Adhyaya 138

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल २६ श्लोक हैं) ऑपन-माजल छा अकाल सप्तत्रिशर्दाधिकशततमोब< ध्याय: द्रोणका शिष्योंद्वारा द्रपदपर आक्रमण करवाना

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—રાજન! પાંડવો અને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો અસ્ત્રવિદ્યામાં પારંગત થયેલા જોઈ, ગુરુ દ્રોણે મનમાં માન્યું કે હવે ગુરુદક્ષિણા લેવાનો સમય આવી ગયો છે; અને પોતાના હિતાર્થે એક નિશ્ચય કર્યો.

Verse 2

ततः शिष्यात्‌ समानीय आचार्यो<5र्थमचोदयत्‌ । द्रोण: सर्वानशेषेण दक्षिणार्थ महीपते,जनमेजय! तदनन्तर आचार्यने अपने शिष्योंको बुलाकर उन सबसे गुरुदक्षिणाके लिये इस प्रकार कहा--

પછી આચાર્ય દ્રોણે શિષ્યોને બોલાવી, હે મહીપતે જનમેજય, કોઈને પણ છોડ્યા વિના સૌને ગુરુદક્ષિણા વિષે પ્રેરિત કરીને કહ્યું.

Verse 3

पज्चालराजं ट्रुपदं गृहीत्वा रणमूर्धनि । पर्यानयत भद्र व: सा स्थात्‌ परमदक्षिणा

“શિષ્યો! યુદ્ધભૂમિમાં જ પાંચાલરાજ દ્રુપદને પકડીને મારી પાસે લઈ આવો. તમારું કલ્યાણ થાઓ. એ જ મારા માટે પરમ ગુરુદક્ષિણા થશે.”

Verse 4

तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे रथैस्तूर्ण प्रहारिण: । आचार्य धनदानार्थ द्रोणेन सहिता ययु:

ત્યારે “તથાસ્તુ” કહી, ઝડપી પ્રહાર કરનારા તે બધા રાજકુમારો ગુરુદક્ષિણા અર્પણ કરવા આચાર્ય દ્રોણ સાથે રથોમાં બેસી ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 5

ततो5भिजग्मु: पञ्चालान्‌ निध्नन्तस्ते नरर्षभा: । ममृदुस्तस्य नगर द्रुपदस्य महौजस:

પછી તે નરશ્રેષ્ઠો પંચાલો પર ચઢી ગયા, તેમને ઘાયલ કરતાં કરતાં મહૌજસ્વી દ્રુપદના નગરને રૌંદી નાખ્યું।

Verse 6

दुर्योधनश्व कर्णश्न युयुत्सुश्न महाबल: । दुःशासनो विकर्णश्रव जलसंध: सुलोचन:

દુર્યોધન અને કર્ણ, મહાબલી યુયુત્સુ; તેમજ દુઃશાસન, વિકર્ણ, જલસંધ અને સુલોચન—આ (તેમા) હતા।

Verse 7

एते चान्ये च बहवः कुमारा बहुविक्रमा: । अहं पूर्वमहं पूर्वमित्येवं क्षत्रियर्षभा:

આ અને બીજા પણ અનેક મહાપરાક્રમી રાજકુમારો ‘હું પહેલાં, હું પહેલાં’ એમ કહી, ક્ષત્રિયોમાં વృషભ સમા આગળ ધસી રહ્યા હતા।

Verse 8

तदनन्तर दुर्योधन, कर्ण, महाबली युयुत्सु, दुःशासन, विकर्ण, जलसंध तथा सुलोचन-- ये और दूसरे भी बहुत-से महापराक्रमी नरश्रेष्ठ क्षत्रियशिरोमणि राजकुमार “पहले मैं युद्ध करूँगा, पहले मैं युद्ध करूँगा” इस प्रकार कहते हुए पंचालदेशमें जा पहुँचे और वहाँके निवासियोंको मारते-पीटते हुए महाबली राजा द्रुपदकी राजधानीको भी रौंदने लगे || ५-- ७ ।। ततो वररथारूढा: कुमारा: सादिभि: सह । प्रविश्य नगरं सर्वे राजमार्गमुपाययु:,उत्तम रथोंपर बैठे हुए वे सभी राजकुमार घुड़सवारोंके साथ नगरमें घुसकर वहाँके राजपथपर चलने लगे

ત્યારબાદ ઉત્તમ રથો પર આરૂઢ થયેલા તે બધા રાજકુમારો અશ્વારોહીઓ સાથે નગરમાં પ્રવેશ કરીને રાજમાર્ગે આગળ વધ્યા।

Verse 9

तस्मिन्‌ काले तु पाउ्चाल: श्रुत्वा दृष्टयवा महद्‌ बलम्‌ । भ्रातृभि: सहितो राजंस्त्वरया निर्ययौ गृहात्‌

તે સમયે પાંચાલરાજ યજ્ઞસેન (દ્રુપદ) એ કૌરવોના આક્રમણની વાત સાંભળી અને તેમની વિશાળ સેના પોતાની આંખે જોઈ, હે જનમેજય, ભાઈઓ સહિત ઉતાવળે રાજભવનમાંથી બહાર નીકળી આવ્યો।

Verse 10

ततस्तु कृतसंनाहा यज्ञसेनसहोदरा: । शरवर्षाणि मुज्चन्त: प्रणेदु: सर्व एव ते,महाराज यज्ञसेन (ट्रुपद) और उनके सब भाइयोंने कवच धारण किये। फिर वे सभी लोग बाणोंकी बौछार करते हुए जोर-जोरसे गर्जना करने लगे

