Adhyaya 173
कल्माषपाद-शाप-कारणम् (Cause of Kalmāṣapāda’s Niyoga under a Curse)
Upa-parva: Sambhava Parva (Genealogical-Exempla Cycle: Kalmāṣapāda–Vasiṣṭha Episode)
Arjuna asks why King Kalmāṣapāda, despite knowing dharma, caused his wife to be appointed to Ṛṣi Vasiṣṭha, and why Vasiṣṭha engaged in an otherwise prohibited approach (agamyāgamanam) (1–2). A Gandharva replies by recounting the king’s earlier curse context and subsequent conduct: the curse renders the king wrathful and restless, driving him with his queen into a frightening forest (3–7). There, hungry and searching for prey, he encounters a Brahmin couple engaged in lawful conjugal union near a forest stream; when they flee, the king forcibly seizes the Brahmin husband (8–9). The Brahmin wife appeals to the king’s lineage and reputation for dharma and guru-service, warning that even under a curse he should not commit wrongdoing, and notes the ṛtu context and her desire for offspring (10–13). The king nevertheless consumes the Brahmin like a predator (14). Her grief and anger manifest as a destructive fire-like force, and she curses the king: upon approaching his own wife during her ṛtu, he will immediately lose his life (15–18). She further declares that since he destroyed Vasiṣṭha’s sons, his wife will bear a lineage-continuing son through union with Vasiṣṭha (19). After uttering the curse, she enters fire (20). Vasiṣṭha, through knowledge and tapas, witnesses these events (21). Later, when the king is freed from the earlier curse and attempts conjugal approach, Queen Madayantī restrains him; only then does he recall the Brahmin woman’s curse and suffer remorse (22–23). The Gandharva concludes that this is the reason the king appointed Vasiṣṭha for niyoga with his wife—an expedient shaped by curse-imposed constraint and dynastic necessity (24).
Chapter Arc: गन्धर्व जनमेजय/अर्जुन-श्रवणकर्ता को बताता है कि सूर्यकन्या तपती और राजा संवरण का अद्भुत संयोग कैसे हुआ—और कैसे एक राजा अचानक वन में लुप्त-सा हो गया। → संवरण तपती-विरह/आकर्षण में राज्य-कर्तव्य से कटकर महावन में जा पड़ता है। मंत्री-सेना उसे खोजते हैं और उसे पृथ्वी पर गिरा हुआ, तेजहीन-सा पाते हैं—मानो समय पाकर गिरा हुआ इन्द्रध्वज। उधर प्रजा भूख-भय से व्याकुल होकर घर-बार छोड़ दिशाओं में भटकने लगती है; राज्य पर अनावृष्टि और अव्यवस्था का संकट छा जाता है। → वसिष्ठ (राजपुरोहित) की सहायता से संवरण को तपती की प्राप्ति होती है; तपती सहित राजा का नगर में पुनः प्रवेश होते ही सहस्राक्ष इन्द्र प्रसन्न होकर वर्षा करता है और सस्य-समृद्धि लौट आती है—राज्य का भाग्य एक क्षण में पलट जाता है। → तपती-सम्वरण का विवाह/संयोग स्थिर होता है; राज्य-व्यवस्था पुनर्स्थापित होती है। तपती के गर्भ से कुरु का जन्म होता है—जिससे कुरुवंश की वंश-रेखा और ‘तापत्य’ परंपरा का आधार स्थापित होता है।
Shlokas
Verse 1
है अर छा | अ-क्राछ द्विसप्तत्याधिकशततमो< ध्याय: वसिष्ठदजीकी सहायतासे राजा संवरणको तपतीकी प्राप्ति गन्धर्व उवाच एवमुक्त्वा ततस्तूर्ण जगामोर्ध्वमनिन्दिता । सतु राजा पुनर्भूमौ तत्रैव निपपात ह
ગંધર્વ બોલ્યો—આવું કહીને તે અનિંદ્ય તપતી તત્કાળ ઉપર આકાશમાં ચાલી ગઈ. અને રાજા સંવરણ ત્યાં જ ફરી ભૂમિ પર પડી ગયા, મૂર્છિત થઈ.
Verse 2
अन्वेषमाण: सबलस्तं राजानं नृपोत्तमम् | अमात्य: सानुयात्रश्न तं ददर्श महावने
તે નૃપોત્તમ રાજાને શોધતા મંત્રી સૈન્ય અને અનુચરો સાથે આવ્યો. તે મહાવનમાં મંત્રીએ રાજાને જોયા.
