Adhyaya 144

Verse 1

ऑपनआक्ा बछ। अर: एकोनचत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: तपस्वी श्रीकृष्णके पास ऋषियोंका आना, उनका प्रभाव देखना और उनसे वार्तालाप करना युधिछिर उवाच पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । आगमैर्बहुभि: स्फीतो भवान्‌ न: प्रवरे कुले,युधिष्ठटिरने पूछा--महाप्राज्ञ पितामह! आप हमारे श्रेष्ठ कुलमें सम्पूर्ण शास्त्रोंके विशिष्ट विद्वान और अनेक आगमोंके ज्ञानसे सम्पन्न हैं

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—“મહાપ્રાજ્ઞ પિતામહ! તમે સર્વ શાસ્ત્રોમાં પારંગત છો. અનેક આગમોના જ્ઞાનથી સમૃદ્ધ થઈ તમે અમારા શ્રેષ્ઠ કુળમાં અગ્રસ્થાને છો.”

Verse 2

त्वत्तो धर्मार्थसंयुक्तमायत्यां च सुखोदयम्‌ | आश्चर्यभूतं लोकस्य श्रोतुमिच्छाम्यरिंदम,शत्रुदमन! मैं आपके मुखसे अब ऐसे विषयका वर्णन सुनना चाहता हूँ, जो धर्म और अर्थसे युक्त, भविष्यमें सुख देनेवाला और संसारके लिये अद्भुत हो

“અરિંદમ! ધર્મ અને અર્થથી યુક્ત, ભવિષ્યમાં સુખનો ઉદય કરનાર અને લોકને આશ્ચર્યમાં મૂકનાર એવો વર્ણન હું આપના મુખેથી સાંભળવા ઇચ્છું છું.”

Verse 3

अयं च काल: सम्प्राप्तो दुर्लभो ज्ञातिबान्धवै: । शास्ता च न हि नः कश्ित्‌ त्वामृते पुरुषर्षभ,पुरुषप्रवर! हमारे बन्धु-बान्धवोंको यह दुर्लभ अवसर प्राप्त हुआ है। हमारे लिये आपके सिवा दूसरा कोई समस्त धर्मोका उपदेश करनेवाला नहीं है

“પુરુષર્ષભ! અમારા જ્ઞાતિ-બાંધવોને આ દુર્લભ સમય પ્રાપ્ત થયો છે. અને આપને છોડીને અમને સર્વ ધર્મોનું ઉપદેશ આપનાર ખરેખર બીજો કોઈ નથી.”

Verse 4

यदि ते5हमनुग्राह्मो भ्रातृभिः सहितोडनघ । वक्तुमहसि नः प्रश्न॑ यत्‌ त्वां पृच्छामि पार्थिव,अनघ! यदि भाइयोंसहित मुझपर आपका अनुग्रह हो तो पृथ्वीनाथ! मैं आपसे जो प्रश्न पूछता हूँ, उसका हम सब लोगोंके लिये उत्तर दीजिये

હે અનઘ! જો હું મારા ભાઈઓ સહિત તમારા અનુગ્રહનો પાત્ર હોઉં, તો હે પૃથ્વીનાથ, હું જે પ્રશ્ન પૂછવા જઈ રહ્યો છું તેનો ઉત્તર અમ સૌ માટે આપો.

Verse 5

अयं नारायण: श्रीमान्‌ सर्वपार्थिवसम्मतः । भवन्तं बहुमानेन प्रश्रयेण च सेवते,सम्पूर्ण नरेशोंद्वारा सम्मानित ये श्रीमान्‌ भगवान्‌ नारायण श्रीकृष्ण बड़े आदर और विनयके साथ आपकी सेवा करते हैं

આ શ્રીમાન્ નારાયણ—જેને સર્વ રાજાઓ માન આપે છે—તમારી સેવા મહાન આદર અને વિનયથી કરે છે.

Verse 6

अस्य चैव समक्ष त्वं पार्थिवानां च सर्वश: । भ्रातृणां च प्रियार्थ मे स्‍्नेहाद्‌ भाषितुमरहसि,इनके तथा इन भूपतियोंके सामने मेरा और मेरे भाइयोंका सब प्रकारसे प्रिय करनेके लिये इस पूछे हुए विषयका सस्नेह वर्णन कीजिये

તેમની તથા આ સર્વ રાજાઓની સમક્ષ, મને અને મારા ભાઈઓને પ્રિય અને હિત થાય તે માટે, સ્નેહથી આ પૂછાયેલા વિષયનું વર્ણન કરવું તમને યોગ્ય છે.

Verse 7

भगवान्‌ श्रीकृष्णकी तपस्या वैशम्पायन उवाच तस्य तद्‌ वचन श्रुत्वा स्नेहादागतसम्भ्रम: । भीष्मो भागीरथीपुत्र इदं वचनमत्रवीत्‌,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! युधिष्ठिरका यह वचन सुनकर स्नेहके आवेशसे युक्त हो गंगापुत्र भीष्मने यह बात कही

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે જનમેજય! યુધિષ્ઠિરના તે વચન સાંભળી, સ્નેહથી ઉદ્ભવેલા ભાવાવેશથી પ્રેરિત ગંગાપુત્ર ભીષ્મે આ વચન કહ્યું.