પછી યજ્ઞસેન (દ્રુપદ) અને તેમના બધા ભાઈઓ કવચ ધારણ કરીને સંપૂર્ણ સજ્જ થયા; ત્યારબાદ, હે મહારાજ, તેઓ સૌ બાણવર્ષા કરતાં કરતાં ઊંચે સ્વરે ગર્જના કરવા લાગ્યા।

Verse 11

ततो रथेन शुभ्रेण समासाद्य तु कौरवान्‌ | यज्ञसेन: शरान्‌ घोरान्‌ ववर्ष युधि दुर्जय:

ત્યારબાદ યુદ્ધમાં દુર્જય યજ્ઞસેન (રાજા દ્રુપદ) તેજસ્વી રથ પર ચઢી કૌરવોની સામે જઈ પહોંચ્યા અને રણમાં ભયંકર બાણોની વર્ષા કરવા લાગ્યા।

Verse 12

वैशम्पायन उवाच पूर्वमेव तु सम्मन्त्रय पार्थो द्रोणमथाब्रवीत्‌ | दर्पोद्रेकात्‌ कुमाराणामाचार्य द्विजसत्तमम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે જનમેજય! રાજકુમારોમાં બળ અને પરાક્રમનો દર્પ અતિશય વધ્યો હતો; તેથી પાર્થ (અર્જુન) એ પહેલેથી વિચારવિમર્શ કરીને દ્વિજશ્રેષ્ઠ આચાર્ય દ્રોણને કહ્યું।

Verse 13

एषां पराक्रमस्यान्ते वयं कुर्याम साहसम्‌ | एतैरशक्य: पाज्चालो ग्रहीतुं रणमूर्थनि

‘ગુરુદેવ! એમના પરાક્રમનું પ્રદર્શન થઈ ગયા પછી અમે આપણું સાહસિક કાર્ય કરીશું. મારો વિશ્વાસ છે કે રણના અગ્રભાગે પાંચાલરાજને તેઓ બંધક બનાવી શકશે નહીં.’

Verse 14

एवमुकक्‍्त्वा तु कौन्तेयो भ्रातृभि: सहितो5नघ: । अर्धक्रोशे तु नगरादतिष्ठद्‌ बहिरेव स:,यों कहकर पापरहित कुन्तीनन्दन अर्जुन अपने भाइयोंके साथ नगरसे बाहर ही आधे कोसकी दूरीपर ठहर गये थे

આમ કહીને નિર્દોષ કુંતીનંદન અર્જુન પોતાના ભાઈઓ સાથે નગરની બહાર જ અર્ધ ક્રોશ અંતરે થંભી ગયો।

Verse 15

द्रुपद: कौरवान्‌ दृष्टवा प्राधावत समन्ततः । शरजालेन महता मोहयन्‌ कौरवीं चमूम्‌

કૌરવોને જોઈ રાજા દ્રુપદે ચારે તરફથી ધાવા બોલ્યો; મહાન બાણજાળ પાથરી કૌરવ સેનાને મોહગ્રસ્ત અને સ્તબ્ધ કરી દીધી।

Verse 16

तमुद्यतं रथेनैकमाशुकारिणमाहवे । अनेकमिव संत्रासान्मेनिरे तत्र कौरवा:

રથ પર એકલો જ, યુદ્ધમાં ત્વરિત ગતિથી આગળ વધતો તેને જોઈ ત્યાંના કૌરવો ભયથી તેને અનેક સમાન માનવા લાગ્યા।

Verse 17

ट्रुपदस्य शरा घोरा विचेरु: सर्वतो दिशम्‌ । ततः शड्खाश्न भेर्यश्व मृदड़ाश्न सहस्रश:

દ્રુપદના ભયંકર બાણો સર્વ દિશાઓમાં ફરી વળ્યા. મહારાજ, તેની જીત દેખાતાં પાંચાલોના નિવાસોમાં શંખ, ભેરી અને મૃદંગ વગેરે હજારો વાજાં એકસાથે ગાજી ઊઠ્યાં; મહાત્મા પાંચાલોનો સિંહનાદ ઉઠ્યો અને ધનુષ્યની જ્યાનો મહાન ટંકાર આકાશને સ્પર્શી દૂરદૂર સુધી પ્રતિધ્વનિત થયો।

Verse 18

प्रावाद्यन्त महाराज पाञ्चालानां निवेशने । सिंहनादश्न संजज्ञे पाज्चालानां महात्मनाम्‌

મહારાજ, પાંચાલોના નિવાસમાં વાદ્યો વાગ્યા અને મહાત્મા પાંચાલોનો સિંહનાદ ઉઠ્યો।

Verse 19

दुर्योधनो विकर्णश्न सुबाहुर्दीर्घलोचन:

વૈશંપાયન બોલ્યા—દુર્યોધન, વિકર્ણ, સુબાહુ, દીર્ઘલોચન અને દુઃશાસન ક્રોધથી ઉન્મત્ત થઈ બાણવર્ષા કરવા લાગ્યા. ત્યારે યુદ્ધમાં સહેલાઈથી પરાજિત ન થતો, મહાધનુર્ધર રાજા દ્રુપદ, તેમના શરોથી અત્યંત વિદ્ધ થયો છતાં, તત્કાળ જ તેમની સર્વ સેનાઓને દબાવીને પીડિત કરવા લાગ્યો. અલાતચક્રની જેમ સર્વ દિશામાં ફરતો તે દુર્યોધન, વિકર્ણ, મહાબલી કર્ણ, અનેક વીર રાજકુમારો તથા તેમની વિવિધ વાહિનીઓને બાણોથી તૃપ્ત કરવા લાગ્યો.