Verse 3
क्षितौ निपतितं काले शक्रध्वजमिवोच्छितम् । तं हि दृष्टवा महेष्वासं निरस्तं पतितं भुवि
યોગ્ય સમયે નીચે પડેલા ઊંચા ઇન્દ્રધ્વજની જેમ તેઓ ધરતી પર પડ્યા હતા. તે મહાધનુર્ધરને આ રીતે ભૂમિ પર પડેલો જોઈને દર્શકો સ્નેહથી વ્યાકુળ થઈ ગયા—જાણે તેમના શરીરમાં આગ લાગી હોય; અને હૃદય કંપતું હોય તેમ તેઓ તુરંત તેની પાસે દોડી ગયા.
Verse 4
बभूव सो<स्य सचिव: सम्प्रदीप्त इवाग्निना । त्वरया चोपसंगम्य स्नेहादागतसम्भ्रम:
તેમનો મંત્રી જાણે અગ્નિથી પ્રજ્વલિત થઈ ગયો. તે તરત જ ઉતાવળે તેની પાસે પહોંચ્યો; સ્નેહના કારણે તેના હૃદયમાં ગભરાટ ઊઠ્યો, કારણ કે તેણે તે મહાધનુર્ધર રાજાને ભૂમિ પર પડેલો જોયો—યોગ્ય સમયે નીચે પડેલા ઊંચા ઇન્દ્રધ્વજની જેમ.
Verse 5
त॑ समुत्थापयामास नृपतिं काममोहितम् | भूतलाद भूमिपालेशं पितेव पतितं सुतम्
ત્યારે તેમણે કામથી મોહિત થયેલા તે નરેશને ઊભો કર્યો. ભૂપાલોના સ્વામીને તેમણે ધરતી પરથી એમ ઉઠાવ્યો, જેમ પિતા પોતાના પડેલા પુત્રને ઉઠાવે.
Verse 6
प्रज्ञया वयसा चैव वृद्धः कीर्त्या नयेन च । अमात्यस्तं समुत्थाप्य बभूव विगतज्वर:
એ મંત્રી વયમાં જ નહીં, પ્રજ્ઞા, કીર્તિ અને નીતિમાં પણ વૃદ્ધ હતો. તેણે રાજાને ઉઠાવ્યો; અને રાજા સંભળી જતા જ તેના મનનો જ્વર—એ વ્યાકુળતા—શાંત થઈ ગયો.
Verse 7
उवाच चैनं कल्याण्या वाचा मधुरयोत्थितम् । मा भैर्मनुजशार्दूल भद्गरमस्तु तवानघ,वे उठकर बैठे हुए महाराजसे कल्याणमयी मधुर वाणीमें बोले--“नरश्रेष्ठ। आप डरें नहीं। अनघ! आपका कल्याण हो”
પછી ઊઠીને બેઠેલા રાજાને તેમણે કલ્યાણમયી, મધુર વાણીમાં કહ્યું—“મનુજશાર્દૂલ, ડરશો નહીં. અનઘ, તમારું કલ્યાણ થાઓ.”
Verse 8
क्षुत्पिपासापरिश्रान्तं तर्कयामास वै नृपम् । पतितं पातनं संख्ये शात्रवाणां महीतले
યુદ્ધમાં શત્રુદળોને ધરતી પર પાડી દેતો એ નૃપ જ્યારે જમીન પર પડેલો દેખાયો, ત્યારે ગંધર્વે અનુમાન કર્યું કે રાજા હવે ભૂખ-તરસથી અત્યંત પરિશ્રાંત થયો છે।
Verse 9
वारिणा च सुशीतेन शिरस्तस्याभ्यषेचयत् । अस्फुटन्मुकुटं राज्ञ: पुण्डरीकसुगन्धिना
પછી તેણે કમળની સુગંધથી યુક્ત અતિશીતળ જળથી રાજાના મસ્તક પર અભિષેક કર્યો. રાજાનો મુકુટ ફાટેલો નહોતો—એથી સ્પષ્ટ હતું કે તેઓ યુદ્ધમાં ઘાયલ થયા નહોતા।
Verse 10
ततः प्रत्यागतप्राणस्तद् बल॑ बलवान् नृपः । सर्व विसर्जयामास तमेकं॑ सचिवं विना,उससे राजाको चेत हो आया। बलवान नरेशने एकमात्र अपने मन्त्रीके सिवा सारी सेनाको लौटा दिया
પછી પ્રાણ-ચેતના પાછી આવતાં તે બલવાન નૃપે સમગ્ર સેનાને વિદાય કરી; માત્ર એક મંત્રીને સાથે રાખીને બાકીને પાછા મોકલી દીધા।