Verse 8

भीष्म उवाच अहं ते कथयिष्यामि कथामतिमनोहराम्‌ । अस्य विष्णो: पुरा राजन्‌ प्रभावो यो मया श्रुत:,भीष्मजी बोले--बेटा! अब मैं तुम्हें एक अत्यन्त मनोहर कथा सुना रहा हूँ। राजन! पूर्वकालमें इन भगवान्‌ नारायण और महादेवजीका जो प्रभाव मैंने सुन रखा है, उसको तथा पार्वतीजीके संदेह करनेपर शिव और पार्वतीमें जो संवाद हुआ था, उसको भी बता रहा हूँ, सुनो

ભીષ્મ બોલ્યા—હે રાજન! હું તને અતિ મનોહર કથા કહું છું. આ વિષ્ણુનો પ્રાચીન પ્રભાવ મેં જે સાંભળ્યો છે, તે જ હું તને વર્ણવીશ.

Verse 9

यश्न गोवृषभाड्कस्य प्रभावस्तं च मे शृणु । रुद्राण्या: संशयो यश्व दम्पत्योस्तं च मे शृणु,भीष्मजी बोले--बेटा! अब मैं तुम्हें एक अत्यन्त मनोहर कथा सुना रहा हूँ। राजन! पूर्वकालमें इन भगवान्‌ नारायण और महादेवजीका जो प्रभाव मैंने सुन रखा है, उसको तथा पार्वतीजीके संदेह करनेपर शिव और पार्वतीमें जो संवाद हुआ था, उसको भी बता रहा हूँ, सुनो

ભીષ્મ બોલ્યા—ગોવૃષભ-ચિહ્નધારી પ્રભુનો પ્રભાવ સાંભળ; રુદ્રાણી (પાર્વતી)ના મનમાં જે સંશય ઊઠ્યો અને પછી દિવ્ય દંપતિ શિવ-પાર્વતી વચ્ચે જે સંવાદ થયો, તે પણ સાંભળ. પ્રાચીન કાળથી નારાયણ અને મહાદેવની મહિમા તથા તેમની શક્તિનો જે પ્રભાવ મેં સાંભળ્યો છે, તે હું તને વર્ણવું છું.

Verse 10

व्रतं चचार धर्मात्मा कृष्णो द्वादशवार्षिकम्‌ | दीक्षितं चागतौ द्रष्टमुभौ नारदपर्वतौ,पहलेकी बात है, धर्मात्मा भगवान्‌ श्रीकृष्ण बारह वर्षोंमें समाप्त होनेवाले व्रतकी दीक्षा लेकर (एक पर्वतके ऊपर) कठोर तपस्या कर रहे थे। उस समय उनका दर्शन करनेके लिये नारद और पर्वत-ये दोनों ऋषि वहाँ पधारे

ધર્માત્મા શ્રીકૃષ્ણે બાર વર્ષ ચાલે તેવું વ્રત લઈને દીક્ષા સ્વીકારી કઠોર તપ કર્યો. તે દીક્ષાવસ્થામાં રહેલા શ્રીકૃષ્ણના દર્શન માટે નારદ અને પર્વત—આ બે મુનિઓ ત્યાં આવ્યા.

Verse 11

इनके सिवा श्रीकृष्णद्वैपायन व्यास, जप करनेवालोंमें श्रेष्ठ धौम्य, देवल, काश्यप, हस्तिकाश्यप तथा अन्य साधु-महर्षि जो दीक्षा और इन्द्रियसंयमसे सम्पन्न थे, अपने देवोपम, तपस्वी एवं सिद्ध शिष्योंके साथ वहाँ आये

તેમની સાથે શ્રીકૃષ્ણદ્વૈપાયન વ્યાસ પણ આવ્યા; જપ કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ ધૌમ્ય, દેવલ, કાશ્યપ, હસ્તિકાશ્યપ તથા અન્ય અનેક સાધુ મહર્ષિઓ પણ ત્યાં પધાર્યા. તેઓ સૌ દીક્ષા અને ઇન્દ્રિયદમથી યુક્ત હતા અને દેવસમાન, તપસ્વી તથા સિદ્ધ શિષ્યો સાથે આવ્યા.

Verse 12

अपरे चर्षय: सन्‍्तो दीक्षादमसमन्विता: । शिष्यैरनुगता: सिद्धैर्देवकल्पैस्तपोधनै:,इनके सिवा श्रीकृष्णद्वैपायन व्यास, जप करनेवालोंमें श्रेष्ठ धौम्य, देवल, काश्यप, हस्तिकाश्यप तथा अन्य साधु-महर्षि जो दीक्षा और इन्द्रियसंयमसे सम्पन्न थे, अपने देवोपम, तपस्वी एवं सिद्ध शिष्योंके साथ वहाँ आये

અન્ય પણ અનેક ઋષિઓ—પવિત્ર, દીક્ષા અને ઇન્દ્રિયદમથી યુક્ત—તેમના સિદ્ધ, દેવસમાન, તપોધન શિષ્યો સાથે ત્યાં આવ્યા.

Verse 13

कृष्णद्वैपायनश्वैव धौम्यश्न जपतां वर: । देवल: काश्यपश्नैव हस्तिकाश्यप एव च,तेषामतिथिसत्कारमर्चनीयं कुलोचितम्‌ | देवकीतनय: प्रीतो देवकल्पमकल्पयत्‌ देवकीनन्दन भगवान्‌ श्रीकृष्णने बड़ी प्रसन्नताके साथ देवोचित उपचारोंसे उन महर्षियोंका अपने कुलके अनुरूप आतिथ्य-सत्कार किया

કૃષ્ણદ્વૈપાયન વ્યાસ, જપ કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ ધૌમ્ય, દેવલ, કાશ્યપ અને હસ્તિકાશ્યપ—આ સૌનું કૂલોચિત રીતે અતિથિસત્કાર અને અર્ચન થયું. દેવકીના પુત્ર શ્રીકૃષ્ણ પ્રસન્ન થઈ દેવોચિત ઉપચારોથી તેમનો માન-સન્માન કર્યો.

