Adhyaya 14
Adhyāya 14: Śalya’s Missile-Pressure and the Pāṇḍava Convergence (शल्यस्य शरवर्षम्)
Upa-parva: Śalya–Pāṇḍava Saṃgharṣa (Strategic Engagements with the Madra King)
Saṃjaya reports a dense sequence of engagements. Duryodhana and Dhṛṣṭadyumna exchange heavy volleys, with imagery of arrow-showers likened to seasonal raincloud downpours. Dhṛṣṭadyumna’s counter-pressure prompts Kaurava allies to encircle him, while he maneuvers amid elite chariot-fighters displaying technical dexterity. Parallel combats unfold: Śikhaṇḍin, supported by Prabhadrakas, engages Kṛtavarman and Gautama. The narrative then centers on Śalya, who releases sustained arrow-rains, pressing the Pāṇḍavas including Sātyaki and Vṛkodara (Bhīma). Nakula charges Śalya, strikes him with a focused set of arrows, and Śalya responds by wounding Nakula and severing his bow; Nakula re-arms and continues. Yudhiṣṭhira, Bhīma, Sātyaki, and Sahadeva collectively advance; Śalya receives them with calibrated strikes, notably disabling Sātyaki’s chariot team and rendering him chariotless before Sātyaki returns on another chariot to renew the duel. The scene culminates in a tumultuous convergence likened to mythic combat, with the battlefield saturated by arrows, darkness-like missile density, and the depiction of Śalya’s singular capacity to hold off many attackers.
Chapter Arc: रणभूमि में द्रोणपुत्र अश्वत्थामा और सव्यसाची अर्जुन आमने-सामने आते हैं; आरम्भ होते ही दोनों ओर से शिलीमुखों की वर्षा होती है और महाधनुर्धर एक-दूसरे की परीक्षा लेने लगते हैं। → अर्जुन तीन-तीन और दो-दो बाणों से अश्वत्थामा तथा अन्य महारथियों को बेधते हुए शरवर्षा से सेना को ढक देता है; प्रत्युत्तर में द्रोणि भी घोर अस्त्र-संघर्ष छेड़ देता है, जिससे रथ, सारथि, घोड़े और कवच तक लक्ष्य बन जाते हैं। → सव्यसाची अश्वत्थामा के घोड़े, सारथि और रथ को चौपट कर देता है; उधर महारथी सुरथ के क्रोधपूर्ण आक्रमण से द्रोणि दण्डाहत सर्प-सा उग्र हो उठता है और युद्ध अत्यन्त घोर रूप ले लेता है। → लम्बे समय तक युद्ध सम बना रहता है; फिर अर्जुन क्षणभर ‘गुरुपुत्र’ का मान रखकर भी हर्ष-उत्साह से गाण्डीव खींचता है—संकेत देता है कि वह मर्यादा और रणनीति दोनों को साथ लेकर निर्णायक प्रहार की ओर बढ़ रहा है। → अस्त्र-शस्त्रों का संघर्ष फिर से घोर हो उठता है—क्या अर्जुन की मर्यादित दृढ़ता द्रोणपुत्र के उग्र प्रतिशोध को तोड़ेगी, या युद्ध और अधिक विनाशकारी मोड़ लेगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ५० श्लोक हैं।) अपन क्ाा छा 2 चतुर्दशो 5 ध्याय: अर्जुन और अभ्वत्थामाका युद्ध तथा पांचाल वीर सुरथका वध संजय उवाच अर्जुनो द्रौणिना विद्धो युद्धे बहुभिरायसै: । तस्य चानुचरै: शूरैस्त्रिगर्तानां महारथै:
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! યુદ્ધમાં દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામાએ લોખંડના અનેક બાણોથી અર્જુનને ઘાયલ કર્યો; અને તેના અનુચર ત્રિગર્તદેશના શૂર મહારથીઓએ પણ તેને ચારે તરફથી ઘેરીને આક્રમણ કર્યું.
Verse 2
द्रौर्णि विव्याध समरे त्रिभिरेव शिलीमुखै: । तथेतरान् महेष्वासान द्वाभ्यां द्वाभ्यां धनंजय:
સંજય બોલ્યો—સમરમાં ધનંજય (અર્જુન) એ દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામાને માત્ર ત્રણ તીક્ષ્ણ બાણોથી વીંધ્યો; અને એ જ રીતે અન્ય મહાધનુર્ધરોને પણ બે-બે બાણોથી ઘાયલ કર્યા.
Verse 3
तब अर्जुनने समरभूमिमें तीन बाणोंसे अश्वत्थामाको और दो-दो बाणोंसे अन्य महाधनुर्धरोंको बींध डाला ।। भूयश्वचैव महाराज शरवर्षैरवाकिरत् | शरकण्टकितास्ते तु तावका भरतर्षभ
સંજય બોલ્યો—ત્યારે અર્જુને રણભૂમિમાં અશ્વત્થામાને ત્રણ બાણોથી અને અન્ય મહાધનુર્ધરોને બે-બે બાણોથી વીંધ્યા. પછી, મહારાજ, તેણે બાણવર્ષાથી તેમને ઢાંકી દીધા. હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તમારા યોદ્ધાઓ બાણોથી કાંટાવાળા જેવા દેખાતા હતા.
Verse 4
अर्जुन रथवंशेन द्रोणपुत्रपुरोगमा:
સંજય બોલ્યો—અર્જુનની રથ-પંક્તિ આગળ વધી; તેના અગ્રભાગે દ્રોણપુત્ર હતો.