Verse 11
ततस्तस्याज्ञया राज्ञो विप्रतस्थे महद् बलम् | स तु राजा गिरिप्रस्थे तस्मिन् पुनरुपाविशत्,महाराजकी आज्ञासे तुरंत वह विशाल सेना राजधानीकी ओर चल दी; परंतु वे राजा संवरण फिर उसी पर्वत-शिखरपर जा बैठे
પછી રાજાની આજ્ઞાથી તે મહાન સેના પ્રસ્થાન કરી; પરંતુ રાજા સંવરણ પોતે ગિરિપ્રસ્થના એ જ પર્વતશિખર પર ફરી જઈને બેઠા।
Verse 12
ततस्तस्मिन् गिरिवरे शुचिर्भूत्वा कृताउ्जलि: । आरिराधयिषु: सूर्य तस्थावूर्ध्वमुख: क्षितौ
ત્યારબાદ તે શ્રેષ્ઠ પર્વત પર સ્નાનાદિથી શુદ્ધ થઈ, હાથ જોડીને, ઉપર તરફ મુખ કરીને, સૂર્યદેવની આરાધના કરવાની ઇચ્છાથી ધરતી પર ઊભા રહ્યા।
Verse 13
जगाम मनसा चैव वसिष्ठमृषिसत्तमम् | पुरोहितममित्रघ्नस्तदा संवरणो नृप:,उस समय शत्रुओंका नाश करनेवाले राजा संवरणने अपने पुरोहित मुनिवर वसिष्ठका मन-ही-मन स्मरण किया
ત્યારે શત્રુનાશક રાજા સંવરણએ પોતાના પુરોહિત, ઋષિશ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠનું મનમાં જ સ્મરણ કર્યું।
Verse 14
नक्तं दिनमथैकत्र स्थिते तस्मिउजनाधिपे । अथाजगाम विप्रर्षिस्तदा द्वादशमे5हनि,वे रात-दिन एक ही जगह खड़े होकर तपस्यामें लगे रहे। तब बारहवें दिन महर्षि वसिष्ठका (वहाँ) शुभागमन हुआ
એ નરાધિપતિ રાત-દિવસ એક જ સ્થાને ઊભા રહી તપમાં લીન રહ્યો; ત્યારબાદ બારમા દિવસે મહર્ષિ વસિષ્ઠનું ત્યાં શુભ આગમન થયું।
Verse 15
स विदित्वैव नृपतिं तपत्या हृतमानसम् | दिव्येन विधिना ज्ञात्वा भावितात्मा महानृषि:,विशुद्ध अन्तःकरणवाले महर्षि वसिष्ठ दिव्यज्ञानसे पहले ही जान गये कि सूर्यकन्या तपतीने राजाका चित्त चुरा लिया है
વિશુદ્ધ અંતઃકરણવાળા મહર્ષિ વસિષ્ઠે દિવ્ય જ્ઞાનથી પહેલેથી જ જાણી લીધું કે સૂર્યકન્યા તપતીએ રાજાનું ચિત્ત હરી લીધું છે।
Verse 16
तथा तु नियतात्मानं त॑ नृपं मुनिसत्तम: | आबभाषे स धर्मात्मा तस्यैवार्थचिकीर्षया
આ રીતે મન અને ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખી તપમાં સ્થિર રહેલા તે નૃપ સાથે ધર્માત્મા ઋષિશ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠે તેની જ કાર્યસિદ્ધિ માટે વાત કરી।
Verse 17
स तस्य मनुजेन्द्रस्य पश्यतो भगवानृषि: । ऊर्ध्वमाचक्रमे द्रष्ट भास्करं भास्करद्युति:,उक्त महाराजके देखते-देखते सूर्यके समान तेजस्वी भगवान् वसिष्ठ मुनि सूर्यदेवसे मिलनेके लिये ऊपरको गये
તે મનુજેન્દ્ર જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે સૂર્ય સમ તેજસ્વી ભગવાન ઋષિ વસિષ્ઠ ભાસ્કર સૂર્યદેવના દર્શન માટે ઉપર ગયા।