Verse 20

दुःशासनश्न संक़्रुद्ध: शरवर्षैरवाकिरन्‌ । सो35तिविद्धो महेष्वास: पार्षतो युधि दुर्जय:

વૈશંપાયન બોલ્યા—દુઃશાસન ક્રોધથી બાણવર્ષા કરવા લાગ્યો. યુદ્ધમાં દુર્જય મહાધનુર્ધર પાર્ષત (દ્રુપદ) અત્યંત વિદ્ધ થયો છતાં તે આઘાત સહન કરીને આગળ ધસી ગયો.

Verse 21

व्यधमत्‌ तान्यनीकानि तत्क्षणादेव भारत । दुर्योधनं विकर्ण च कर्ण चापि महाबलम्‌

હે ભારત! એ જ ક્ષણે તેણે તેમના વ્યૂહોને ભેદી નાખ્યા અને દુર્યોધન, વિકર્ણ તથા મહાબલી કર્ણને પણ આઘાત કર્યો.

Verse 22

नानानृपसुतान्‌ वीरान्‌ सैन्यानि विविधानि च । अलातचक्रवत्‌ सर्व चरन्‌ बाणैरतर्पयत्‌

અલાતચક્રની જેમ સર્વત્ર ફરતો તે અનેક વીર રાજપુત્રો અને વિવિધ સેનાઓને બાણોથી તૃપ્ત કરવા લાગ્યો.

Verse 23

(दुःशासनं च दशभिर्विकर्ण विंशकै: शरै: | शकुनिं विंशकैस्ती&णैर्दशभिर्मर्म भेदिभि: ।।

પછી નગરના બધા લોકો મूसળ અને લાકડાં લઈને કૌરવો પર તૂટી પડ્યા અને વરસતા વાદળોની જેમ તેમના પર પ્રહારોની વર્ષા કરવા લાગ્યા.

Verse 24

सबालवृद्धास्ते पौरा: कौरवानभ्यायुस्तदा । श्र॒ुत्वा सुतुमुलं युद्ध कौरवानेव भारत

વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યારે નગરવાસીઓ, બાળકથી લઈને વૃદ્ધ સુધી, સૌ કૌરવો સામે ધસી ગયા. હે ભારત (જનમેજય)! ત્યાં ઘોર તુમુલ યુદ્ધ ચાલી રહ્યું છે એમ સાંભળતાં જ કૌરવો ગભરાઈ અસ્તવ્યસ્ત થઈ ગયા.

Verse 25

द्रवन्ति सम नदन्ति सम क्रोशन्त: पाण्डवान्‌ प्रति । (पाञज्चालशरभिन्नाड़ो भयमासाद्य वै वृष: । कर्णो रथादवप्लुत्य पलायनपरो5 भवत्‌ ।।

તેઓ પાંડવો તરફ દોડતાં દોડતાં એકસાથે ચીસો પાડતા, રડતા અને આક્રંદ કરતા હતા. પાંચાલોના બાણોથી અંગ-પ્રત્યંગ ભિન્ન થયેલો વૃષ (કર્ણ) ભયગ્રસ્ત થયો; તે રથ પરથી કૂદી પડ્યો અને પલાયન માટે તત્પર બન્યો. પાંડવોએ પીડિતોના રોમાંચ ઉપજાવે એવા આર્તનાદ સાંભળ્યા.

Verse 26

अभिवाद्य ततो द्रोणं रथानारुरुहुस्तदा । युधिष्ठिरं निवार्याशु मा युध्यस्वेति पाण्डवम्‌

પછી તેમણે દ્રોણાચાર્યને પ્રણામ કરીને તરત જ રથોમાં આરોહણ કર્યું. એ જ ક્ષણે અર્જુને પાંડુનંદન યુધિષ્ઠિરને રોકીને કહ્યું—“તમે યુદ્ધ ન કરો.”

Verse 27

माद्रेयौ चक्ररक्षौ तु फाल्गुनश्व॒ तदाकरोत्‌ सेनाग्रगो भीमसेन: सदाभूद्‌ गदया सह

તે સમયે ફાલ્ગુન (અર્જુન) એ માદ્રીપુત્ર નકુલ અને સહદેવને પોતાના રથના ચક્રોના રક્ષક બનાવ્યા. ભીમસેન સદા ગદા હાથમાં લઈને સેનાના અગ્રભાગે રહેતા.

Verse 28

तदा शत्रुस्वनं श्र॒त्वा भ्रातृभि: सहितो5नघ: । अयाज्जवेन कौन्तेयो रथेनानादयन्‌ दिश:

ત્યારે શત્રુઓનો ગર્જનનાદ સાંભળીને નિષ્પાપ કૌંતેય અર્જુન ભાઈઓ સાથે મહા વેગે આગળ વધ્યો અને તેના રથના ગડગડાટથી સર્વ દિશાઓ ગુંજી ઊઠीं.