Verse 14

हरितेषु सुवर्णेषु बर्हिष्केषु नवेषु च । उपोपविविशु: प्रीता विष्टरेषु महर्षय:

હૃદયે પ્રસન્ન થઈ મહર્ષિઓ હરિત અને સુવર્ણવર્ણ, પવિત્ર કુશઘાસથી બનેલા નવા આસનોવાળા વિસ્તરો પર શાંત અને ક્રમબદ્ધ રીતે બેસી ગયા; યજ્ઞવિધિ અને ત્યારપછી થનારા ધર્મોપદેશ માટે તેઓ તૈયાર થયા.

Verse 15

भगवानके दिये हुए हरे और सुनहरे रंगवाले कुशोंके नवीन आसनोंपर वे महर्षि प्रसन्नतापूर्वक विराजमान हुए ।। कथाश्षक्रुस्ततस्ते तु मधुरा धर्मसंहिता: । राजर्षीणां सुराणां च ये वसन्ति तपोधना:,तदनन्तर वे राजर्षियों, देवताओं और जो तपस्वी मुनि वहाँ रहते थे, उनके सम्बन्धमें धर्मयुक्त मधुर कथाएँ कहने लगे

ભગવાને આપેલા હરિત-સુવર્ણવર્ણ નવા કુશાસનો પર મહર્ષિઓ સંતોષપૂર્વક બેસી ગયા. ત્યારબાદ તેમણે ધર્મસંહિતાથી યુક્ત મધુર કથાઓ કહેવા માંડી—રાજર્ષિઓ, દેવતાઓ અને ત્યાં વસતા તપોધન મુનિઓ વિષે.

Verse 16

ततो नारायण तेजो व्रतचर्येन्धनोत्थितम्‌ । वक्‍त्रान्नि:सृत्य कृष्णस्य वल्विरद्भुतकर्मण:,तत्पश्चात्‌ व्रतचर्यारूपी ईंधनसे प्रज्वलित हुआ भगवान्‌ नारायणका तेज अद्भुतकर्मा श्रीकृष्णके मुखारविन्दसे निकलकर अग्निरूपमें प्रकट हो वृक्ष, लता, झाड़ी, पक्षी, मृगसमुदाय, हिंसक जन्तु तथा सर्पोंसहित उस पर्वतको जलाने लगा

ત્યારબાદ વ્રતચર્યારૂપી ઈંધણથી પ્રજ્વલિત થયેલું ભગવાન નારાયણનું તેજ, અદ્ભુતકર્મા શ્રીકૃષ્ણના મુખારવિંદમાંથી નીકળી અગ્નિરૂપે પ્રગટ થયું અને વૃક્ષો, લતાઓ, ઝાડીઓ, પક્ષીઓ, મૃગસમૂહ, હિંસક પશુઓ તથા સર્પો સહિત તે પર્વતને દહન કરવા લાગ્યું.

Verse 17

सोअनि्निर्ददाह तं शैलं सद्रुमं सलताक्षुपम्‌ । सपक्षिमृगसंघातं सश्वापदसरीसूपम्‌,तत्पश्चात्‌ व्रतचर्यारूपी ईंधनसे प्रज्वलित हुआ भगवान्‌ नारायणका तेज अद्भुतकर्मा श्रीकृष्णके मुखारविन्दसे निकलकर अग्निरूपमें प्रकट हो वृक्ष, लता, झाड़ी, पक्षी, मृगसमुदाय, हिंसक जन्तु तथा सर्पोंसहित उस पर्वतको जलाने लगा

તે અગ્નિએ તે શૈલને દહન કર્યો—વૃક્ષો, લતાઓ અને ઝાડીઓ સહિત; પક્ષીઓના ઝુંડ અને મૃગસમૂહ સહિત; તેમજ હિંસક પશુઓ અને સર્પો સહિત.

Verse 18

मृगैश्न विविधाकारैर्हाहाभूतमचेतनम्‌ । शिखरं तस्य शैलस्य मथितं दीनदर्शनम्‌,उस समय नाना प्रकारके जीव-जन्तुओंका आर्तनाद चारों ओर फैल रहा था, मानो पर्ववका वह अचेतन शिखर स्वयं ही हाहाकार कर रहा हो। उस तेजसे दग्ध हो जानेके कारण वह पर्वतशिखर बड़ा दयनीय दिखायी देता था

વિવિધ આકારના મૃગો અને અન્ય જીવજંતુઓના આર્તનાદથી ચારે તરફ હાહાકાર ફેલાઈ ગયો; જાણે તે શૈલનું અચેતન શિખર જ વિલાપ કરતું હોય. તે તેજથી દગ્ધ થઈ પર્વતશિખર મથિત અને દયનીય દેખાવું લાગ્યું.

Verse 19

स तु वह्निर्महाज्वालो दग्ध्वा सर्वमशेषत: । विष्णो: समीप आगम्य पादौ शिष्यवदस्पृशत्‌,बड़ी-बड़ी लपटोंवाली उस आगने समस्त पर्वत-शिखरको दग्ध करके भगवान्‌ विष्णु (श्रीकृष्ण) के समीप आकर जैसे शिष्य गुरुके चरण छूता है, उसी प्रकार उनके दोनों चरणोंका स्पर्श किया और उन्हींमें वह विलीन हो गयी

મહાજ્વાળાઓથી પ્રજ્વલિત તે અગ્નિએ સર્વને નિઃશેષ દગ્ધ કરી દીધું. પછી ભગવાન વિષ્ણુ (શ્રીકૃષ્ણ)ના સમીપ આવી, શિષ્ય જેમ ગુરુના ચરણ સ્પર્શે તેમ તેમના બંને ચરણોને સ્પર્શ કરી, ત્યાં જ તેમામાં લીન થઈ ગઈ.

