય આ યુદ્ધથી કોઈ કાર્ય સિદ્ધ થશે. દ્રોણ અને કર્ણ શાંત કરાયા છે અને પિતામહ ભીષ્મ પણ નિહત થયા; તો પછી આ સંઘર્ષ ચાલુ રાખવાની શું જરૂર રહી?

Verse 48

अस्त्विदानीमियं राजन्‌ केवला पृथिवी तव । असहायो हि को राजा राज्यमिच्छेत्‌ प्रशासितुम्‌,राजन्‌! अब यह सूनी पृथ्वी तुम्हारी ही रहे। कौन राजा सहायकोंसे रहित होकर राज्य- शासनकी इच्छा करेगा?

દુર્યોધને કહ્યું—હે રાજન! હવે આ ધરતી માત્ર તારી જ રહે. કારણ કે સહાયકો વિના કયો રાજા રાજ્ય શાસવા ઇચ્છે?

Verse 49

सुहृदस्तादृशान्‌ हित्वा पुत्रान्‌ भ्रातृन्‌ पितृनपि । भवद्धिश्व ह्वते राज्ये को नु जीवेत मादृश:

દુર્યોધને કહ્યું—આવા હિતૈષી સુહૃદો, પુત્રો, ભાઈઓ, અહીં સુધી કે પિતાઓને પણ છોડીને; અને તમારાં દ્વારા રાજ્ય છીનવાઈ જાય તો—મારા જેવો પુરુષ કોણ જીવિત રહી શકે?

Verse 50

अहं वनं गमिष्यामि हाजिनै: प्रतिवासित:ः । रतिर्हि नास्ति मे राज्ये हतपक्षस्थ भारत

હું મૃગચર્મ ધારણ કરીને વનમાં જઈશ. હે ભારત! મારા પક્ષના લોકો માર્યા ગયા હોવાથી હવે આ રાજ્યમાં મને જરાય આનંદ રહ્યો નથી.

Verse 51

हतबान्धवभूयिष्ठा हताश्वा हतकुञ्जरा । एषा ते पृथिवी राजन्‌ भुड्क्ष्वैनां विगतज्वर:

હે રાજન! જ્યાં મારા મોટા ભાગના બંધુઓ માર્યા ગયા છે અને ઘોડા તથા હાથીઓ નષ્ટ થયા છે—એ પૃથ્વી હવે તારી જ છે. તું નિઃચિંતા, જ્વરરહિત થઈને તેનો ઉપભોગ કર.

Verse 52

वनमेव गमिष्यामि वसानो मृगचर्मणी । न हि मे निर्जनस्यास्ति जीवितेडद्य स्पृहा विभो

પ્રભુ! હું મૃગચર્મ ધારણ કરીને એકલો વનમાં જ જઈશ. જ્યારે મારા સ્વજન જ રહ્યા નથી, ત્યારે આ જીવનને પકડી રાખવાની મને ઇચ્છા નથી.

Verse 53

तथाप्येन॑ ह्वतं युद्धे लोका द्रक्ष्यन्ति माधव । “माधव! यद्यपि यह छल-कपटकी विद्यामें बड़ा चतुर है

માધવ! તેમ છતાં લોકો તેને યુદ્ધમાં હત થયેલો જ જોશે. ‘માધવ! છલ-કપટની કલામાં તે કેટલો પણ ચતુર હોય, તો પણ કપટ કરીને મારા હાથમાંથી જીવતો છૂટી શકશે નહીં. યુદ્ધભૂમિમાં વજ્રધારી ઇન્દ્ર સ્વયં તેની મદદ કરે તોય સર્વ લોકો તેને યુદ્ધમાં મરેલો જ જોશે.’ રાજેન્દ્ર! તું જા અને તે પૃથ્વીનો ઉપભોગ કર, જેના સ્વામીનો નાશ થયો છે, જેના યોધ્ધાઓ હત થયા છે અને જેના રત્નો નષ્ટ થયા છે; તારી જીવિકા ક્ષીણ થઈ ગઈ છે, તેથી તારી ક્ષમતાનુસાર, જેમ બને તેમ, સુખથી રહેજે.