Verse 18
सहस्रांशुं ततो विप्र: कृताञज्जलिरुपस्थित: । वसिष्ठो5हमिति प्रीत्या स चात्मानं न्यवेदयत्
ત્યારે વિપ્ર વશિષ્ઠે બંને હાથ જોડીને સહસ્ર કિરણોથી શોભિત ભગવાન સૂર્યદેવની સમીપ ગયા અને ‘હું વશિષ્ઠ છું’ એમ કહી આનંદપૂર્વક પોતાનો પરિચય નિવેદિત કર્યો।
Verse 19
(वसिष्ठ उवाच अजाय लोकत्रयपावनाय भूतात्मने गोपतये वृषाय । सूर्याय सर्गप्रलयालयाय नमो महाकारुणिकोत्तमाय ।।
વશિષ્ઠ બોલ્યા—“અજન્મા, ત્રિલોકને પવિત્ર કરનાર, સર્વ ભૂતોના અંતર્યામી, કિરણોના અધિપતિ, ધર્મસ્વરૂપ, સૃષ્ટિ અને પ્રલયનું અધિષ્ઠાન તથા દેવોમાં પરમ કરુણામય શ્રેષ્ઠ—તે ભગવાન સૂર્યને નમસ્કાર. જ્ઞાનીઓના અંતરાત્મા, જગતના દીપક, વિશ્વહિતૈષી, સ્વયંભૂ, સહસ્ર દીપ્ત નેત્રોથી શોભિત, સુરશ્રેષ્ઠ, અમિત તેજસ્વી વિવસ્વાનને નમસ્કાર. જગતના એકમાત્ર નેત્ર, જગતની ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ-નાશના કારણ, ત્રયીમય, ત્રિગુણાત્મક સ્વરૂપ ધારણ કરીને વિરિંચિ, નારાયણ અને શંકરરૂપે પ્રસિદ્ધ—તે ભગવાન સવિતાને નમસ્કાર.” પછી મહાતેજસ્વી વિવસ્વાને મુનિશ્રેષ્ઠ વશિષ્ઠને કહ્યું—“મહર્ષે, તમારું સ્વાગત છે. જે ઇચ્છિત હોય તે કહો.”
Verse 20
यदिच्छसि महाभाग मत्त: प्रवदतां वर । तत् ते दद्यामभिप्रेतं यद्यपि स्यात् सुदुष्करम्
હે મહાભાગ, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ! તું મારી પાસે જે કંઈ ઇચ્છે છે, તે ભલે કેટલુંય દુર્લભ હોય, તારી અભીષ્ટ વસ્તુ હું અવશ્ય આપીશ।
Verse 21
(स्तुतो5स्मि वरदस्ते5हं वरं वरय सुव्रत । स्तुतिस्त्वयोक्ता भक्तानां जप्येयं वरदो<5स्म्यहम् ।।
“તું મારી સ્તુતિ કરી છે; તેથી હું તને વર આપવા તૈયાર છું. હે સુવ્રત મહર્ષે, જે વર ઇચ્છે તે માગ. તારા દ્વારા ઉચ્ચારેલી આ સ્તુતિ ભક્તો માટે નિત્ય જપ્ય છે; હું વરદાતા છું.” આવું સાંભળીને મહાતપસ્વી ઋષિ વશિષ્ઠે તેજસ્વી વિવસ્વાન, ભાનુમાન સૂર્યદેવને પ્રણામ કરીને ઉત્તર આપવા માટે વાણી ઉઠાવી।
Verse 22
वसिष्ठ उवाच यैषा ते तपती नाम सावित्र्यवरजा सुता । तां त्वां संवरणस्यार्थे वरयामि विभावसो
વશિષ્ઠ બોલ્યા—“હે વિભાવસો! તમારી તપતી નામની પુત્રી, જે સાવિત્રીની નાની બહેન છે—તેને હું રાજા સંવરણ માટે લગ્નાર્થે માંગું છું.”
Verse 23
स हि राजा बृहत्कीर्तिर्थर्मार्थविदुदारधी: । युक्त: संवरणो भर्ता दुहितुस्ते विहंगम
વસિષ્ઠે કહ્યું—એ રાજા સંવરણ દૂરદૂર સુધી પ્રસિદ્ધ કીર્તિવાળો છે. તે ધર્મ અને અર્થનો જાણકાર તથા ઉદાર બુદ્ધિવાળો છે; તેથી, હે આકાશચારી (સૂર્યદેવ)! સંવરણ તમારી પુત્રી માટે યોગ્ય પતિ છે.