Verse 5
अयोधयन्त समरे परिवार्य महारथा: । समरांगणमें द्रोणपुत्रको आगे करके कौरव महारथी अर्जुनको रथसमूहसे घेरकर उनके साथ युद्ध करने लगे ।। तैस्तु क्षिप्ता: शरा राजन् कार्तस्वरविभूषिता:
સંજય બોલ્યા—મહારથીઓ સમરમાં તેને સર્વ બાજુથી ઘેરીને યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. રણભૂમિમાં દ્રોણપુત્રને આગળ રાખીને કૌરવ મહારથીઓએ રથસમૂહથી અર્જુનને ઘેરી લીધો અને તેની સાથે ઘમાસાણ કર્યું. ત્યાર પછી, હે રાજન, તેમના દ્વારા છોડાયેલા સુવર્ણભૂષિત બાણો ચોતરફ ઉડી નીકળ્યા અને ઘેરાયેલા એકમાત્ર લક્ષ્ય પર યુદ્ધનો દબાણ તથા ભયંકર સંકટ વધુ વધાર્યું.
Verse 6
तथा कृष्णौ महेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम्
સંજય બોલ્યા—એ જ રીતે તે બંને કૃષ્ણ, મહાધનુર્ધર, સર્વ ધનુર્ધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાના વર્ગના અગ્રગણ્ય વૃષભ સમાન, સમરમાં અતુલ પરાક્રમે તેજસ્વી હતા.
Verse 7
कूबरं रथचक्राणि ईषा योक््त्राणि वा विभो
સંજય બોલ્યા—હે વિભો, ત્યાં રથનું કૂબર, રથચક્રો, ઈષા અને યોક્ત્ર—બધું જ પડ્યું હતું. રણભૂમિના કઠોર અંતમાં યુદ્ધનાં આ સાધનો તૂટેલા-છૂટેલા દેખાતા હતા; જાણે ધર્મની કસોટીમાં બળનું વૈભવ પણ ક્ષણભંગુર હોય.
Verse 8
नैतादृशं दृष्टपूर्व राजन् नैव च न श्रुतम्
સંજય બોલ્યા—હે રાજન, આવું ન તો પહેલાં ક્યારેય જોયું છે, ન તો સાંભળ્યું છે. આ પ્રસંગ અભૂતપૂર્વ છે; જાણે યુદ્ધકથામાં નીતિ અને મર્યાદાની સીમાઓ જ વટાવી દેવામાં આવી હોય.
Verse 9
स रथ: सर्वतो भाति चित्रपुड्खै: शितै: शरै:
સંજય બોલ્યા—એ રથ સર્વ બાજુથી ઝગમગતો હતો; કારણ કે વિચિત્ર પુંખવાળા તીક્ષ્ણ બાણો સર્વત્ર તેમાં ઘૂસી ગયા હતા. યુદ્ધની ઉગ્રતામાં હિંસાના નિશાનોથી યુક્ત હોવા છતાં તે યુદ્ધયાન તેજસ્વી જણાતો હતો.
Verse 10
ततोडर्जुनो महाराज शरै: संनतपर्वभि:
પછી, મહારાજ, અર્જુને સુસંસ્કૃત અને દૃઢ સાંધાવાળા બાણોથી તેને વિંધ્યો—અવિરત રણધર્મના કઠોર નિયમોમાં તેની સંયમિત ધનુર્વિદ્યાનું આ પ્રતીક હતું.
Verse 11
ते वध्यमाना: समरे पार्थनामाड्कितै: शरै:
સંજય બોલ્યા: યુદ્ધના ઘમાસાણમાં તેઓ પાર્થ-નામાંકિત બાણોથી સંહારાતા હતા—એવા શસ્ત્રો જે પોતાનો સ્ત્રોત જાહેર કરે અને વધને સ્પષ્ટ કરી દે. આ પંક્તિ સૂચવે છે કે યુદ્ધમાં કર્મ અનામ નથી રહેતું; યોદ્ધાની કર્તૃત્વતા તેના શસ્ત્રો પર ખુલ્લેઆમ અંકિત રહે છે.
Verse 12
कोपोद्धूतशरज्वालो धनु:शब्दानिलो महान्
સંજય બોલ્યા: “ધનુષ્યના ગર્જનાથી બનેલો એક મહાન પવન ઊઠ્યો, અને ક્રોધથી ધકેલાયેલી બાણવૃષ્ટિ જ તેની જ્વાળા હતી.”
Verse 13
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें शल्यका युद्धविषयक तेरहवाँ अध्याय पूरा हुआ
સંજય બોલ્યા: હે ભારત! પાર્થના રથમાર્ગોમાં ધરતી પર પડેલા ચક્રો અને જુઆ દેખાતા હતા. અર્જુનની ગતિથી મથાયેલા રણક્ષેત્રમાં રથના અંગો-ઉપાંગ, તૂણીર, પતાકા-ધ્વજ, ઈષા, અનુકર્ષ, ત્રિવેણુ કાષ્ઠ, ધુરા, દોરડા, ચાબુક—અને કુંડળ તથા પાગડી ધારણ કરેલા કપાયેલા મસ્તક, ભુજાઓ, ખભા, છત્ર, વ્યજન અને મુકુટ—ઢગલાંના ઢગલાં દેખાતા હતા; જાણે તેના રથનો માર્ગ જ વિનાશની રેખા બની ગયો હોય.
Verse 14
तूणीराणां पताकानां ध्वजानां च रथै: सह । ईषाणामनुकर्षाणां त्रिवेणूनां च भारत,इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि संकुलयुद्धे चतुर्दशोध्याय:
સંજય બોલ્યા: “હે ભારત! રથો સાથે તૂણીર, પતાકા અને ધ્વજ વિખેરાયેલા હતા; તેમજ રથ-ઈષા, જુઆ, ખેંચવાની દોરડીઓ અને ત્રિવેણુ (ત્રિગુણિત રज्जુ) પણ હતાં.” આ દૃશ્ય યાદ અપાવે છે કે યુદ્ધ અંતે રાજવૈભવ અને શૌર્યગર્વને પણ તૂટેલા સાધનોના કચરામાં ફેરવી નાખે છે.