Verse 20

ततो विष्णुर्गिरिं दृष्टवा निर्दग्धमरिकर्शन: । सौम्यैर्दष्टिनिपातैस्तं पुनः प्रकृतिमानयत्‌,तदनन्तर शत्रुसूदन श्रीकृष्णने उस पर्वतको दग्ध हुआ देखकर अपनी सौम्य दृष्टि डाली और उसे पुन: प्रकृतावस्थामें पहुँचा दिया--पहलेकी भाँति हरा-भरा कर दिया

ત્યારબાદ શત્રુઓને દમન કરનાર વિષ્ણુએ દગ્ધ થયેલ પર્વતને જોઈ, તેની ઉપર પોતાની સૌમ્ય અને મંગલ દૃષ્ટિ પાડી અને તેને ફરી તેની પ્રાકૃત અવસ્થામાં પહોંચાડ્યો—પહેલાની જેમ હરિયાળો-ભર્યો કરી દીધો.

Verse 21

तथैव स गिरिर्भूय: प्रपुष्पितलताद्रुम: । सपक्षिगणसंघुष्ट: सश्वापदसरीसूप:,वह पर्वत फिर पहलेकी ही भाँति खिली हुई लताओं और वृक्षोंसे सुशोभित होने लगा। वहाँ पक्षी चहचहाने लगे। वहाँ हिंसक पशु और सर्प आदि जीव-जन्तु जी उठे

એ જ રીતે તે પર્વત ફરી પહેલાંની જેમ ફૂલેલી લતાઓ અને વૃક્ષોથી શોભિત થયો. પક્ષીઓના ટોળાંના કલરવથી તે ગુંજવા લાગ્યો અને જંગલી પશુઓ તથા સર્પ વગેરે સરિસૃપ પણ ત્યાં ફરી જીવંત થઈને વિહરવા લાગ્યા.

Verse 22

(सिद्धचारणसंघैश्न प्रसन्नेरसपशोभित: । मत्तवारणसंयुक्तो नानापक्षिगणैर्युत: ।।) सिद्धों और चारणोंके समुदाय प्रसन्न होकर उस पर्वतकी शोभा बढ़ाने लगे। वह स्थान पुनः मतवाले हाथियों और नाना प्रकारके पक्षियोंसे सम्पन्न हो गया ।। तमद्भुतमचिन्त्यं च दृष्टवा मुनिगणस्तदा । विस्मितो हृष्टरोमा च बभूवास््राविलेक्षण:,इस अद्भुत और अचिन्त्य घटनाको देखकर ऋषियोंका समुदाय विस्मित और रोमांचित हो उठा। उन सबके नेत्रोंमें आनन्दके आँसू भर आये

પ્રસન્ન થયેલા સિદ્ધો અને ચારણોના સમૂહોએ તે પર્વતની શોભા વધારી. તે સ્થાન ફરી મત્ત હાથીઓ અને અનેક પ્રકારના પક્ષીઓના ટોળાંથી સમૃદ્ધ બન્યું. આ અદ્ભુત અને અચિંત્ય ઘટના જોઈને મુનિગણ આશ્ચર્યચકિત થયો; રોમાંચ ઊભો થયો અને આંખોમાં આનંદાશ્રુ ભરાઈ આવ્યા.

Verse 23

ततो नारायणो दृष्टवा तानृषीन्‌ विस्मयान्वितान्‌ । प्रश्मितं मधुरं स्निग्धं॑ पप्रच्छ वदतां वर:,वक्ताओंमें श्रेष्ठ नारायणस्वरूप भगवान्‌ श्रीकृष्णने उन ऋषियोंको विस्मयविमुग्ध हुआ देख विनय और स्नेहसे युक्त मधुर वाणीमें पूछा--

ત્યારે નારાયણસ્વરૂપ, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ શ્રીકૃષ્ણે તે વિસ્મયથી ભરાયેલા ઋષિઓને જોઈ, હળવી સ્મિત સાથે મધુર અને સ્નેહભરી વાણીમાં તેમને પૂછ્યું.

Verse 24

किमर्थमृषिपूगस्य त्यक्तसड्रस्य नित्यश: । निर्ममस्यागमवतो विस्मय: समुपागत:,“महर्षियो! ऋषिसमुदाय तो आसक्ति और ममतासे रहित है! सबको शास्त्रोंका ज्ञान है, फिर भी आपलोगोंको आश्चर्य क्यों हो रहा है?

ભીષ્મે કહ્યું—હે મહર્ષિઓ! તમે ઋષિગણ તો સદા આસક્તિથી રહિત, મમતા વિનાના અને શાસ્ત્રજ્ઞ છો; તો પણ તમામાં આ આશ્ચર્ય કયા કારણે ઉપજ્યું છે?

Verse 25

एतन्मे संशयं सर्वे याथातथ्यमनिन्दिता: । ऋषयो वक्तुमर्न्ति निश्चितार्थ तपोधना:,“तपोधन ऋषियो! आप सब लोग सबके द्वारा प्रशंसित हैं, अतः मेरे इस संशयको निश्चित एवं यथार्थ-रूपसे बतानेकी कृपा करें”

ભીષ્મે કહ્યું—હે અનિંદ્ય તપોધન ઋષિઓ! તમે સર્વે દ્વારા પ્રશંસિત છો; તેથી કૃપા કરીને મારા આ સંશયને યથાર્થ, સ્પષ્ટ અને નિશ્ચિત રીતે કહીને નિવારો.