Verse 24
इत्युक्त: स तदा तेन ददानीत्येव निश्चित: । प्रत्यभाषत त॑ विप्रं प्रतिनन्द्य दिवाकर:,वसिष्ठजीके यों कहनेपर अपनी कन्या देनेका निश्चय करके भगवान् सूर्यने ब्रह्मर्षिका अभिनन्दन किया और इस प्रकार कहा--
એમ કહ્યા પછી દિવાકરે દૃઢ નિશ્ચય કર્યો—“હું મારી કન્યા આપીશ.” પછી બ્રહ્મર્ષિનું અભિનંદન કરીને સૂર્યદેવે તે વિપ્રને ઉત્તર આપ્યો.
Verse 25
वर: संवरणो राज्ञां त्वमृषीणां वरो मुने । तपती योषितां श्रेष्ठा किमन्न्यदपवर्जनात्
“મુને! રાજાઓમાં સંવરણ શ્રેષ્ઠ છે, ઋષિઓમાં તમે શ્રેષ્ઠ છો, અને યુવતીઓમાં તપતી સર્વોત્તમ છે; તો તેને વિવાહદાન રૂપે આપવાથી મોટું દાન બીજું શું હોઈ શકે?”
Verse 26
ततः सर्वानिवद्याज़ीं तपतीं तपन: स्वयम् । ददौ संवरणस्यार्थ वसिष्ठाय महात्मने,तदनन्तर साक्षात् भगवान् सूर्यने अनिन्द्यसुन्दरी तपतीको राजा संवरणकी पत्नी होनेके लिये महात्मा वसिष्ठको अर्पित कर दिया
ત્યારબાદ સ્વયં તપન (સૂર્યદેવ) એ સર્વથા અનિંદ્ય તપતીને રાજા સંવરણની પત્ની થવા માટે મહાત્મા વસિષ્ઠને સોંપી દીધી.
Verse 27
प्रतिजग्राह तां कन्यां महर्षिस्तपतीं तदा । वसिष्ठो5थ विसृष्टस्तु पुनरेवाजगाम ह
ત્યારે મહર્ષિ વસિષ્ઠે તે કન્યા તપતીને સ્વીકારી. અને વિદાય મળ્યા પછી, તેને સાથે લઈને તેઓ ફરી તે જ સ્થળે આવ્યા, જ્યાં વિખ્યાત કીર્તિવાળા, કુરુવંશમાં શ્રેષ્ઠ રાજા સંવરણ કામવશ થઈ મનમાં મન તપતીનું ચિંતન કરતાં બેઠા હતા.
Verse 28
यत्र विख्यातकीर्ति: स कुरूणामृषभो5भवत् । स राजा मन्मथाविष्टस्तद्गतेनान्तरात्मना
વસિષ્ઠે કહ્યું—ત્યાં તે વિખ્યાતકીર્તિ, કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ રાજા સંવરણ કામના વેગથી અભિભૂત થઈ, અંતઃકરણથી તપતીમાં લીન, મનમાં એની જ ચિંતા કરતો બેઠો હતો।
Verse 29
दृष्टवा च देवकन्यां तां तपतीं चारुहासिनीम् । वसिष्ठेन सहायान्तीं संहृष्टो 5भ्यधिकं बभौ
મધુર હાસ્યવાળી દેવકન્યા તપતીને વસિષ્ઠ સાથે આવતી જોઈ રાજા સંવરણ અત્યંત આનંદિત થયો અને તેની કાંતિ વધુ જ વધવા લાગી।
Verse 30
रुरुचे साधिकं सुभ्रूरापतन्ती नभस्तलात् | सौदामिनीव विजश्रष्टा द्योतयन्ती दिशस्त्विषा
સુંદર ભ્રૂવાળી તપતી આકાશમંડળમાંથી ઉતરતી વખતે, વાદળમાંથી પડેલી વીજળી જેવી, પોતાની કાંતિથી સર્વ દિશાઓને પ્રકાશિત કરતી વધુ જ તેજસ્વી લાગી।
Verse 31
कृच्छाद् द्वादशरात्रे तु तस्य राज्ञ: समाहिते । आजगाम विशुद्धात्मा वसिष्ठो भगवानृषि:
રાજાએ કષ્ટ સહન કરીને બાર રાત સુધી એકાગ્રચિત્તે નિયમસાધના કરી; ત્યારબાદ વિશુદ્ધ અંતઃકરણવાળા ભગવાન ઋષિ વસિષ્ઠ તેની પાસે આવ્યા।
Verse 32
तपसाड<<राध्य वरदं देवं गोपतिमी श्वरम् । लेभे संवरणो भार्या वसिष्ठस्यैव तेजसा
વરદાયક, લોકપાલક અને સર્વાધીશ્વર દેવને તપસ્યા દ્વારા પ્રસન્ન કરીને રાજા સંવરણએ વસિષ્ઠના જ તેજથી તપતીને પત્નીરૂપે પ્રાપ્ત કરી।
Verse 33
ततस्तस्मिन् गिरिश्रेष्ठे देवगन्धर्वसेविते । जग्राह विधिवत् पार्णिं तपत्या: स नरर्षभ:,तदनन्तर उन नरश्रेष्ठने देवताओं और गन्धर्वोंसे सेवित उस उत्तम पर्वतपर विधिपूर्वक तपतीका पाणिग्रहण किया
ત્યારબાદ દેવો અને ગંધર્વોથી સેવિત તે ઉત્તમ પર્વત પર તે નરશ્રેષ્ઠે વિધિપૂર્વક તપતીનું પાણિગ્રહણ કર્યું.