Verse 29

जीप नो सहज अत णिरिवानक ततः :स्वनाम्‌ | भीमसेनो :

વૈશંપાયન બોલ્યા— ભીમસેન આગળ રહેતાં પાંચાલોની મહાસેના ઊંચા તરંગોથી ક્ષુબ્ધ મહાસાગર જેવી ગર્જના કરવા લાગી. મહાબાહુ ભીમ, દંડસમાન આયુધ ધારણ કરીને, યમરાજ સમાન તે વિશાળ સેનામાં એમ ઘૂસી પડ્યા જેમ સાગરમાં મકર પ્રવેશે. ગદાધારી ભીમ પોતે જ હાથીદળ પર તૂટી પડ્યા અને અપ્રતિહત બળથી તેને ભેદવા લાગ્યા।

Verse 30

प्रविवेश महासेनां मकर: सागर यथा । स्वयमभ्यद्रवद्‌ भीमो नागानीकं॑ गदाधर:

ગદાધારી ભીમ મહાસેનામાં મકર જેમ સાગરમાં પ્રવેશે તેમ પ્રવેશ્યા; પછી તેમણે પોતે જ આગળ વધીને હાથીદળ પર સીધો હુમલો કર્યો।

Verse 31

स युद्धकुशलः पार्थों बाहुवीयेण चातुल: । अहनत्‌ कुञ्जरानीकं गदया कालरूपधृत्‌

એ પાર્થ યુદ્ધકૌશલ્યમાં નિપુણ અને બાહુબળમાં અતુલ હતો. કાળરૂપ ધારણ કરીને તેણે ગદાના પ્રહારો વડે હાથીદળનો સંહાર શરૂ કર્યો।

Verse 32

ते गजा गिरिसंकाशा: क्षरन्तो रुधिरं बहु भीमसेनस्य गदया भिन्नमस्तकपिण्डका:

પર્વત સમાન તે હાથીઓ ઘણું રક્ત વહાવતા હતા; ભીમસેનની ગદાથી તેમના મસ્તક ચકનાચૂર થઈ ગયા હતા।

Verse 33

पतन्ति द्विरदा भूमौ वज़घातादिवाचला: । गजानश्चान्‌ रथांश्वैव पातयामास पाण्डव:

વજ્રાઘાત થયાં હોય તેમ તે દ્વિરદો ધરતી પર પટકાયા; તેમની શક્તિ નિષ્ક્રિય થઈ ગઈ. અને તે પાંડવે યુદ્ધાવેશમાં હાથીઓ, ઘોડાઓ અને રથોને પણ પાડી દીધા।

Verse 34

पदातींश्व रथांश्चैव न्यवधीदर्जुनाग्रज: । गोपाल इव दण्डेन यथा पशुगणान्‌ वने

વૈશંપાયન બોલ્યા—અર્જુનના અગ્રજે પદાતિ અને રથિયોને સંહાર્યા અને તેમને એમ જ પાછા હાંકી કાઢ્યા, જેમ વનમાં ગોપાળ દંડથી પશુસમૂહને વશમાં રાખે છે.

Verse 35

चालयन्‌ रथनागांश्व॒ संचचाल वृकोदर: । भीमसेनकी गदासे मस्तक फट जानेके कारण वे पर्वतोंके समान विशालकाय गजराज लोहूके झरने बहाते हुए वज़्के आघातसे (पंख कटे हुए) पहाड़ोंकी भाँति पृथ्वीपर गिर पड़ते थे। अर्जुनके बड़े भाई पाण्डुनन्दन भीमने हाथियों

વૈશંપાયન બોલ્યા—વૃકોદર ભીમ રથો, ગજો અને અશ્વોને કંપાવીને रणભૂમિમાં ધસી ગયો. ભીમસેનની ગદાના પ્રહારથી પર્વતસમાન વિશાળ ગજરાજોના મસ્તક ફાટી જતાં; લોહીની ધારાઓ વહેતી અને તેઓ વજ્રાઘાતે પાંખ કપાયેલા પર્વતોની જેમ ધરતી પર ઢળી પડતાં. પાંડુનંદન ભીમે હાથી, ઘોડા અને રથોને ધરાશાયી કર્યા અને પદાતિ તથા રથિયોનાં સંહાર કર્યા. જેમ વનમાં ગોપાળ દંડથી પશુઓને હાંકે, તેમ ભીમસેન રથિયોને અને ગજસમૂહોને ખદેડતો અવિરત પીછો કરવા લાગ્યો.

Verse 36

पार्षत॑ शरजालेन क्षिपन्नागात्‌ स पाण्डव: । हयौघांश्ष रथौघांक्ष॒ गजौघांश्व॒ समन्‍तत:ः

વૈશંપાયન બોલ્યા—એ પાંડવ બાણોના જાળને ફેંકતો ઝડપથી આગળ વધ્યો અને ચારે તરફથી ઘોડાઓના સમૂહો, રથોની ભીડ તથા હાથીઓના ઝુંડ પર પ્રહાર કરવા લાગ્યો.

Verse 37

पातयन्‌ समरे राजन्‌ युगान्ताग्निरिव ज्वलन्‌ | वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्‌! उस समय द्रोणाचार्यका प्रिय करनेके लिये उद्यत हुए पाण्डुनन्दन अर्जुन द्रुपदपर बाणसमूहोंकी वर्षा करते हुए उनपर चढ़ आये। वे रणभूमिमें घोड़ों

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે રાજન! તે સમરમાં અર્જુન યુગાંતની અગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત થઈ શત્રુઓને પાડી આગળ વધ્યો. દ્રોણાચાર્યની ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા તે દ્રુપદ પર ચઢી આવ્યો અને બાણવર્ષા કરતાં ચારે તરફથી અશ્વ, રથ અને ગજસમૂહોનો સંહાર કરવા લાગ્યો.