Verse 26

ऋषय ऊचु: भवान्‌ विसृजते लोकान्‌ भवान्‌ संहरते पुन: । भवान्‌ शीतं भवानुष्णं भवानेव च वर्षति,ऋषियोंने कहा--भगवन्‌! आप ही संसारको बनाते और आप ही पुनः उसका संहार करते हैं। आप ही सर्दी, आप ही गर्मी और आप ही वर्षा करते हैं

ઋષિઓએ કહ્યું—ભગવન્! તમે જ લોકોને સર્જો છો અને તમે જ ફરી તેમનો સંહાર કરો છો. તમે જ શીત છો, તમે જ ઉષ્ણ છો; અને વરસાદ વરસાવનાર પણ તમે જ છો.

Verse 27

पृथिव्यां यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । तेषां पिता त्वं माता त्वं प्रभु: प्रभव एव च

ભીષ્મે કહ્યું—પૃથ્વી પર જે સ્થાવર અને જંગમ સર્વે પ્રાણી છે, તેમના પિતા તમે, માતા તમે; પ્રભુ પણ તમે જ અને ઉત્પત્તિનું મૂળ પણ તમે જ છો.

Verse 28

इस पृथ्वीपर जो भी चराचर प्राणी हैं, उनके पिता-माता, प्रभु और उत्पत्तिस्थान भी आप ही हैं ।। एवं नो विस्मयकरं संशयं मधुसूदन । त्वमेवाहसि कल्याण वक्तुं वल्लेविनिर्गमम्‌,मधुसूदन! आपके मुखसे अग्निका प्रादुर्भाव हमारे लिये इस प्रकार विस्मपजनक हुआ है। हम संशयमें पड़ गये हैं। कल्याणमय श्रीकृष्ण! आप ही इसका कारण बताकर हमारे संदेह और विस्मयका निवारण कर सकते हैं

ભીષ્મે કહ્યું—આ પૃથ્વી પર જે સ્થાવર-જંગમ સર્વે પ્રાણી છે, તેમના પિતા-માતા, પ્રભુ અને ઉત્પત્તિસ્થાન તમે જ છો. તેથી, હે મધુસૂદન! તમારા મુખમાંથી અગ્નિનો પ્રાદુર્ભાવ અમારે માટે અત્યંત વિસ્મયકારક બની અમને સંશયમાં નાખે છે. હે કલ્યાણમય શ્રીકૃષ્ણ! તેનું કારણ કહી અમારા સંશય અને વિસ્મયનું નિવારણ તમે જ કરી શકો છો.

Verse 29

ततो विगतसंत्रासा वयमप्यरिकर्शन । यच्छुतं यच्च दृष्टं नस्तत्‌ प्रवक्ष्यामहे हरे,शत्रुसूदन हरे! उसे सुनकर हम भी निर्भय हो जायँगे और हमने जो आश्वर्यकी बात देखी या सुनी है, उसका हम आपके सामने वर्णन करेंगे

પછી, હે અરિકર્શન! ભયમુક્ત થઈને અમે પણ, હે હરિ, અમે જે કંઈ સાંભળ્યું છે અને જે કંઈ જોયું છે—તે અદ્ભુત વાતો તમારી સમક્ષ યથાર્થ રીતે વર્ણવીશું।

Verse 30

वायुदेव उवाच एतद्‌ू वै वैष्णवं तेजो मम वक्‍त्राद्‌ विनि:ःसृतम्‌ । कृष्णवर्त्मा युगान्ताभो येनायं मथितो गिरि:,श्रीकृष्ण बोले--मुनिवरो! मेरे मुखसे यह मेरा वैष्णव तेज प्रकट हुआ था; जिसने प्रलयकालकी अग्निके समान रूप धारण करके इस पर्वतको दग्ध कर डाला था

વાયુદેવે કહ્યું—આ જ મારું વૈષ્ણવ તેજ છે, જે મારા મુખમાંથી પ્રગટ થયું હતું; જેના માર્ગનો વર્ણ કૃષ્ણ હતો અને જે યુગાંતની અગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત હતું. એ જ શક્તિથી આ પર્વત મથાયો અને દગ્ધ થયો।

Verse 31

ऋषयश्चार्तिमापन्ना जितक्रोधा जितेन्द्रिया: । भवन्तो व्यथिताश्चासन्‌ देवकल्पास्तपोधना:,उसी तेजसे आप-जैसे तपस्याके धनी, देवोपम शक्तिशाली, क्रोधविजयी और जितेन्द्रिय ऋषि भी पीड़ित और व्यथित हो गये थे

તે તેજના પ્રભાવથી આપ જેવા તપોધન, દેવતુલ્ય શક્તિશાળી, ક્રોધવિજયી અને જિતેન્દ્રિય ઋષિઓ પણ આર્તિ પામી વ્યથિત થયા હતા।

Verse 32

व्रतचर्यापरीतस्य तपस्विव्रतसेवया । मम वह्लि: समुदभूतो न वै व्यथितुमर्हथ,मैं व्रतचर्यामें लगा हुआ था, तपस्वी जनोंके उस व्रतका सेवन करनेसे मेरा तेज ही अग्निरूपमें प्रकट हुआ था। अत: आपलोग उससे व्यथित न हों