Verse 15
अक्षाणामथ योकत्राणां प्रतोदानां च सर्वश: । शिरसां पततां चापि कुण्डलोष्णीषधारिणाम्
ત્યારે સર્વત્ર અક્ષની કીલાઓ, જુગની દોરડીઓ અને પ્રતોદો વિખેરાયેલા હતા; અને કુંડળ તથા ઉષ્ણીષ ધારણ કરેલા પડેલા યોદ્ધાઓનાં મસ્તકો પણ પડ્યાં હતાં।
Verse 16
भुजानां च महाभाग स्कन्धानां च समन्तत: । छत्राणां व्यजनै: सार्थ मुकुटानां च राशय:
હે મહાભાગ! ચારે તરફ કપાયેલા ભુજાઓ અને સ્કંધોના ઢગલા હતા; અને ચામરો સહિત રાજછત્રોના તથા પડેલા મુકુટોના પણ ઢગલા હતા।
Verse 17
ततः क्रुद्धस्य पार्थस्य रथमार्गे विशाम्पते
પછી, હે વિશાંપતે! ક્રોધિત પાર્થના રથમાર્ગ પર (યુદ્ધની ગતિ) આગળ વધવા લાગી।
Verse 18
भीरूणां त्रासजननी शूराणां हर्षवर्धिनी
તે ભીરુઓ માટે ભયજનની છે અને શૂરવીરો માટે હર્ષવર્ધિની છે।
Verse 19
हत्वा तु समरे पार्थ: सहस्रे द्वे परंतप:
ત્યારે સમરમાં પરંતપ પાર્થએ બે સહસ્ર યોદ્ધાઓનો વધ કર્યો।
Verse 20
यथा हि भगवान ग्निर्जगद् दग्ध्वा चराचरम्
સંજયે કહ્યું—જેમ ભગવાન અગ્નિ ચરાચર સહિત સમગ્ર જગતને દગ્ધ કરી નાખે છે…
Verse 21
द्रौणिस्तु समरे दृष्टवा पाण्डवस्थ पराक्रमम्
દ્રૌણિએ સમરમાં પાંડવોનું પરાક્રમ જોઈ (તેમની) પ્રચંડ શક્તિ જાણી લીધી।
Verse 22
तावुभौ पुरुषव्याप्रौ तावुभौ धन्विनां वरौ
તે બંને પુરુષ-વ્યાઘ્ર હતા; તે બંને ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ હતા।
Verse 23
समीयतुस्तदान्योन्यं परस्परवधैषिणौ । वे दोनों ही मनुष्योंमें व्याप्रके समान पराक्रमी थे और दोनों ही धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ समझे जाते थे। उस समय परस्पर वधकी इच्छासे दोनों ही एक-दूसरेके साथ भिड़ गये || २२३ || तयोरासीन्महाराज बाणवर्ष सुदारुणम्
ત્યારે પરસ્પર વધની ઇચ્છાથી તેઓ બંને એકબીજાની સામે ધસી આવી ભીડ્યા. મહારાજ, તેમના વચ્ચે અત્યંત ભયંકર બાણવર્ષા થઈ.
Verse 24
अन्योन्यस्पर्धिनौ तौ तु शरै: संनतपर्वभि:
પરસ્પર સ્પર્ધામાં રહેલા તે બંને સારા વળાંકવાળા, દૃઢ સાંધાવાળા બાણોથી એકબીજા પર પ્રહાર કરવા લાગ્યા.
Verse 25
तयोरयुद्धं महाराज चिरं सममिवाभवत्
સંજય બોલ્યો—હે મહારાજ, તે બંનેનું યુદ્ધ લાંબા સમય સુધી સમાન જ રહ્યું; કોઈને સ્પષ્ટ પ્રાધાન્ય ન મળ્યું, જાણે વિધિએ બંનેને તુલામાં સમતોલ રાખ્યા હોય।
Verse 26
ततोड्र्जुनं द्वादशभी रुक्मपुड्खै: सुतेजनै:
પછી તેણે સોનાના પુંખવાળા અત્યંત તીક્ષ્ણ બાર બાણોથી અર્જુનને આઘાત કર્યો।
Verse 27
ततः प्रहर्षाद् बीभत्सुर्व्याक्षिपद् गाण्डिवं धनु:
પછી હર્ષથી ભરાઈ બીભત્સુ અર્જુને તત્કાળ ગાંડીવ ધનુષ ઉઠાવ્યું।
Verse 28
व्यश्वसूतरथं चक्रे सव्यसाची परंतप:
સંજય બોલ્યો—પરંતપ સવ્યસાચી અર્જુને શત્રુના ઘોડા, સારથી અને રથને વિનાશ પામાડ્યા।
Verse 29
हताश्वे तु रथे तिष्ठन् द्रोणपुत्रस्त्वयस्मयम्
સંજય બોલ્યો—જેનાં રથના ઘોડા માર્યા ગયા હતા, તે રથ પર ઊભો રહી દ્રોણપુત્ર અડગ રહ્યો; સાધન તૂટી પડ્યાં છતાં તેણે યુદ્ધનું તે દારુણ કર્મ ચાલુ રાખ્યું।
Verse 30
तमापतन्तं सहसा हेमपट्टविभूषितम्
સંજય બોલ્યો—તે સહસા તેના પર ધસી આવ્યો, સુવર્ણ પટ્ટાથી વિભૂષિત હતો.