Verse 54

संजय उवाच दुर्योधनं तव सुतं सलिलस्थं महायशा: । श्रुत्वा तु करुणं वाक्यमभाषत युधिषिर:

સંજય બોલ્યા—હે રાજન! પાણીમાં ઊભેલા તમારા પુત્ર દુર્યોધનના તે કરુણ વચન સાંભળી મહાયશસ્વી યુધિષ્ઠિરે તેને આ રીતે કહ્યું.

Verse 55

युधिछिर उवाच आर्तप्रलापान्मा तात सलिलस्थ: प्रभाषिथा: । नैतन्मनसि मे राजन्‌ वाशितं शकुनेरिव

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—તાત, પાણીમાં ઊભા રહી આર્તજનની જેમ પ્રલાપ ન કર. હે રાજન, તારા આ શબ્દો મારા મનમાં કોઈ અર્થ સાથે સ્થિર થતા નથી—પક્ષીઓના ચહચહાટ જેવા.

Verse 56

यदि वापि समर्थ: स्यास्त्वं दानाय सुयोधन । नाहमिच्छेयमवर्निं त्वया दत्तां प्रशासितुम्‌

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે સુયોધન, તું દાન આપવા સમર્થ હોવા છતાં પણ, તારા દ્વારા અપાયેલી આ અવનીનું શાસન હું કરવું ઇચ્છતો નથી.

Verse 57

सुयोधन! यदि तुम इसे देनेमें समर्थ होते तो भी मैं तुम्हारी दी हुई इस पृथ्वीपर शासन करनेकी इच्छा नहीं रखता ।।

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે સુયોધન, તું આપવા સમર્થ હોવા છતાં પણ, તારા દાનરૂપે આ ધરતી પર શાસન કરવાની મારી ઈચ્છા નથી. હે રાજન, અધર્મથી તારા દ્વારા અપાયેલી આ ભૂમિ હું સ્વીકારી શકતો નથી; કારણ કે ક્ષત્રિય માટે દાન સ્વીકારવું ધર્મ તરીકે સ્મૃત નથી.

Verse 58

त्वया दत्तां न चेच्छेयं पृथिवीमखिलामहम्‌ । त्वां तु युद्धे विनिर्जित्य भोक्तास्मि वसुधामिमाम्‌

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—તારા દાનરૂપે આ આખી પૃથ્વી પણ હું સ્વીકારવા ઇચ્છતો નથી. યુદ્ધમાં તને પરાજિત કરીને જ હું આ વસુધાનો ઉપભોગ કરીશ.

Verse 59

अनीश्वरश्व पृथिवीं कथं त्वं दातुमिच्छसि । त्वयेयं पृथिवी राजन्‌ किन्न दत्ता तदैव हि

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—તું પૃથ્વીનો સ્વામી ન હોય તો તેને આપવા કેવી રીતે ઇચ્છે છે? હે રાજન, જો આ પૃથ્વી ખરેખર તારી જ હોત, તો તે જ સમયે કેમ ન આપી દીધી?

Verse 60

वा्ष्णेयं प्रथमं राजन्‌ प्रत्याख्याय महाबलम्‌

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—“રાજન! પ્રથમ મહાબળવાન વृष્ણેયને નકારીને…”

Verse 61

अभियुक्तस्तु को राजा दातुमिच्छेद्धि मेदिनीम्‌

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—“શત્રુઓથી દબાયેલો અને ચારેય તરફથી આક્રાંત થયેલો રાજા—એવો કયો રાજા પૃથ્વી દાન આપવા ઇચ્છે? હે કુરુનંદન નરેશ! હવે ન તો તું કોઈને રાજ્ય આપી શકે છે, ન બળપૂર્વક તેને છીનવી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં તને ‘ભૂમિ આપવાની’ ઇચ્છા કેવી રીતે ઉદ્ભવી?”

Verse 62

न त्वमद्य महीं दातुमीश: कौरवनन्दन । आच्छेत्तुं वा बलादू राजन्‌ स कथं दातुमिच्छसि

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—“હે કુરુનંદન! આજે તું ન તો ભૂમિ આપવા સક્ષમ છે, ન બળપૂર્વક તેને છીનવવા સક્ષમ. જે રાજા પોતે જ શત્રુઓથી આક્રાંત હોય, તે બીજા કોઈને પ્રદેશ આપવા કેવી રીતે વિચારે? જ્યારે તું ન આપી શકે, ન બળથી લઈ શકે—તો આજે તને ભૂમિ આપવાની ઇચ્છા કેવી રીતે થઈ?”