હું વ્રતચર્યામાં લીન હતો; તપસ્વીઓ જે વ્રતનું સેવન કરે છે તે વ્રતના આચરણથી મારું તેજ જ અગ્નિરૂપે પ્રગટ થયું. તેથી તમે તેનાથી વ્યથિત ન થાઓ।

Verse 33

व्रतं चर्तुमिहायातस्त्वहं गिरिमिमं शुभम्‌ | पुत्रं चात्मसमं वीर्ये तपसा लब्धुमागत:,मैं तपस्याद्वारा अपने ही समान वीर्यवान्‌ पुत्र पानेकी इच्छासे व्रत करनेके लिये इस मंगलकारी पर्वतपर आया हूँ

હું આ શુભ પર્વત પર વ્રત આચરવા આવ્યો છું; અને તપસ્યા દ્વારા મારી સમાન પરાક્રમી પુત્ર મેળવવાની ઇચ્છાથી અહીં આવ્યો છું।

Verse 34

ततो ममात्मा यो देहे सोग्निर्भूत्वा विनि:सृत: । गतश्न वरदं द्रष्टं सर्वलोकपितामहम्‌,मेरे शरीरमें स्थित प्राण ही अग्निके रूपमें बाहर निकलकर सबको वर देनेवाले सर्वलोक-पितामह ब्रह्माजीका दर्शन करनेके लिये उनके लोकमें गया था

ત્યારે મારા શરીરમાં સ્થિત પ્રાણ જ અગ્નિરૂપ બની બહાર નીકળ્યો અને સર્વ લોકોના પિતામહ, વરદાતા બ્રહ્માજીના દર્શન કરવા તેમના લોકમાં ગયો।

Verse 35

तेन चात्मानुशिष्टो मे पुत्रत्वे मुनिसत्तमा: । तेजसोडर्धेन पुत्रस्ते भवितेति वृषध्वज:,मुनिवरो! उन ब्रह्माजीने मेरे प्राणको यह संदेश देकर भेजा है कि साक्षात्‌ भगवान्‌ शंकर अपने तेजके आधे भागसे आपके पुत्र होंगे

વાયુએ કહ્યું—મુનિશ્રેષ્ઠ! તેમણે મને ઉપદેશ આપી પુત્રત્વ વિષે આ સંદેશ સાથે મોકલ્યો છે—‘વૃષધ્વજ સ્વયં શંકર પોતાના તેજના અર્ધ અંશથી તમારો પુત્ર થશે.’

Verse 36

सो<यं वहल्लिरुपागम्य पादमूले ममान्तिकम्‌ । शिष्यवत्‌ परिचर्यार्थ शान्त: प्रकृतिमागत:,वही यह अग्निरूपी प्राण मेरे पास लौटकर आया है और निकट पहुँचनेपर शिष्यकी भाँति परिचर्या करनेके लिये उसने मेरे चरणोंमें प्रणाम किया है । इसके बाद शान्त होकर वह अपनी पूर्वावस्थाको प्राप्त हो गया है

વાયુએ કહ્યું—એ જ અગ્નિરૂપ પ્રાણ (વહલ્લિ) પાછો આવી મારી પાસે, મારા પાદમૂળની નજીક પહોંચ્યો. શિષ્યની જેમ સેવા કરવા તેણે મારા ચરણોમાં પ્રણામ કર્યો; ત્યારબાદ શાંત થઈ પોતાની પૂર્વ પ્રકૃતિમાં પરત ગયો।

Verse 37

एतदेव रहस्यं व: पद्मनाभस्य धीमत: । मया प्रोक्ते समासेन न भी: कार्या तपोधना:,तपोधनो! यह मैंने आपलोगोंके निकट बुद्धिमान्‌ भगवान्‌ विष्णुका गुप्त रहस्य संक्षेपसे बताया है। आपलोगोंको भय नहीं मानना चाहिये

હે તપોધનો! આ જ બુદ્ધિમાન્ પદ્મનાભ (વિષ્ણુ) વિષયક ગુપ્ત રહસ્ય છે, જે મેં તમને સંક્ષેપમાં કહ્યું છે; તેથી ભય ન રાખો।

Verse 38

सर्वत्र गतिरव्यग्रा भवतां दीर्घदर्शनात्‌ । तपस्थविव्रतसंदीप्ता ज्ञानविज्ञानशोभिता:,आपलोगोंकी गति सर्वत्र है, उसका कहीं भी प्रतिरोध नहीं है; क्योंकि आपलोग दूरदर्शी हैं। तपस्वी जनोंके योग्य व्रतका आचरण करनेसे आपलोग देदीप्यमान हो रहे हैं तथा ज्ञान और विज्ञान आपकी शोभा बढ़ा रहे हैं

વાયુએ કહ્યું—તમારી ગતિ સર્વત્ર નિર્વિઘ્ન છે; તમે દૂરદર્શી હોવાને કારણે ક્યાંય તેનો અવરોધ થતો નથી. તપસ્વીઓને યોગ્ય એવા વ્રતોના પાલનથી તમે તેજસ્વી છો, અને જ્ઞાન તથા વિજ્ઞાન તમારી શોભા વધારે છે।

Verse 39

यच्छुतं यच्च वो दृष्टं दिवि वा यदि वा भुवि | आश्चर्य परमं किंचित्‌ तद्‌ भवन्तो ब्रुवन्तु मे,इसलिये मेरी प्रार्थना है कि यदि आपलोगोंने इस पृथ्वीपर या स्वर्गमें कोई महान्‌ आश्चर्यकी बात देखी या सुनी हो तो उसको मुझे बतलाइये

વાયુએ કહ્યું—તમે જે કંઈ સાંભળ્યું છે અને જે કંઈ જોયું છે—સ્વર્ગમાં હોય કે પૃથ્વી પર—જો કંઈ પરમ અદ્ભુત હોય, તો કૃપા કરીને તે મને કહો.