Verse 34
वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञातस्तस्मिन्नेव धराधरे । सो5कामयत राजर्षिविंहतु सह भार्यया,उसके बाद वसिष्ठजीकी आज्ञा लेकर राजर्षि संवरणने उसी पर्वतपर अपनी पत्नीके साथ विहार करनेकी इच्छा की
વસિષ્ઠની અનુમતિ પ્રાપ્ત કરીને રાજર્ષિ સંવરણને એ જ પર્વત પર પત્ની સાથે વિહાર કરવાની ઇચ્છા થઈ.
Verse 35
ततः पुरे च राष्ट्र च वनेषूपवनेषु च । आदिदेश महीपालस्तमेव सचिवं तदा,उन दिनों भूपालने नगर, राष्ट्र वन तथा उपवनोंकी देखभाल एवं रक्षाके लिये मन्त्रीको ही आदेश देकर विदा किया
ત્યારબાદ રાજાએ નગર અને રાજ્યમાં, તેમજ વનો અને ઉપવનોમાં પણ, દેખરેખ અને રક્ષાના માટે એ જ મંત્રીને આદેશ આપ્યો.
Verse 36
नृपतिं त्वभ्यनुज्ञाप्य वसिष्ठो<थापचक्रमे । सो<थ राजा गिरौ तस्मिन् विजहारामरो यथा,वसिष्ठजी भी राजासे विदा ले अपने स्थानको चले गये। तदनन्तर राजा संवरण उस पर्वतपर देवताकी भाँति विहार करने लगे
રાજાની અનુમતિ લઈને વસિષ્ઠ પોતાના આશ્રમ તરફ પ્રસ્થાન કર્યા. ત્યારબાદ રાજા સંવરણ તે પર્વત પર દેવતાની જેમ વિહાર કરવા લાગ્યા.
Verse 37
ततो द्वादश वर्षाणि काननेषु वनेषु च । रेमे तस्मिन् गिरौ राजा तथैव सह भार्यया,वे उसी पर्वतके वनों और काननोंमें अपनी पत्नीके साथ उसी प्रकार बारह वर्षोंतक रमण करते रहे
પછી રાજા એ જ પર્વતના કાનનો અને વનોમાં પત્ની સાથે અગાઉની જેમ બાર વર્ષ સુધી રમણ કરતા રહ્યા.
Verse 38
तस्य राज्ञ: पुरे तस्मिन् समा द्वादश सत्तम | न ववर्ष सहस्राक्षो राष्ट्रे चैवास्य भारत,अर्जुन! उन दिनों महाराज संवरणके राज्य और नगरमें इन्द्रने बारह वर्षोतक वर्षा नहीं की
વસિષ્ઠ બોલ્યા—તે રાજાના તે નગરમાં સતત બાર વર્ષ સુધી સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર)એ વરસાદ વરસાવ્યો નહિ; અને હે ભારત—હે અર્જુન—તેના સમગ્ર રાજ્યમાં પણ વર્ષા ન થઈ.
Verse 39
ततस्तस्यामनावृष्ट्यां प्रवृत्तायामरिंदम । प्रजा: क्षयमुपाजग्मु: सर्वा: सस्थाणुजड़मा:,शत्रुसूदन! उस अनावृष्टिके समय प्राय: स्थावर एवं जंगम सभी प्रकारकी प्रजाका क्षय होने लगा
પછી જ્યારે તે અનાવૃષ્ટિ શરૂ થઈ, હે અરિંદમ, ત્યારે સ્થાવર અને જંગમ—બધી જ પ્રજા ક્ષય પામવા લાગી; જાણે જડ અને સ્તબ્ધ થઈ ગઈ હોય તેમ.