Verse 31
स च्छिन्न॑ं मुसलं दृष्टवा द्रौणि: परमकोपन:
સંજય બોલ્યો—મુસળ તૂટેલું જોઈ દ્રૌણિ પરમ ક્રોધથી ઉગ્ર થયો.
Verse 32
चिक्षेप चैव पार्थाय द्रौणिर्युद्धविशारद:
સંજય બોલ્યો—યુદ્ધવિશારદ દ્રોણપુત્ર દ્રૌણિએ પાર્થ અર્જુન પર તે પરિઘ ફેંક્યો.
Verse 33
तमन्तकमिव क्रुद्ध॑ परिघं प्रेक्ष्य पाण्डव: । अर्जुनस्त्वरितो जघ्ने पजचभि: सायकोत्तमै:
ક્રોધિત અંતક સમાન તે પરિઘને જોઈ પાંડવ અર્જુને તત્કાળ પાંચ ઉત્તમ બાણોથી તેને કાપી પાડી દીધો.
Verse 34
स च्छिन्न: पतितो भूमौ पार्थबाणैर्महाहवे । दारयन् पृथिवीन्द्राणां मनांसीव च भारत,भारत! उस महासमरमें पार्थके बाणोंसे कटकर वह परिघ राजाओंके हृदयोंको विदीर्ण करता हुआ-सा पृथ्वीपर गिर पड़ा
હે ભારત! તે મહાસમરમાં પાર્થના બાણોથી છિન્ન થયેલો તે પરિઘ ધરતી પર પડી ગયો, જાણે રાજાઓના હૃદયો ચીરી રહ્યો હોય.
Verse 35
ततो<परैस्त्रिभिर्भल्लैद्रौणिं विव्याध पाण्डव: । सो5तिविद्धो बलवता पार्थेन सुमहात्मना
ત્યારે પાંડવે વધુ ત્રણ તીક્ષ્ણ ભલ્લોથી દ્રૌણિ (અશ્વત્થામા)ને વીંધી નાખ્યો. મહાત્મા બળવાન પાર્થ દ્વારા અત્યંત વિદ્ધ થયો છતાં તે યુદ્ધધર્મની કઠોરતા વચ્ચે અડગ રહ્યો.
Verse 36
न जहुः: पार्थमासाद्य ताड्यमाना: शितै: शरै: । महाराज! भरतश्रेष्ठ! तत्पश्चात् अर्जुनने पुन उन सबको अपने बाणोंकी वर्षसि आच्छादित कर दिया। अर्जुनके पैने बाणोंकी मार खाकर उन बाणोंसे कण्टकयुक्त होकर भी आपके सैनिक अर्जुनको छोड़ न सके
પાર્થને નજીકથી સામનો કરીને તેના તીક્ષ્ણ બાણોથી તાડિત થયા છતાં તમારા સૈનિકો તેને છોડ્યા નહીં. ત્યારે દ્રૌણિ પોતાના પૌરુષમાં સ્થિર રહી જરાય કંપ્યો નહીં. ત્યારબાદ પાંડુકુમાર અર્જુને ફરી ત્રણ ભલ્લોથી દ્રોણપુત્રને ઘાયલ કર્યો. પછી, હે રાજન, ભારદ્વાજપુત્ર મહારથી સૂરથ (યુદ્ધમાં આગળ વધ્યો).
Verse 37
ततस्तु सुरथो5प्याजी पञ्चालानां महारथ:
પછી તે જ યુદ્ધમાં પાંચાલોનો મહારથી સૂરથ પણ મેદાનમાં ઉતર્યો.
Verse 38
विकर्षन् वै धनु: श्रेष्ठ सर्वभारसहं दृढम्
તે સર્વભાર સહન કરનારું, દૃઢ અને શ્રેષ્ઠ ધનુષ ખેંચી (સજ્જ થયો).
Verse 39
सुरथं तं ततः क्रुद्धमापतन्तं महारथम्
પછી ક્રોધિત થઈ ધસી આવતાં તે મહારથી સૂરથને (જોઈ/લક્ષ્ય કરીને).
Verse 40
त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा सक्किणी परिसंलिहन्
સંજય બોલ્યા—તે ભ્રૂઓને ત્રણ જગ્યાએ વાંકી કરીને ત્રિશિખા ભ્રુકુટી કરી, હોઠ ચાટી, ક્રોધથી સુરથ તરફ ઘૂર્યો. પછી ધનુષ્યની પ્રત્યંચા સાફ કરીને સીધી કરી, યમદંડ સમ તેજસ્વી તીક્ષ્ણ નારાચનો પ્રહાર કર્યો.
Verse 41
द्वीक्ष्य सुरथथं रोषाद् धनुज्यामवमृज्य च | मुमोच तीक3्ष्णं नाराचं यमदण्डोपमद्युतिम्
સંજય બોલ્યા—ક્રોધથી સુરથને જોઈ અને ધનુષ્યની પ્રત્યંચા સાફ કરીને, તેણે યમદંડ સમ તેજસ્વી તીક્ષ્ણ નારાચ છોડ્યો.
Verse 42
स तस्य ह्ृदयं भित्त्वा प्रविवेशातिवेगित: । शक्राशनिरिवोत्सृष्टो विदार्य धरणीतलम्
સંજય બોલ્યા—તે નારાચ તેના હૃદયને ભેદીને અતિ વેગથી અંદર પ્રવેશી ગયો; જેમ ઇન્દ્રનો છોડેલો વજ્ર ધરતીને ફાડી અંદર ઘૂસી જાય તેમ.
Verse 43
ततः स पतितो भूमौ नाराचेन समाहतः । वज्नेण च यथा शज्र पर्वतस्येव दीर्यत:,नाराचसे घायल हुआ सुरथ वज्से विदीर्ण हुए पर्वतके शिखरकी भाँति पृथ्वीपर गिर पड़ा
સંજય બોલ્યા—પછી નારાચથી ઘાયલ થયેલો તે ધરતી પર પડી ગયો; જેમ વજ્રથી વિદિર્ણ થયેલું પર્વતશિખર તૂટી પડે તેમ.