Verse 38

शरैनननाविधैस्तूर्ण पार्थ संछाद्य सर्वश: । सिंहनादं मुखै: कृत्वा समयुध्यन्त पाण्डवम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—તેના બાણોથી ઘાયલ થયેલા પાંચાલ યોદ્ધાઓ અને વીર સંજયે તરત જ નાનાવિધ બાણવર્ષા કરીને પાર્થને ચારે તરફથી ઢાંકી દીધો. સિંહનાદ કરતાં તેઓ પાંડવ સાથે સામસામે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

Verse 39

तद्‌ युद्धमभवद्‌ घोर सुमहाद्भुतदर्शनम्‌ । सिंहनादस्वनं श्रुत्वा नामृष्पतत्‌ पाकशासनि:,वह युद्ध अत्यन्त भयानक और देखनेमें बड़ा ही अद्भुत था। शत्रुओंका सिंहनाद सुनकर इन्द्रकुमार अर्जुन उसे सहन न कर सके

તે યુદ્ધ અત્યંત ઘોર બન્યું અને તેનું દર્શન મહા અદ્ભુત હતું. શત્રુઓનો સિંહનાદ સાંભળીને પાકશાસક ઇન્દ્રના પુત્ર અર્જુન તેને સહન કરી શક્યો નહીં.

Verse 40

ततः किरीटी सहसा पाञ्चालान्‌ समरे<द्रवत्‌ । छादयन्निषुजालेन महता मोहयन्निव,उस युद्धमें किरीटधारी पार्थने बाणोंका बड़ा भारी जाल-सा बिछाकर पांचालोंको आच्छादित और मोहित-सा करते हुए उनपर सहसा आक्रमण किया

પછી કિરીટધારી અર્જુન અચાનક જ સમરમાં પાંચાલો પર ધસી ગયો. બાણોના વિશાળ જાળથી તેમને ઢાંકી દેતો, જાણે તેમને મોહીત કરતો હોય તેમ લાગ્યો.

Verse 41

शीघ्रमभ्यस्यतो बाणान्‌ संदधानस्य चानिशम्‌ | नान्तरं ददृशे किंचित्‌ कौन्तेयस्य यशस्विन:

યશસ્વી કુંતીપુત્ર અર્જુન ઝડપથી બાણો ચલાવતા અને અવિરત નવા-નવા બાણોનું સંધાન કરતા હતા. ધનુષ્ય પર બાણ મૂકવા અને છોડવામાં જરાય અંતર દેખાતું નહોતું.

Verse 42

(न दिशो नान्तरिक्षं च तदा नैव च मेदिनी । अदृश्यत महाराज तत्र किंचन संयुगे ।।

મહારાજ! તે યુદ્ધમાં ત્યારે ન દિશાઓ દેખાતી હતી, ન આકાશ, ન ધરતી—કશું જ સ્પષ્ટ દેખાતું નહોતું. બલવાન ગાંડિવધારી અર્જુને પોતાના બાણોથી જાણે ઘોર અંધકાર ફેલાવી દીધો હતો.

Verse 43

त्वरमाणोभिदुद्राव महेन्द्र शम्बरो यथा । महता शरवर्षेण पार्थ: पाउ्चालमावृणोत्‌

ત્યારે પાંચાલરાજ દ્રુપદ ઝડપથી અર્જુન પર ધસી આવ્યો, જેમ શમ્બરે એક વખત મહેન્દ્ર ઇન્દ્ર પર આક્રમણ કર્યું હતું. પરંતુ કુંતીનંદન પાર્થએ બાણોની ભારે વર્ષાથી પાંચાલરાજને ઢાંકી દીધો.

Verse 44

ततो हलहलाशब्द आसीत्‌ पाञ्चालके बले । जिघृक्षति महासिंहो गजानामिव यूथपम्‌

ત્યારે પાંચાલ સેનામાં હાહાકાર મચી ગયો. જેમ મહાસિંહ હાથીઓના યુથપતિને પકડવા ધસી આવે, તેમ અર્જુન દ્રુપદને પકડવા તત્પર થયો; અને એ જ ક્ષણે પાંચાલની પંક્તિઓમાં ઉથલપાથલ ફેલાઈ ગઈ.

Verse 45

दृष्टवा पार्थ तदा5<यान्तं सत्यजित्‌ सत्यविक्रम: । पाज्चालं वै परिप्रेप्सुर्धनं॑ जयमुपाद्रवत्‌

ત્યારે પાર્થને આગળ વધતો જોઈ સત્યવિક્રમી સત્યજિત પાંચાલરાજની રક્ષા કરવા અને ધનંજયને અટકાવવા અર્જુન પર ધસી આવ્યો. આ રીતે ઇન્દ્ર અને બલિની જેમ અર્જુન અને પાંચાલવીર સત્યજિત યુદ્ધ માટે સામસામે આવ્યા; અને બંને સેનાઓ ક્ષોભથી કંપી ઊઠीं.

Verse 46

ततस्त्वर्जुनपाञ्चालौ युद्धाय समुपागतौ । व्यक्षोभयेतां तौ सैन्यमिन्द्रवैरोचनाविव

પછી અર્જુન અને પાંચાલરાજ યુદ્ધ માટે એકબીજા તરફ આગળ વધ્યા. ઇન્દ્ર અને વૈરોચનાની જેમ એ બંનેએ સમગ્ર સેનાને ક્ષોભિત કરી દીધી.

Verse 47

ततः सत्यजितं पार्थो दशभिर्मर्मभेदिभि: । विव्याध बलवद्‌ गाढं तदद्भुतमिवा भवत्‌,तब अर्जुनने दस मर्मभेदी बाणोंद्वारा सत्यजितपर बलपूर्वक गहरा आघात करके उन्हें घायल कर दिया। यह अद्भुत-सी बात हुई

ત્યારે પાર્થએ સત્યજિતને દસ મર્મભેદી બાણોથી બળપૂર્વક ઊંડે સુધી વીંધી નાખ્યો. તે દૃશ્ય અદ્ભુત સમાન લાગ્યું.