Verse 40

तस्यामृतनिकाशस्य वाड्मधोरस्ति मे स्पृहा । भवद्धिः कथितस्येह तपोवननिवासिभि:,आपलोग तपोवनमें निवास करनेवाले हैं, इस जगत्‌में आपके द्वारा कथित अमृतके समान मधुर वचन सुननेकी इच्छा मुझे सदा बनी रहती है

મને તમારા વચનો—અમૃત સમા મધુર—સાંભળવાની સદા તરસ રહે છે. તમે તપોવનમાં નિવાસ કરો છો, તેથી આ જ લોકમાં તમારા દ્વારા કહેલા અમૃતતુલ્ય શબ્દો સાંભળવા હું ઇચ્છું છું.

Verse 41

यद्यप्यहमदृष्टं वो दिव्यमद्भुतदर्शनम्‌ | दिवि वा भुवि वा किंचित्‌ पश्याम्यमरदर्शना:,महर्षियो! आपका दर्शन देवताओंके समान दिव्य है। यद्यपि द्युलोक अथवा पृथिवीमें जो दिव्य एवं अद्भुत दिखायी देनेवाली वस्तु है, जिसे आपलोगोंने भी नहीं देखा है, वह सब मैं प्रत्यक्ष देखता हूँ। सर्वज्ञता मेरा उत्तम स्वभाव है। वह कहीं भी प्रतिहत नहीं होता तथा मुझमें जो ऐश्वर्य है, वह मुझे आश्वर्यरूप नहीं जान पड़ता तथापि सत्पुरुषोंके कानोंमें पड़ा हुआ कथित विषय विश्वासके योग्य होता है और वह पत्थरपर खिंची हुई लकीरकी भाँति इस पृथ्वीपर बहुत दिनोंतक कायम रहता है

વાયુએ કહ્યું—હે મહર્ષિઓ, તમારું દર્શન દેવતાઓ સમાન દિવ્ય છે. સ્વર્ગમાં હોય કે પૃથ્વી પર—જે કંઈ દિવ્ય અને અદ્ભુત છે, જે તમે પણ ન જોયું હોય—તે હું પ્રત્યક્ષ જોઈ શકું છું. સર્વજ્ઞતા મારો શ્રેષ્ઠ સ્વભાવ છે; તે ક્યાંય અવરોધિત થતી નથી. પરંતુ મારામાં રહેલું ઐશ્વર્ય મને પોતાને આશ્ચર્યરૂપ લાગતું નથી. તેમ છતાં સજ્જનોના કાનમાં પડેલી, કહેવાય-સાંભળાયેલી વાત શ્રદ્ધેય હોય છે અને પથ્થર પર કોતરેલી રેખા જેવી તે પૃથ્વી પર લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે.

Verse 42

प्रकृति: सा मम परा न क्वचित्‌ प्रतिहन्यते । न चात्मगतमैश्चूर्यमाश्षर्य प्रतिभाति मे,महर्षियो! आपका दर्शन देवताओंके समान दिव्य है। यद्यपि द्युलोक अथवा पृथिवीमें जो दिव्य एवं अद्भुत दिखायी देनेवाली वस्तु है, जिसे आपलोगोंने भी नहीं देखा है, वह सब मैं प्रत्यक्ष देखता हूँ। सर्वज्ञता मेरा उत्तम स्वभाव है। वह कहीं भी प्रतिहत नहीं होता तथा मुझमें जो ऐश्वर्य है, वह मुझे आश्वर्यरूप नहीं जान पड़ता तथापि सत्पुरुषोंके कानोंमें पड़ा हुआ कथित विषय विश्वासके योग्य होता है और वह पत्थरपर खिंची हुई लकीरकी भाँति इस पृथ्वीपर बहुत दिनोंतक कायम रहता है

વાયુએ કહ્યું—હે મહર્ષિઓ, મારી તે પરમ પ્રકૃતિ ક્યાંય અવરોધિત થતી નથી. અને મારામાં રહેલું ઐશ્વર્ય મને ‘આશ્ચર્ય’ રૂપે લાગતું નથી.

Verse 43

श्रद्धेयः कथितो हार्थ: सज्जनश्रवर्ण गत: । चिरं तिष्ठति मेदिन्यां शैले लेख्यामिवार्पितम्‌,महर्षियो! आपका दर्शन देवताओंके समान दिव्य है। यद्यपि द्युलोक अथवा पृथिवीमें जो दिव्य एवं अद्भुत दिखायी देनेवाली वस्तु है, जिसे आपलोगोंने भी नहीं देखा है, वह सब मैं प्रत्यक्ष देखता हूँ। सर्वज्ञता मेरा उत्तम स्वभाव है। वह कहीं भी प्रतिहत नहीं होता तथा मुझमें जो ऐश्वर्य है, वह मुझे आश्वर्यरूप नहीं जान पड़ता तथापि सत्पुरुषोंके कानोंमें पड़ा हुआ कथित विषय विश्वासके योग्य होता है और वह पत्थरपर खिंची हुई लकीरकी भाँति इस पृथ्वीपर बहुत दिनोंतक कायम रहता है

વાયુએ કહ્યું—શ્રદ્ધેય વાત એકવાર કહેવાઈને સજ્જનોના કાન સુધી પહોંચે તો તે પૃથ્વી પર લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે—જાણે શિલા પર કોતરાયેલ લેખ.