Verse 44
तस्मिन् विनिहते वीरे द्रोणपुत्र: प्रतापवान् । आरुरोह रथं तूर्ण तमेव रथिनां वर:,उस वीरके मारे जानेपर रथियोंमें श्रेष्ठ प्रतापी द्रोणपुत्र अश्वत्थामा तुरंत ही उसी रथपर आरूढ़ हो गया
સંજય બોલ્યા—તે વીરમાં વિનાશ પામતાં, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ પરાક્રમી દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામા તરત જ એ જ રથ પર ચઢી ગયો.
Verse 45
ततः सज्जो महाराज द्रौणिराहवदुर्मद: । अर्जुनं योधयामास संशप्तकवृतो रणे,महाराज! फिर युद्धसज्जासे सुसज्जित हो रणभूमिमें संशप्तकोंसे घिरा हुआ रणदुर्मद द्रोणकुमार अर्जुनके साथ युद्ध करने लगा
ત્યારે, મહારાજ, યુદ્ધના ઉન્માદથી મત્ત થયેલો દ્રૌણિ (અશ્વત્થામા) સમર માટે સજ્જ થયો. રણભૂમિમાં સંશપ્તકો દ્વારા ઘેરાયેલો તે અર્જુન સાથે ઘોર યુદ્ધ કરવા લાગ્યો.
Verse 46
तत्र युद्ध महच्चासीदर्जुनस्य परै: सह । मध्यंदिनगते सूर्ये यमराष्ट्रविवर्धनम्,वहाँ दोपहर होते-होते अर्जुनका शत्रुओंके साथ महाघोर युद्ध होने लगा, जो यमराजके राष्ट्रकी वृद्धि करनेवाला था
ત્યાં, સૂર્ય મધ્યાહ્ને પહોંચતાં જ, અર્જુનનું શત્રુઓ સાથે મહાન અને અત્યંત ઘોર યુદ્ધ શરૂ થયું—જે યમરાજના રાજ્યની વૃદ્ધિ કરનારું બન્યું.
Verse 47
तत्राश्चर्यमपश्याम दृष्टवा तेषां पराक्रमम् । यदेको युगपद् वीरान् समयोधयदर्जुन:
ત્યાં અમે એક આશ્ચર્યજનક દૃશ્ય જોયું. તે વીરોનું પરાક્રમ જોઈને પણ અચંબો એ હતો કે અર્જુન એકલો જ એકસાથે અનેક વીરો સાથે યુદ્ધ કરી રહ્યો હતો.
Verse 48
उस समय उन कौरवपक्षीय वीरोंका पराक्रम देखकर हमने एक और आश्चर्यकी बात यह देखी कि अर्जुन अकेले ही एक ही समय उन सभी वीरोंके साथ युद्ध कर रहे हैं ।।
તે સમયે કૌરવપક્ષના વીરોનું પરાક્રમ જોઈને અમે બીજું પણ આશ્ચર્ય જોયું—અર્જુન એકલો જ એકસાથે તે સૌ વીરો સાથે યુદ્ધ કરી રહ્યો હતો. એકનો અનેક સાથે અતિમહાન સંઘર્ષ થયો—જેમ પૂર્વકાળમાં શતક્રતુ ઇન્દ્રે વિશાળ દૈત્યસેનાથી યુદ્ધ કર્યું હતું તેમ.
Verse 56
अर्जुनस्य रथोपस्थं पूरयामासुरञ्जसा । राजन! उनके चलाये हुए सुवर्णभूषित बाणोंने अर्जुनके रथकी बैठकको अनायास ही भर दिया
રાજન, તેમના ચલાવેલા સુવર્ણભૂષિત બાણોએ અર્જુનના રથની બેઠક-જગ્યા અનાયાસે ભરિ દીધી.
Verse 66
शरैवीक्ष्य विनुन्नाड़ौ प्रह्ृ् युद्धदुर्मदा: । सम्पूर्ण धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ तथा महाधनुर्धर श्रीकृष्ण और अर्जुनके सम्पूर्ण अंगोंको बाणोंसे व्यथित हुआ देख रणदुर्मद कौरवयोद्धा बड़े प्रसन्न हुए
સંજય બોલ્યો—સમસ્ત ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહાધનુર્ધર શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુનના દેહ સર્વાંગે બાણોથી વિદ્ધ અને વ્યથિત થયેલા જોઈ, રણઉન્માદથી મત્ત કૌરવ યોધ્ધાઓ અત્યંત પ્રસન્ન થયા.
Verse 76
युगं चैवानुकर्ष च शरभूतम भूत्तदा । प्रभो! अर्जुनके रथके पहिये, कूबर, ईषादण्ड, लगाम या जोते, जूआ और अनुकर्ष-- ये सब-के-सब उस समय बाणमय हो रहे थे
સંજય બોલ્યો—પ્રભો! તે સમયે યોગ અને અનુકર્ષ પણ જાણે બાણમય થઈ ગયા. અર્જુનના રથનાં પૈડાં, કૂબર, ઈષાદંડ, લગામ, જોડાણ, જુઆ અને અનુકર્ષ—બધું જ ત્યારે બાણોના ઢગમાં ફેરવાતું હતું.
Verse 83
यादृशं तत्र पार्थस्य तावका: सम्प्रचक्रिरे राजन! वहाँ आपके योद्धाओंने अर्जुनकी जैसी अवस्था कर दी थी, वैसी पहले कभी न तो देखी गयी और न सुनी ही गयी थी
સંજય બોલ્યો—રાજન! ત્યાં તમારા યોધ્ધાઓએ પાર્થ (અર્જુન)ની જે હાલત કરી હતી, તેવી પહેલાં ક્યારેય ન જોઈ હતી, ન સાંભળી હતી.