Verse 48

ततः शरशतै: पार्थ पाज्चाल: शीघ्रमार्दयत्‌ । पार्थस्तु शरवर्षेण छाद्यमानो महारथ:

પછી પાંચાલવીરે ઝડપથી શતશઃ બાણોથી પાર્થને પીડિત કર્યો. પરંતુ મહારથી અર્જુન બાણવર્ષાથી ઢંકાયેલો હોવા છતાં ધનુષ્યની પ્રત્યંચા ગોઠવી મહાવેગે બાણ છોડવા લાગ્યો; અને સત્યજિતનું ધનુષ કાપીને દ્રુપદ રાજા તરફ ધસી ગયો.

Verse 49

वेग॑ चक्रे महावेगो धनुज्यामवमृज्य च । ततः सत्यजितश्चापं छित्त्वा राजानमभ्ययात्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— મહાવેગી પાર્થ અર્જુને વેગ ધારણ કર્યો. ધનુષ્યની પ્રત્યંચા ઝાડી-પુંછીને યોગ્ય કરી, તેણે મહા બળથી બાણો છોડવા માંડ્યા. પછી સત્યજિતનું ધનુષ્ય કાપીને તે રાજા દ્રુપદ તરફ આગળ વધ્યો.

Verse 50

अथान्यद्‌ धनुरादाय सत्यजिद्‌ वेगवत्तरम्‌ | साश्वंं ससूतं सरथं पार्थ विव्याध सत्वर:,तब सत्यजितने दूसरा अत्यन्त वेगशाली धनुष लेकर तुरंत ही घोड़े, सारथि एवं रथसहित अर्जुनको बींध डाला

પછી સત્યજિતે બીજું, વધુ વેગવાળું ધનુષ્ય લીધું અને તરત જ ઘોડા, સારથી તથા રથ સહિત પાર્થ અર્જુનને વીંધી નાખ્યો.

Verse 51

सतं न ममृषे पार्थ: पाज्चालेनार्दितो युधि । ततस्तस्य विनाशार्थ सत्वरं व्यसृजच्छरान्‌

યુદ્ધમાં પાંચાલ વીરના પ્રહારથી પીડિત પાર્થ અર્જુન તે સહન ન કરી શક્યો. તેથી તેના વિનાશ માટે તેણે તત્કાળ બાણોની ઝડી વરસાવી.

Verse 52

हयान्‌ ध्वजं धनुर्मुष्टिमुभौ तौ पार्ष्णिसारथी । स तथा भियद्यमानेषु कार्मुकेषु पुन: पुन:

અર્જુને સત્યજિતના ઘોડા, ધ્વજ, ધનુષ્ય અને ધનુષ્યધારી હાથને ચીરવી નાખ્યા; તેમજ પાર्श્વરક્ષક અને સારથી—બન્નેને અશક્ત કર્યા. આ રીતે વારંવાર ધનુષ્ય તૂટી જવું અને ઘોડા માર્યા જવાથી સત્યજિત રણભૂમિમાંથી ભાગી ગયો. તેને યુદ્ધથી વિમુખ થતો જોઈ પાંચાલરાજ દ્રુપદે પાંડુનંદન અર્જુન પર મહાવેગે બાણવર્ષા શરૂ કરી; ત્યારે વિજયી વીરોમાં શ્રેષ્ઠ અર્જુને તેની સાથે ઘોર યુદ્ધ આરંભ્યું.

Verse 53

हयेषु विनियुक्तेषु विमुखो5भवदाहवे । स सत्यजितमालोक्य तथा विमुखमाहवे

જ્યારે તેના ઘોડા નિષ્પ્રયોજ્ય કરી દેવામાં આવ્યા, ત્યારે તે યુદ્ધમાં વિમુખ થયો. સત્યજિતને આ રીતે રણમાંથી હટતો જોઈ પાંચાલરાજ દ્રુપદે પાંડુનંદન અર્જુન પર તીવ્ર વેગે બાણવર્ષા શરૂ કરી; અને ત્યારે વિજયી વીરોમાં શ્રેષ્ઠ અર્જુને તેની સાથે ઘોર સંઘર્ષ કર્યો.

Verse 54

वेगेन महता राजन्नभ्यवर्षत पाण्डवम्‌ | तदा चक्रे महद्‌ युद्धमर्जुनो जयतां वर:

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે રાજન, તેણે મહા વેગ અને બળથી પાંડવ પર બાણવર્ષા કરી. ત્યારે વિજયી વીરોમાં શ્રેષ્ઠ અર્જુને મહાયુદ્ધ આરંભ્યું.

Verse 55

तस्य पार्थो धनुश्कछित्त्वा ध्वजं चोव्यामपातयत्‌ | पजञ्चभिस्तस्य विव्याथ हयान्‌ सूतं च सायकै:

ત્યારે પાર્થ અર્જુને તેનું ધનુષ કાપી નાખ્યું અને ધ્વજને પણ ધરતી પર પાડી દીધો; પછી પાંચ બાણોથી તેના ઘોડાઓ અને સારથિને ઘાયલ કર્યા.

Verse 56

तत उत्सृज्य तच्चापमाददानं शरावरम्‌ । खड्गमुद्धृत्य कौन्तेय: सिंहनादमथाकरोत्‌

પછી તે કાપેલા ધનુષને ત્યજી, બીજું ધનુષ અને તૂણિર લેવા લાગ્યો ત્યારે કૌંતેય અર્જુને ખડ્ગ ઉઘાડી સિંહનાદ કર્યો.