Verse 40
तस्मिंस्तथाविधे काले वर्तमाने सुदारुणे । नावश्याय: पपातोर्व्या तत: सस्यानि नारुहन्,ऐसे भयंकर समयमें पृथ्वीपर ओसकी एक बूँदतक न गिरी। परिणाम यह हुआ कि खेती उगती ही नहीं थी
વસિષ્ઠ બોલ્યા—એવો અતિ દારુણ સમય વર્તતો હતો ત્યારે ધરતી પર ઓસની એક બુંદ પણ પડી નહિ; તેથી પાકો અંકુર્યા જ નહિ.
Verse 41
ततो विश्रान्तमनसो जना: क्षुद्धयपीडिता: । गृहाणि सम्परित्यज्य बश्रमु: प्रदिशो दिश:,तब सभी लोगोंका चित्त व्याकुल हो उठा। मनुष्य भूखके भयसे पीड़ित हो घरोंको छोड़कर दिशा-विदिशाओंमें मारे-मारे फिरने लगे
ત્યારે લોકોનું મન શાંત રહ્યું નહિ; ભૂખથી પીડિત થઈ તેઓ ઘરો ત્યજી દિશા-વિદિશામાં ભટકવા લાગ્યા.
Verse 42
ततस्तस्मिन् पुरे राष्ट्र त्यक्तदारपरिग्रहा: । परस्परममर्यादा: क्षुधार्ता जध्निरे जना:
પછી તે નગર અને રાજ્યમાં લોકો ભૂખથી વ્યાકુળ થઈ પત્ની-પરિવારના બંધન ત્યજી બેઠા; સર્વ મર્યાદા છોડીને તેઓ પરસ્પર એકબીજા પર તૂટી પડ્યા અને એકબીજાને મારવા લાગ્યા.
Verse 43
तत् क्षुधार्तर्निरासहारै: शवभूतैस्तथा नरैः । अभवत् प्रेतराजस्य पुरं प्रेतेरिवावृतम्
ત્યારે તે નગર ભૂખથી પીડિત, અન્નવિહોણા અને શવસમાન બનેલા મનુષ્યોથી ભરાઈ ગયું. એવા જીવતા કંકાલોથી છવાયેલું તે નગર પ્રેતો વડે ઘેરાયેલા પ્રેતરાજ યમના પુર સમાન જણાતું હતું.
Verse 44
ततस्तत् तादृशं दृष्टवा स एव भगवानृषि: । अभ्यवर्षत धर्मात्मा वसिष्ठो मुनिसत्तम:,प्रजाकी ऐसी दुरवस्था देख धर्मात्मा मुनिश्रेष्ठ भगवान् वसिष्ठने ही (अपने तपोबलसे) उस राज्यमें वर्षा की
પ્રજાની આવી દુર્દશા જોઈ તે ધર્માત્મા, મુનિશ્રેષ્ઠ ભગવાન વશિષ્ઠે પોતાના તપોબળથી તે રાજ્યમાં વરસાદ વરસાવ્યો.
Verse 45
त॑ च पार्थिवशार्टूलमानयामास तत् पुरम् । तपत्या सहित राजन व्युषितं शाश्वती: समा: । ततः प्रवृष्टस्तत्रासीदू् यथापूर्व सुरारिहा
પછી, હે રાજન, અનેક વર્ષોથી પરદેશવાસ કરનાર તે નૃપશાર્દૂલ સંવરણને તપતી સાથે તે નગરમાં લઈ આવ્યા. તે પરત ફરતાં જ દેવશત્રુહંતા ઇન્દ્ર ત્યાં પૂર્વવત્ વરસાદ વરસાવવા લાગ્યા.
Verse 46
तस्मिन् नृपतिशार्टूले प्रविष्टे नगरं पुनः । प्रववर्ष सहस्राक्ष: सस्यानि जनयन् प्रभु:,उन श्रेष्ठ राजाके नगरमें प्रवेश करनेपर भगवान् इन्द्रने वहाँ अन्नका उत्पादन बढ़ानेके लिये पुनः अच्छी वर्षा की
તે નૃપશાર્દૂલ નગરમાં પ્રવેશતાં જ સહસ્રાક્ષ પ્રભુ ઇન્દ્રે ફરી વરસાદ વરસાવ્યો અને ધાન્યની ઉપજ વધારી.