Verse 96
उल्काशतै: सम्प्रदीप्त॑ विमानमिव भूतले । विचित्र पंखवाले पैने बाणोंद्वारा सब ओरसे व्याप्त हुआ अर्जुनका रथ भूतलपर सैकड़ों मसालोंसे प्रकाशित होनेवाले विमानके समान शोभा पाता था
સંજય બોલ્યો—ભૂતલ પર અર્જુનનો રથ, વિચિત્ર પાંખવાળા તીક્ષ્ણ બાણોથી સર્વ તરફ વ્યાપ્ત થઈ, સૈકડો ઉલ્કા/મશાલોથી પ્રદીપ્ત વિમાન સમાન શોભા પામતો હતો.
Verse 103
अवाकिरत्तां पृतनां मेघो वृष्ट्येव पर्वतम् महाराज! तदनन्तर अर्जुनने झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा आपकी उस सेनाको उसी प्रकार ढक दिया, जैसे मेघ पानीकी वर्षासे पर्वतको आच्छादित कर देता है
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! ત્યારબાદ અર્જુને વાંકાં ગાંઠવાળા બાણોથી તમારી તે સેનાને એ રીતે ઢાંકી દીધી, જેમ મેઘ વરસાદની ધારાઓથી પર્વતને આચ્છાદિત કરી દે છે.
Verse 113
पार्थभूतममन्यन्त प्रेक्षमाणास्तथाविधम् | समरभूमिमें अर्जुनके नामसे अंकित बाणोंकी चोट खाते हुए कौरव-सैनिक उन्हें उसी रूपमें देखते हुए सब कुछ अर्जुनमय ही मानने लगे
રણભૂમિમાં તેને તે અદભુત અવસ્થામાં જોઈ, અર્જુનના નામથી અંકિત બાણોના ઘા ખાતા કૌરવ સૈનિકો તેને જાણે સ્વયં અર્જુન જ માનવા લાગ્યા. તેને એમ જ જોતા જોતા ભય અને વિસ્મયથી તેમનો વિવેક ઢળી ગયો અને તેમને સામેનું બધું અર્જુનમય જ લાગવા લાગ્યું.
Verse 126
सैन्येन्धनं ददाहाशु तावकं पार्थपावक: । अर्जुनरूपी महान् अग्निने क्रोधसे प्रजवलित हुई बाणमयी ज्वालाएँ फैलाकर धनुषकी टंकाररूपी वायुसे प्रेरित हो आपके सैन्यरूपी ईंधनको शीघ्रतापूर्वक जलाना आरम्भ किया
તમારી સેના ને ઈંધણ બનાવી પાર્થરૂપ અગ્નિએ તેને તત્કાળ દહન કરવાનું શરૂ કર્યું. ક્રોધથી પ્રજ્વલિત મહાન અગ્નિની જેમ અર્જુને બાણમય જ્વાળાઓ ફેલાવી અને ધનુષ્યની ટંકારરૂપ પવનથી પ્રેરિત થઈ તમારા બળને વિલંબ વિના ભસ્મ કરવા લાગ્યો.
Verse 163
समदृश्यन्त पार्थस्य रथमार्गेषु भारत । भारत! महाभाग! अर्जुनके रथके मार्गोमें धरतीपर गिरते हुए रथके पहियों
હે ભારત! હે મહાભાગ! પાર્થના રથના માર્ગોમાં ધરતી પર પડેલા ઢગલા-ના-ઢગલા દેખાયા—રથચક્રો, જૂઆ, તરકસો, પતાકાઓ અને ધ્વજો, તૂટેલા રથો, શસ્ત્રો, અનુકર્ષ (ખેંચવાના દોરા), ‘ત્રિવેણુ’ નામના કાષ્ઠ, ધુરા, દોરડા, ચાબુક; તેમજ કુંડળ અને પાગડી ધારણ કરેલા કપાયેલા મસ્તક, ભુજાઓ અને ખભા, સાથે છત્રો, વ્યજનો અને મુકુટો પણ।
Verse 176
अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा | प्रजानाथ! कुपित हुए अर्जुनके रथके मार्गकी भूमिपर मांस और रक्तकी कीच जम जानेके कारण वहाँ चलना-फिरना असम्भव हो गया
હે પ્રજાનાથ! માંસ અને રક્તની કાદવથી પૃથ્વી અગમ્ય બની ગઈ. કુપિત અર્જુનના રથના માર્ગની ભૂમિ પર માંસ-શોણિતનો પંક જામતાં ત્યાં ચાલવું-ફરવું અસંભવ થઈ ગયું.
Verse 183
बभूव भरतश्रेष्ठ रुद्रस्याक्रीडनं यथा । भरतश्रेष्ठ! वह रणभूमि रुद्रदेवके क्रीडास्थल (श्मशान)-की भाँति कायरोंके मनमें भय उत्पन्न करनेवाली और शूरवीरोंका हर्ष बढ़ानेवाली थी
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તે રણભૂમિ રુદ્રદેવના ક્રીડાસ્થળ—શ્મશાન—સમાન બની ગઈ. તે કાયરોનાં હૃદયમાં ભય જગાવતી અને શૂરવીરોનો હર્ષ તથા ઉત્સાહ વધારતી હતી.