Verse 63

मां तु निर्जित्य संग्रामे पालयेमां वसुन्धराम्‌ । सूच्यग्रेणापि यद्‌ भूमेरपि भिद्येत भारत

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—“યુદ્ધમાં મને જીતીને આ વસુંધરાનું પાલન કર. હે ભારત! પહેલાં તો સૂઈની નોકે જેટલી ભૂમિ ભેદી શકાય તેટલો ભાગ પણ તું મને આપતો ન હતો; અને આજે, હે પ્રજાનાથ, આખી પૃથ્વી કેવી રીતે આપવા તૈયાર થયો છે?”

Verse 64

तन्मात्रमपि तन्महां न ददाति पुरा भवान्‌ | स कथं पृथिवीमेतां प्रददासि विशाम्पते

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—“પહેલાં તું એટલો મહાન હોવા છતાં પણ મને એટલું પણ આપતો ન હતો. હે વિશાંપતે (પ્રજાધિપ)! તો આજે આ સમગ્ર પૃથ્વી કેવી રીતે આપવા તૈયાર થયો છે?”

Verse 65

सूच्यग्रं नात्यज: पूर्व स कथं त्यजसि क्षितिम्‌ | एवमैश्वर्यमासाद्य प्रशास्यथ पृथिवीमिमाम्‌

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—“પહેલાં તો તું સોયની અણી પણ છોડતો ન હતો; તો હવે આ ધરતીને કેવી રીતે છોડે છે? આવું ઐશ્વર્ય પામી, આ જ પૃથ્વીનું શાસન કર અને તેનું રક્ષણ કર।”

Verse 66

मायावी मायया वध्य: सत्यमेतद्‌ युधिष्ठिर । भगवान्‌ श्रीकृष्णने कहा--भारत! मायावी दुर्योधनकी इस मायाको आप मायाद्वारा ही नष्ट कर डालिये! युधिष्ठिर! मायावीका वध मायासे ही करना चाहिये

વાયુએ કહ્યું—“યુધિષ્ઠિર! આ સત્ય છે: જે માયાથી યુદ્ધ કરે છે, તેનો નાશ પ્રતિમાયા દ્વારા જ કરવો જોઈએ. પરંતુ તું માત્ર સીધાસાદાપણાના મોહમાં પડી આ વાત સમજી શકતો નથી. શત્રુ જ્યારે કપટ, યુક્તિ અને ગુપ્ત યોજનાનો આશ્રય લે, ત્યારે ધર્મરક્ષા અને મહાન અનર્થ ટાળવા માટે નીતિમાં પ્રતિઉપાય માન્ય છે।”

Verse 67

अस्मान्‌ वा त्वं पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम्‌

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—“જો તું અમને પરાજિત કરી શકે, તો આ જ પૃથ્વીનું શાસન કર—જેમ તને યોગ્ય લાગે તેમ।”

Verse 68

आवयोर्जीवतो राजन्‌ मयि च त्वयि च ध्रुवम्‌

હે રાજન! જ્યાં સુધી આપણે બંને—હું અને તું—જીવિત છીએ, ત્યાં સુધી આ વાત નિશ્ચિત અને અચલ છે.

Verse 69

संशय: सर्वभूतानां विजये नौ भविष्यति । राजन! मेरे और तुम्हारे दोनोंके जीते-जी हमारी विजयके विषयमें समस्त प्राणियोंको संदेह बना रहेगा ।। जीवितं तव दुष्प्रज्ञ मयि सम्प्रति वर्तते

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—“હે રાજન! જ્યાં સુધી આપણે બંને જીવિત છીએ, ત્યાં સુધી અમારી વિજય બાબતે સર્વ પ્રાણીઓમાં સંશય રહેશે. અને હે દુર્બુદ્ધિ! અત્યારે તારો જીવ મારા આધિન છે।”

Verse 70

जीवयेयमहं काम॑ न तु त्वं जीवितुं क्षम: । दुर्मते! इस समय तुम्हारा जीवन मेरे हाथपमें है। मैं इच्छानुसार तुम्हें जीवनदान दे सकता हूँ; परंतु तुम स्वेच्छापूर्वक जीवित रहनेमें समर्थ नहीं हो || ६९ ई ।।

Yudhiṣṭhira said: “I may live if I choose; but you are not capable of living. O evil-minded one, at this moment your life lies in my hands. If I wish, I can grant you life; but you cannot preserve your life by your own will. For you have indeed made a deliberate effort—especially against us—to bring about our destruction.”