Verse 47
ततः सराष्ट्रं मुमुदे तत् पुरं परया मुदा । तेन पार्थिवमुख्येन भावितं भावितात्मना,तबसे शुद्ध अन्तःकरणवाले नृपश्रेष्ठ संवरणके द्वारा पालित सब लोग प्रसन्न रहने लगे। उस राज्य और नगरमें बड़ा आनन्द छा गया
ત્યારબાદ સમગ્ર રાજ્ય અને તે નગર પરમ આનંદથી છલકાઈ ઊઠ્યું. શુદ્ધ અને સંયમિત અંતઃકરણ ધરાવનાર તે નૃપશ્રેષ્ઠ સંવરણના પાલનથી પ્રજા સંતોષથી રહેવા લાગી.
Verse 48
ततो द्वादश वर्षाणि पुनरीजे नराधिप: । तपत्या सहित: पत्न्या यथा शच्या मरुत्पति:,तदनन्तर तपतीके सहित महाराज संवरणने शचीके साथ इन्द्रके समान सुशोभित होते हुए बारह वर्षोतक यज्ञ किया
ત્યારબાદ નરાધિપતિએ પોતાની પત્ની તપતી સાથે બાર વર્ષ સુધી ફરી યજ્ઞકર્મો કર્યા; જેમ શચી સાથે મરુત્પતિ ઇન્દ્ર શોભે છે, તેમ તપતીના સંગે રાજા પણ તેજસ્વી થયો।
Verse 49
गन्धर्व उवाच एवमासीन्महाभागा तपती नाम पौर्विकी । तव वैवस्वती पार्थ तापत्यस्त्वं यया मत:
ગંધર્વ બોલ્યો—હે પાર્થ! પ્રાચીન વંશની મહાભાગા ‘તપતી’ વૈવસ્વાન સૂર્યની પુત્રી હતી અને તે તારા પૂર્વજ સંવરણની પત્ની બની. તેથી, હે પૃથાપુત્ર, તું ‘તાપત્ય’ ગણાય છે।
Verse 50
तस्यां संजनयामास कुरुं संवरणो नृपः । तपत्यां तपतां श्रेष्ठ तापत्यस्त्वं ततोडर्जुन
રાજા સંવરણએ તપતીના ગર્ભથી કુરુને જન્મ આપ્યો. તેથી, હે તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ અર્જુન, એ જ વંશમાં જન્મેલા તું ‘તાપત્ય’ કહેવાય છે।
Verse 171
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमें तपती-उपाख्यानविषयक एक सौ इकद्ठत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત ચૈત્રરથપર્વમાં તપતી-ઉપાખ્યાન વિષયક એકસો એકોતેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 172
(कुरूद्धवा यतो यूयं कौरवा: कुरवस्तथा । पौरवा आजमीढाक्ष भारता भरतर्षभ || तापत्यमखिल प्रोक्तं वृत्तान्तं तव पूर्वकम् । पुरोहितमुखा यूय॑ भुड्ग्ध्वं वै पृथिवीमिमाम् ।।
ગંધર્વ બોલ્યો—કુરુમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા હોવાથી તમે ‘કૌરવ’ તથા ‘કુરુવંશી’ કહેવાઓ છો. પુરુના વંશજ હોવાથી ‘પૌરવ’; અજમીઢના કુળમાં જન્મથી ‘આજમીઢ’; અને ભરતના વંશમાં ઉત્પન્ન થવાથી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ‘ભારત’ કહેવાઓ છો. આ રીતે તમારી વંશજનની તપતીનો સમગ્ર પ્રાચીન વર્તાંત મેં કહી દીધો. હવે તમે પુરોહિતને અગ્રે રાખીને આ પૃથ્વીનું રક્ષણ કરો અને ધર્મપૂર્વક તેનો ઉપભોગ કરો।
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dharma-conflict between royal appetite/coercion and the protected moral order of household life: whether a king, even under curse-driven impairment, may violate social-ritual boundaries and thereby incur binding ethical sanctions.
Power does not suspend accountability: adharma committed under agitation still produces enforceable consequences, and social order in the epic is maintained through the countervailing authority of dharma articulated by ascetic and household agents.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter functions as etiological commentary, explaining a lineage-preserving niyoga as a consequence of curse-structured causality within the broader genealogical narrative.