Verse 57

पाञ्चालस्य रथस्येषामाप्लुत्य सहसापतत्‌ । पाञज्चालरथमास्थाय अवित्रस्तो धनंजय:

ત્યારે નિર્ભય ધનંજય અર્જુન સહસા પાંચાલરાજના રથના દંડ પર કૂદી પડ્યો; અને પાંચાલના રથ પર ચઢીને તેમને પોતાના વશમાં કરી લીધા.

Verse 58

विक्षोभ्याम्भोनिधिं पार्थस्तं नागमिव सो5ग्रहीत्‌ । ततस्तु सर्वपाञज्चाला विद्रवन्ति दिशो दश

પાર્થ અર્જુને, જાણે ક્ષુબ્ધ સમુદ્રમાંથી નાગને પકડી લે, તેમ તેને પકડી વશમાં કર્યો. ત્યારબાદ ભયગ્રસ્ત સર્વ પાંચાલો દસેય દિશામાં ભાગી ગયા.

Verse 59

दर्शयन्‌ सर्वसैन्यानां स बाद्दोर्बलमात्मन: । सिंहनादस्वनं कृत्वा निर्जनाम धनंजय:,समस्त सैनिकोंको अपना बाहुबल दिखाते हुए अर्जुन सिंहनाद करके वहाँसे लौटे

સમસ્ત સૈન્યસમૂહની સામે પોતાનું બાહુબળ દર્શાવી ધનંજય અર્જુને સિંહનાદ કર્યો; અને પછી તે સ્થાનને નિર્જન કરી ત્યાંથી પાછો ફર્યો.

Verse 60

आयान्तमर्जुनं दृष्टवा कुमारा: सहितास्तदा । ममृदुस्तस्य नगर टद्रुपदस्य महात्मन:,अर्जुनको आते देख सब राजकुमार एकत्र हो महात्मा ट्रपदके नगरका विध्वंस करने लगे

અર્જુનને આવતો જોઈ તે રાજકુમારો એકત્ર થયા અને મહાત્મા દ્રુપદના નગર પર ચઢાઈ કરીને તેનો વિનાશ કરવા લાગ્યા.

Verse 61

अर्जुन उवाच सम्बन्धी कुरुवीराणां द्रुपदो राजसत्तम: । मा वधीस्तद्धलं भीम गुरुदानं प्रदीयताम्‌

અર્જુને કહ્યું—“ભીમ! રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ દ્રુપદ કુરુવીરોના સગા છે; તેથી તેની સેના નો સંહાર ન કર. ગુરુદક્ષિણારૂપે દ્રોણને માત્ર મહારાજ દ્રુપદને જ સોંપો.”

Verse 62

वैशमग्पायन उवाच भीमसेनस्तदा राजन्नर्जुनेन निवारित: । अतृप्तो युद्धधर्मेषु न्‍्यवर्तत महाबल:

વૈશંપાયને કહ્યું—હે રાજા જનમેજય! તે સમયે અર્જુને રોકતાં મહાબલી ભીમસેન, યુદ્ધધર્મમાં તૃપ્ત ન હોવા છતાં, પાછો વળ્યો.

Verse 63

ते यज्ञसेन द्रुपदं गृहीत्वा रणमूर्थनि । उपाजहु: सहामात्यं द्रोणाय भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ जनमेजय! उन पाण्डवने यज्ञसेन द्रुपदको मन्त्रियोंसहित संग्रामभूमिमें बंदी बनाकर द्रोणाचार्यको उपहारके रूपमें दे दिया

વૈશંપાયને કહ્યું—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! પાંડવોએ રણભૂમિના અગ્રભાગમાં યજ્ઞસેન દ્રુપદને તેના મંત્રીઓসহ પકડી દ્રોણાચાર્યને ઉપહારરૂપે અર્પણ કર્યો.

Verse 64

भग्नदर्प हृतधनं तं तथा वशमागतम्‌ | स वैरं मनसा ध्यात्वा द्रोणो द्रुपदमब्रवीत्‌

તેનો દર્પ ભંગ થયો હતો, ધન હરણ થયું હતું અને તે સંપૂર્ણ રીતે વશમાં આવી ગયો હતો. ત્યારે દ્રોણે મનમાં જૂનું વૈર સ્મરીને રાજા દ્રુપદને કહ્યું—

Verse 65

विमृद्य तरसा राष्ट्र पुरं ते मृदितं मया । प्राप्प जीवं रिपुवशं सखिपूर्व किमिष्यते

“રાજન! મેં બળપૂર્વક તારો રાજ્ય દબડી નાખ્યો; તારી નગરીને ધૂળમાં ભેળવી દીધી. હવે તું શત્રુના વશમાં, પ્રાણ લઈને અહીં આવ્યો છે. કહો—હવે પણ જૂની મિત્રતા ઇચ્છે છે?”

Verse 66

एवमुक्‍्त्वा प्रहस्यैनं किंचित्‌ स पुनरब्रवीत्‌ । मा भे: प्राणभयाद्‌ वीर क्षमिणो ब्राह्मणा वयम्‌

આવું કહી દ્રોણ થોડું હસ્યા અને ફરી બોલ્યા—“વીર! પ્રાણભયથી ડરશો નહીં; અમે બ્રાહ્મણો ક્ષમાશીલ છીએ.”

Verse 67

आश्रमे क्रीडितं यत्‌ तु त्वया बाल्ये मया सह । तेन संवर्द्धित: स्नेह: प्रीतिश्न क्षत्रियर्षभ

“ક્ષત્રિયશ્રેષ્ઠ! બાળપણમાં તું મારી સાથે આશ્રમમાં જે રમ્યો હતો, તેનાથી તારા પ્રત્યે મારું સ્નેહ અને પ્રીતિ બહુ વધ્યાં છે.”