Verse 71

आशीविषैरविषिश्षापि जले चापि प्रवेशनै: । त्वया विनिकृता राजन्‌ राज्यस्य हरणेन च

Yudhiṣṭhira said: “O King, you have wronged me—by means as deadly as venomous serpents, even by forcing entry into the waters, and also by the seizure of my kingdom. Your acts have been like poison in their effect, stripping me of what was rightfully mine and driving me into peril.”

Verse 72

अप्रियाणां च वचनैद्रौपद्या: कर्षणेन च । एतस्मात्‌ कारणात्‌ पाप जीवितं ते न विद्यते

Yudhiṣṭhira said: “Because of your harsh and offensive words, and because you dragged Draupadī by force, O sinner—on account of these deeds, life will not remain for you.”

Verse 73

उत्तिषवीत्तिष्ठ युध्यस्व युद्धे श्रेयो भविष्यति । याद है न

Yudhiṣṭhira said: “Rise, hero—stand up and fight. In battle, that alone will be better for you. You once strove with special effort to burn us alive; you had Bhīma bitten by venomous serpents, fed him poison and cast him into the water; you seized our kingdom and ensnared us in your web of deceit; you hurled harsh words at Draupadī and dragged her by the hair. Sinner! For these reasons your life is as good as destroyed. Rise, rise—fight; by that alone will your welfare be served.”

Verse 76

जहि त्वं भरतश्रेष्ठ मायात्मानं सुयोधनम्‌ । भरतश्रेष्ठ] आप बहुत-से रचनात्मक उपायोंद्वारा जलमें मायाका प्रयोग करके मायामय दुर्योधनका वध कीजिये

Vāyu said: “O best of the Bharatas, strike down Suyodhana—Duryodhana—whose very nature is deceit and illusion. Use discerning strategy to overcome his māyā, for in war righteousness must not be surrendered to trickery; rather, deception that violates dharma is to be checked so that justice may prevail.”

Verse 116

क्रियया योगमास्थाय तथा त्वमपि विक्रम । राजन! पुलस्त्यकुमार विश्रवाका पुत्र रावण नामक राक्षस श्रीरामचन्द्रजीके द्वारा क्रियात्मक उपाय और युक्तिकौशलके सहारे ही सम्बन्धियों और सेवकोंसहित मारा गया

વાયુ બોલ્યા—ક્રિયાત્મક ઉપાયો અને યુક્તિકૌશલ્યનો આશ્રય લઈને તું પણ, હે વિક્રમ, આગળ વધ. રાજન! પુલસ્ત્યકુમાર વિશ્રવાસનો પુત્ર રાવણ નામનો રાક્ષસ શ્રીરામચંદ્રજીએ અસરકારક ઉપાયો અને કુશળ તંત્રથી, તેના સગાં-સેવકો સહિત, સંહાર્યો હતો; એ જ રીતે તું પણ તારો પરાક્રમ પ્રગટ કર.

Verse 126

तारकश्न महादैत्यो विप्रचित्तिश्न वीर्यवान्‌ नरेश्वर! पूर्वकालके महादैत्य तारक और पराक्रमी विप्रचित्तिको मैंने क्रियात्मक उपायोंसे ही मारा था

વાયુ બોલ્યા—નરેશ્વર! પૂર્વકાળમાં મહાદૈત્ય તારક અને પરાક્રમી વિપ્રચિત્તિને મેં માત્ર ક્રિયાત્મક ઉપાયો દ્વારા જ સંહાર્યા હતા.

Verse 153

क्रियाभ्युपायैर्निहता: क्रियां तस्मात्‌ समाचर । राजन! कार्यकौशल ही बलवान है

વાયુ બોલ્યા—ક્રિયાત્મક ઉપાયો દ્વારા અનેક લોકો નાશ પામ્યા છે; તેથી, રાજન, તું નિર્ણાયક કર્મ કર. કાર્યસાધનનું કુશળતાજ સાચું બળ છે; બીજું કશું નહીં. યుధિષ્ઠિર! દૈત્ય, દાનવ, રાક્ષસ તથા ઘણા ભુપાલ અસરકારક ઉપાયો અને અમલથી જ સંહારાયા છે; તેથી તું પણ ક્રિયાત્મક ઉપાયનો જ આશ્રય લે.