Verse 196
रथानां सवरूथानां विधूमो5ग्निरिव ज्वलन् । शत्रुओंको संताप देनेवाले पार्थ समरांगणमें आवरणसहित दो सहस्र रथोंका संहार करके धूमरहित प्रज्वलित अग्निके समान प्रकाशित हो रहे थे
સંજય બોલ્યા—રથો અને તેમના આવરણ-વ્યূহોની વચ્ચે ધૂમરહિત અગ્નિની જેમ પ્રજ્વલિત, શત્રુઓને સંતાપ આપનાર પાર્થે રણભૂમિમાં આવરણসহ બે સહસ્ર રથોનો સંહાર કરીને ધૂમરહિત પ્રદીપ્ત અગ્નિ સમાન તેજથી પ્રકાશ કર્યો।
Verse 206
विधूमो दृश्यते राजंस्तथा पार्थो धनंजय: । राजन्! जैसे चराचर जगत्को दग्ध करके भगवान् अग्निदेव धूमरहित देखे जाते हैं, उसी प्रकार कुन्तीकुमार अर्जुन भी देदीप्यमान हो रहे थे
સંજય બોલ્યા—રાજન્! ધૂમરહિત એવો પાર્થ ધનંજય દેખાતો હતો. જેમ ચરાચર જગતને દગ્ધ કરીને ભગવાન અગ્નિદેવ ધૂમરહિત દેખાય છે, તેમ જ કુંતીપુત્ર અર્જુન પણ દેદીપ્યમાન થઈ રહ્યો હતો।
Verse 216
रथेनातिपताकेन पाण्डवं प्रत्यवारयत् । संग्रामभूमिमें पाण्डुपुत्र अर्जुनका वह पराक्रम देखकर द्रोणकुमार अश्व॒त्थामाने अत्यन्त ऊँची पताकावाले रथके द्वारा आकर उन्हें रोका
સંજય બોલ્યા—સંગ્રામભૂમિમાં પાંડુપુત્ર અર્જુનનું પરાક્રમ જોઈ દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામા અતિ ઊંચી ધ્વજાવાળા રથ પર આવી પાંડવની ગતિ રોકવા લાગ્યો।
Verse 233
जीमूतयोर्यथा वृष्टिस्तपान्ते भरतर्षभ । महाराज! भरतश्रेष्ठ! जैसे वर्षा-ऋतुमें दो मेघखण्ड पानी बरसा रहे हों, उसी प्रकार उन दोनोंके बाणोंकी वहाँ अत्यन्त भयंकर वर्षा होने लगी
સંજય બોલ્યા—હે ભરતશ્રેષ્ઠ મહારાજ! જેમ ઉનાળાની તાપશાંતિ પછી વર્ષાઋતુમાં બે મેઘખંડો પાણી વરસાવે, તેમ જ ત્યાં તે બંનેના બાણોની અત્યંત ભયંકર વર્ષા થવા લાગી।
Verse 246
ततक्षतुस्तदान्योन्यं शृज्भाभ्यां वृषभाविव । जैसे दो साँड़ परस्पर सींगोंसे प्रहार करते हैं
સંજય બોલ્યા—પછી તે બંને વીર બે સાંઢ જેમ શિંગોથી પરસ્પર પ્રહાર કરે તેમ એકબીજાને આઘાત કરવા લાગ્યા. પરસ્પર વૈરથી પ્રેરિત થઈ તેઓ વાંકા, ગાંઠવાળા બાણોથી એકબીજાને ક્ષત-વિક્ષત કરવા લાગ્યા।
Verse 266
वासुदेवं च दशभिद्रौणिरविव्याध भारत । भरतनन्दन! तब अअश्वत्थामाने अत्यन्त तेज किये हुए सुवर्णमय पंखवाले बारह बाणोंसे अर्जुनको और दस सायकोंसे श्रीकृष्णको भी घायल कर दिया
સંજય બોલ્યા—હે ભારત! દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામાએ વાસુદેવ (શ્રીકૃષ્ણ)ને દસ બાણોથી વિંધ્યા. પછી, હે ભરતનંદન! તેણે પોતાના શસ્ત્રોને અત્યંત તેજસ્વી કરી, સુવર્ણપંખવાળા બાર બાણોથી અર્જુનને ઘાયલ કર્યો અને દસ શરોથી શ્રીકૃષ્ણને પણ આઘાત કર્યો.
Verse 283
मृदुपूर्व ततश्वैनं पुन: पुनरताडयत् । शत्रुओंको संताप देनेवाले सव्यसाचीने अश्वत्थामाके घोड़े, सारथि एवं रथको चौपट कर दिया। फिर वे हलके हाथों बाण चलाकर बारंबार उसे घायल करने लगे
સંજય બોલ્યા—પ્રથમ તેણે તેને હળવેથી આઘાત કર્યો, પછી વારંવાર પ્રહાર કરતો રહ્યો. શત્રુઓને સંતાપ આપનાર સવ્યસાચીએ અશ્વત્થામાના ઘોડા, સારથી અને રથને ચકનાચૂર કરી દીધા; ત્યારબાદ હળવા હાથથી બાણ છોડીને તેને વારંવાર ઘાયલ કરવા લાગ્યો.
Verse 296
मुसलं पाण्डुपुत्राय चिक्षेप परिघोपमम् | जिसके घोड़े मार डाले गये थे, उसी रथपर खड़े हुए द्रोणपुत्रने पाण्डुकुमार अर्जुनपर लोहेका एक मुसल चलाया, जो परिघके समान प्रतीत होता था
સંજય બોલ્યા—જેનાં રથના ઘોડા માર્યા ગયા હતા, એ જ રથ પર ઊભો રહી દ્રોણપુત્રે પાંડુપુત્ર અર્જુન પર પરિઘ સમાન દેખાતું લોખંડનું એક મુસળ ફેંક્યું.