Verse 44

तदहं सज्जनमुखान्नि:सृतं तत्समागमे । कथयिष्याम्यहमहो बुद्धिदीपकरं नृणाम्‌,अतः मैं आप साधु-संतोंके मुखसे निकले हुए वचनको मनुष्योंकी बुद्धिका उद्दीपक (प्रकाशक) मानकर उसे सत्पुरुषोंके समाजमें कहूँगा

અતએવ સજ્જનોના મુખમાંથી નીકળેલું તે વચન—જે મનુષ્યોની બુદ્ધિનું દીપક છે—હું સત્પુરુષોની સભામાં કહેશ।

Verse 45

ततो मुनिगणा: सर्वे विस्मिता: कृष्णसंनिधौ । नेत्रै: पद्मदलप्रख्यैरपश्यंस्त जनार्दनम्‌,यह सुनकर भगवान्‌ श्रीकृष्णके समीप बैठे हुए सभी ऋषियोंको बड़ा विस्मय हुआ। वे कमलदलके समान खिले हुए नेत्रोंसे उनकी ओर देखने लगे

આ સાંભળીને કૃષ્ણસન્નિધિમાં બેઠેલા સર્વ ઋષિઓ અત્યંત વિસ્મિત થયા. કમળદળ સમ ખીલેલા નેત્રોથી તેઓ જનાર્દનને નિહાળવા લાગ્યા।

Verse 46

वर्धयन्तस्तथैवान्ये पूजयन्तस्तथापरे । वाम्भिक्रग्भूषितार्थाभि: स्तुवन्तो मधुसूदनम्‌,कोई उन्हें बधाई देने लगा, कोई उनकी पूजा-प्रशंसा करने लगा और कोई ऋग्वेदकी अर्थयुक्त ऋचाओंद्वारा उन मधुसूदनकी स्तुति करने लगा

કેટલાએ અભિનંદનવચનોથી તેમનું માન વધાર્યું, કેટલાએ પૂજા કરીને પ્રશંસા કરી, અને કેટલાએ અર્થસભર ઋગ્વૈદિક ઋચાઓથી મધુસૂદનનું સ્તવન કર્યું।

Verse 47

ततो मुनिगणा: सर्वे नारदं देवदर्शनम्‌ । तदा नियोजयामासुर्वचने वाक्यकोविदम्‌,तदनन्तर उन सभी मुनियोंने बातचीत करनेमें कुशल देवदर्शी नारदको भगवान्‌की बातचीतका उत्तर देनेके लिये नियुक्त किया

ત્યારબાદ સર્વ મুনિઓએ દેવદર્શી તથા વાક્યકુશળ નારદને ભગવાનની વાતચીતનો ઉત્તર આપવા માટે નિયુક્ત કર્યો।

Verse 48

मुनय ऊचु: यदाक्षर्यमचिन्त्यं च गिरौ हिमवति प्रभो । अनुभूत॑ मुनिगणैस्तीर्थयात्रापरैर्मुने,मुनि बोले--प्रभो! मुने! तीर्थयात्रापरायण मुनियोंने हिमालय पर्वतपर जिस अचिन्त्य आश्चर्यका दर्शन एवं अनुभव किया है, वह सब आप आरम्भसे ही ऋषिसमूहके हितके लिये भगवान्‌ श्रीकृष्णको बताइये

મુનિઓ બોલ્યા—હે પ્રભો! હે મુને! તીર્થયાત્રામાં પરાયણ મુનિગણોએ હિમવત પર્વત પર જે અક્ષય અને અચિંત્ય આશ્ચર્યનું દર્શન તથા અનુભવ કર્યો છે, તે આરંભથી જ ઋષિસમૂહના હિત માટે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને કહો।

Verse 49

तद्‌ भवानृषिसंघस्य हितार्थ सर्वमादित: । यथा दृष्ट हृषीकेशे सर्वमाख्यातुमहसि,मुनि बोले--प्रभो! मुने! तीर्थयात्रापरायण मुनियोंने हिमालय पर्वतपर जिस अचिन्त्य आश्चर्यका दर्शन एवं अनुभव किया है, वह सब आप आरम्भसे ही ऋषिसमूहके हितके लिये भगवान्‌ श्रीकृष्णको बताइये

મુનિઓ બોલ્યા—પ્રભો! તીર્થયાત્રાપરાયણ મુનિઓએ હિમાલય પર્વત પર જે અચિંત્ય આશ્ચર્યનું દર્શન અને અનુભવ કર્યો છે, તે સર્વ તમે આરંભથી જ ઋષિસમૂહના હિતાર્થે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને કહો।

Verse 50

एवमुक्त: स मुनिभि्नारदों भगवान्‌ मुनि: । कथयामास देवर्षि: पूर्ववृत्तामिमां कथाम्‌,मुनियोंके ऐसा कहनेपर देवर्षि भगवान्‌ नारदमुनिने यह पूर्वघटित कथा कही

મુનિઓએ એમ કહ્યે ત્યારે દેવર્ષિ ભગવાન નારદમુનિએ પૂર્વે બનેલી આ કથા કહેવા આરંભ કર્યો।

Verse 138

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें एक सौ अड़तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વનો એકસો અડત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।

Verse 139

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकोनचत्वारिंशदाधिकशततमो<ध्याय:

ઇતિ શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના દાનધર્મપર્વમાં એકસો ઓગણપચાસમો અધ્યાય।