Verse 593

धर्मतो याचमानानां प्रशमार्थ कुलस्य न: । अब तो तुम स्वयं ही इस पृथ्वीके स्वामी नहीं रहे; फिर इसका दान कैसे करना चाहते हो? राजन! जब हम लोग कुलमें शान्ति बनाये रखनेके लिये पहले धर्मके अनुसार अपना ही राज्य माँग रहे थे

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—કુલમાં શાંતિ સ્થાપવા માટે અમે ધર્મ મુજબ આપણો જ ન્યાયસંગત ભાગ માગતા હતા; ત્યારે તું અમને આ ભૂમિ કેમ ન આપી? આજે તો તું પોતે પણ આ પૃથ્વીનો સ્વામી રહ્યો નથી; તો પછી તેનો ‘દાન’ કેવી રીતે કરવા ઇચ્છે છે? રાજન! જ્યારે અમે પ્રથમ ધર્માનુસાર પોતાનું રાજ્ય માગ્યું હતું, ત્યારે જ તું પૃથ્વી કેમ ન આપી?

Verse 603

किमिदानीं ददासि त्वं को हि ते चित्तविभ्रम: । नरेश्वर! पहले महाबली भगवान्‌ श्रीकृष्णको हमारे लिये राज्य देनेसे इनकार करके इस समय क्‍यों दे रहे हो? तुम्हारे चित्तमें यह कैसा भ्रम छा रहा है?

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હવે તું શું આપી રહ્યો છે? નરેશ્વર! તારા ચિત્તમાં આ કેવો ભ્રમ છે? પહેલાં મહાબલી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે અમારા માટે રાજ્ય આપવા ઇનકાર કર્યો હતો; તો હવે તું કેમ આપવા ઇચ્છે છે? તારા હૃદયમાં કયો મોહ છવાઈ ગયો છે?

Verse 653

को हि मूढो व्यवस्यथेत शत्रोर्दातुं वसुन्धराम्‌ । पहले तो तुम सूईकी नोक बराबर भी भूमि नहीं छोड़ रहे थे

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— શત્રુને વસુંધરા આપવા કોણ મોહગ્રસ્ત મૂર્ખ નિશ્ચય કરશે? પહેલાં તો સોયની નોક જેટલી જમીન પણ છોડતા ન હતા; હવે આખી પૃથ્વી ત્યાગવાની વાત કેવી રીતે કરો છો? ઐશ્વર્ય પામી આ ધરતીનું શાસન કર્યા પછી કયો મૂર્ખ પોતાનું રાજ્ય શત્રુના હાથમાં સોંપવા ઇચ્છે?

Verse 666

पृथिवीं दातुकामो5पि जीवितेन विमोक्ष्यसे । तुम तो केवल मूर्खतावश विवेक खो बैठे हो; इसीलिये यह नहीं समझते कि आज भूमि देनेकी इच्छा करनेपर भी तुम्हें अपने जीवनसे हाथ धोना पड़ेगा

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— તું પૃથ્વી આપવા ઇચ્છે તોય જીવિત રહીને છૂટકારો નહીં મળે; તેની કિંમત તારે પ્રાણોથી ચૂકવવી પડશે. મૂર્ખતાથી તારો વિવેક નષ્ટ થયો છે; તેથી તને સમજાતું નથી કે આજે જમીન આપવા ઇચ્છા હોવા છતાં પણ જીવનત્યાગ ટળશે નહીં.

Verse 673

अथवा निहतोअस्माभिव्रज लोकाननुत्तमान्‌ | या तो हमलोगोंको परास्त करके तुम्हीं इस पृथ्वीका शासन करो या हमारे हाथों मारे जाकर परम उत्तम लोकोंमें चले जाओ

અથવા અમને જીતીને તું જ આ પૃથ્વીનું શાસન કર; નહીંતર અમારા હાથે હણાઈને અનुत્તમ લોકોમાં ગમન કર.