Verse 303
चिच्छेद सप्तधा वीर: पार्थ: शत्रुनिबर्हण: । शत्रुओंका संहार करनेवाले वीर अर्जुनने सहसा अपनी ओर आते हुए उस सुवर्णपत्रविभूषित मुसलके सात टुकड़े कर डाले
સંજય બોલ્યા—શત્રુનાશક વીરોમાં શ્રેષ્ઠ પાર્થ અર્જુને સહસા પોતાની તરફ આવતાં તે સુવર્ણપત્રથી શોભિત મુસળને સાત ટુકડા કરી નાખ્યું.
Verse 316
आददे परिधघं घोर नगेन्द्रशिखरोपमम् । अपने मुसलको कटा हुआ देख अभ्व॒त्थामाको बड़ा क्रोध हुआ और उसने पर्वतशिखरके समान एक भयंकर परिघ हाथमें ले लिया
સંજય બોલ્યા—પોતાનું મુસળ કપાઈ ગયેલું જોઈ અશ્વત્થામા ભયંકર ક્રોધથી ભરાઈ ગયો અને પર્વતશિખર સમાન એક ઘોર પરિઘ હાથમાં લઈ લીધો.
Verse 366
अवाकिरच्छरव्रातै: सर्वक्षत्रस्थ पश्यत: । राजन्! तब भारद्वाजनन्दन अभश्वत्थामाने सम्पूर्ण क्षत्रियोंके देखते-देखते महारथी सुरथको अपने बाणसमूहोंसे आच्छादित कर दिया
સંજય બોલ્યો—હે રાજન! સર્વ ક્ષત્રિયોના નજર સામે ત્યારે ભારદ્વાજ-નંદન દ્રૌણિ અશ્વત્થામાએ મહારથી સુરથ પર બાણોની વરસાત કરી અને શરસમૂહોથી તેને સંપૂર્ણ રીતે ઢાંકી દીધો।
Verse 373
रथेन मेघघोषेण द्रौणिमेवाभ्यधावत । तब युद्धस्थलमें पांचाल महारथी सुरथने भी मेघके समान गम्भीर घोष करनेवाले रथके द्वारा अश्वत्थामापर ही धावा किया
પછી યુદ્ધભૂમિમાં પાંચાલોના મહારથી સુરથે મેઘગર્જના સમાન ગંભીર ઘોષ કરનાર રથ દ્વારા દ્રૌણિ અશ્વત્થામા પર જ સીધો ધાવો કર્યો।
Verse 383
ज्वलनाशीविषनिभै: शरैश्नैनमवाकिरत् । सब प्रकारके भारोंको सहन करनेमें समर्थ, सुदृढ़ एवं उत्तम धनुषको खींचकर सुरथने अग्नि और विषैले सर्पोके समान भयंकर बाणोंकी वर्षा करके अश्वत्थामाको ढक दिया
સંજય બોલ્યો—બધા પ્રકારના તાણ સહન કરી શકે એવું દૃઢ અને ઉત્તમ ધનુષ ખેંચીને સુરથે અગ્નિ અને વિષાળ સર્પ સમાન ભયંકર બાણોની વરસાત કરી દ્રૌણિ અશ્વત્થામાને ચારે તરફથી ઢાંકી દીધો।
Verse 393
चुकोप समरे द्रौणिर्दण्डाहत इवोरग: । महारथी सुरथको क्रोधपूर्वक आक्रमण करते देख अश्वत्थामा समरमें डंडेकी चोट खाये हुए सर्पके समान अत्यन्त कुपित हो उठा
સંજય બોલ્યો—મહારથી સુરથને ક્રોધપૂર્વક આક્રમણ કરતા જોઈ દ્રૌણિ અશ્વત્થામા સમરમાં દંડથી ઘાયલ થયેલા સર્પ સમાન અત્યંત ક્રોધિત થઈ ઊઠ્યો।
Verse 2536
शस्त्राणां सड़मश्वनैव घोरस्तत्राभवत् पुन: । महाराज! बहुत देरतक तो उन दोनोंका युद्ध एक-सा चलता रहा। फिर उनमें वहाँ अस्त्र-शस्त्रोंका घोर संघर्ष आरम्भ हो गया
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! ઘણો સમય સુધી તો બંનેનું યુદ્ધ સમાન રીતે ચાલતું રહ્યું. પછી ત્યાં શસ્ત્રોના અથડામણથી ઘોડાઓના હણહણાટ સમાન ભયંકર ગાજ ફરી ઊઠી।
Verse 2736
मानयित्वा मुहूर्त तु गुरुपुत्रं महाहवे । तदनन्तर उस महासमरमें दो घड़ीतक गुरुपुत्रका आदर करके अर्जुनने बड़े हर्ष और उत्साहके साथ गाण्डीव धनुषको खींचना आरम्भ किया
સંજય બોલ્યા—મહાયુદ્ધમાં ગુરુપુત્રને ક્ષણમાત્ર યથોચિત માન આપી, ત્યારબાદ તે મહાસમરમાં અર્જુન હર્ષ અને નવોત્સાહ સાથે ગાંડિવ ધનુષ ખેંચવા લાગ્યો।
Frequently Asked Questions
The implicit dilemma is the clash between kinship ethics and wartime role-duty: Nakula confronts his maternal uncle Śalya under the compulsion to protect Yudhiṣṭhira and the coalition, illustrating how familial bonds are subordinated to sovereign and martial obligations.
The chapter suggests that late-stage conflict compresses agency: tactical necessity (coordination, rapid re-arming, and resilience after setbacks) becomes decisive, while ethical ideals remain present but strained by the urgency of protecting leaders and maintaining cohesion.
No explicit phalaśruti is presented in this passage; the meta-commentary is indirect, conveyed through Saṃjaya’s evaluative framing of extraordinary prowess and the epic’s recurrent emphasis on the cost and density of massed violence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.