Verse 68

प्रार्थयेयं त्वया सख्यं पुनरेव जनाधिप । वरं ददामि ते राजन्‌ राज्यस्यार्धमवाप्रुहि

“જનાધિપ! હું ફરીથી તારી સાથે મિત્રતા માટે પ્રાર્થના કરું છું. રાજન! હું તને વર આપું છું—આ રાજ્યનો અડધો ભાગ મારી પાસેથી સ્વીકાર.”

Verse 69

अराजा किल नो राज्ञ: सखा भवितुमहसि । अतः: प्रयतितं राज्ये यज्ञसेन मया तव,'यज्ञसेन! तुमने कहा था--जो राजा नहीं है, वह राजाका मित्र नहीं हो सकता; इसीलिये मैंने तुम्हारा राज्य लेनेका प्रयत्न किया है

વૈશંપાયન બોલ્યા—“યજ્ઞસેન! તું કહ્યું હતું કે જે રાજા નથી તે રાજાનો મિત્ર થઈ શકતો નથી; તેથી તારા રાજ્યને સ્થાપિત કરવા મેં પ્રયત્ન કર્યો છે।”

Verse 70

राजासि दक्षिणे कूले भागीरथ्याहमुत्तरे । सखायं मां विजानीहि पाउ्चाल यदि मन्यसे,“गंगाके दक्षिण प्रदेशके तुम राजा हो और उत्तरके भूभागका राजा मैं हूँ। पांचाल! अब यदि उचित समझो तो मुझे अपना मित्र मानो”

વૈશંપાયન બોલ્યા—“ભાગીરથીના દક્ષિણ કાંઠે તું રાજા છે અને ઉત્તર પ્રદેશનો રાજા હું છું. હે પાંચાલ! યોગ્ય લાગે તો મને તારો મિત્ર માન।”

Verse 71

दुपद उवाच अनाश्षर्यत्रिदं ब्रह्मन्‌ विक्रान्तेषु महात्मसु । प्रीये त्वयाहं त्वत्तश्न॒ प्रीतिमिच्छामि शाश्व॒तीम्‌

દ્રુપદ બોલ્યા—“હે બ્રાહ્મણ! આપ જેવા પરાક્રમી મહાત્માઓમાં આવી ઉદારતા હોવી આશ્ચર્ય નથી. હું આપથી અત્યંત પ્રસન્ન છું અને આપ સાથે શાશ્વત મૈત્રી તથા સ્નેહ ઇચ્છું છું।”

Verse 72

वैशग्पायन उवाच एवमुक्त: स तं॑ द्रोणो मोक्षयामास भारत । सत्कृत्य चैनं प्रीतात्मा राज्यार्ध प्रत्यपादयत्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—“હે ભારત! આમ કહ્યા પછી દ્રોણે તેને મુક્ત કર્યો; અને પ્રસન્નચિત્તે યોગ્ય સન્માન કરીને તેને અડધું રાજ્ય પરત આપ્યું।”

Verse 73

माकन्दीमथ गज्जायास्तीरे जनपदायुताम्‌ । सो<ध्यावसद्‌ दीनमना: काम्पिल्यं च पुरोत्तमम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—“ત્યારબાદ તે ઉદાસ મનથી ગંગાના કાંઠે અનેક જનપદોથી યુક્ત માકંદીમાં તથા નગરોમાં શ્રેષ્ઠ કાંપિલ્યમાં નિવાસ કરવા લાગ્યો।”

Verse 74

दक्षिणांश्नापि पञज्चालान्‌ यावच्चर्मण्वती नदी । द्रोणेन चैवं ट्रपद: परिभूयाथ पालित:

વૈશંપાયન બોલ્યા—દ્રોણે આ રીતે રાજા દ્રુપદને પરાજિત કરી અપમાનિત કર્યો; છતાં ચર્મણ્વતી નદી સુધીના દક્ષિણ પાંચાલનો અધિકાર તેને જ રાખવા દીધો અને ત્યાં જ તેની રક્ષા કરી।

Verse 75

क्षात्रेण च बलेनास्य नापश्यत्‌ स पराजयम्‌ | हीनं विदित्वा चात्मानं ब्राह्ेण स बलेन तु

વૈશંપાયન બોલ્યા—દ્રુપદને માત્ર ક્ષાત્રબળ અને યુદ્ધશક્તિથી દ્રોણની પરાજય દેખાતી ન હતી. બ્રાહ્મણ-બળ (તપ અને તેજ) માં પોતાને હીન જાણીને, દ્રોણને જીતે એવો શક્તિશાળી પુત્ર મેળવવાની ઇચ્છાથી તે પૃથ્વી પર ભટકવા લાગ્યો. આ તરફ દ્રોણાચાર્યે ઉત્તર પાંચાલનું અહિચ્છત્ર રાજ્ય પોતાના અધિકારમાં લઈ લીધું.

Verse 76

पुत्रजन्म परीप्सन्‌ वै पृथिवीमन्वसंचरत्‌ । अहिच्छत्रं च विषयं द्रोणग: समभिपद्यत

વૈશંપાયન બોલ્યા—પુત્રજન્મની ઇચ્છાથી દ્રુપદ પૃથ્વી પર ભટકતો રહ્યો. એ વચ્ચે દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામાએ અહિચ્છત્ર નામના પ્રદેશ અને રાજ્ય પર અધિકાર મેળવી લીધો.

Verse 77

एवं राजन्नहिच्छत्रा पुरी जनपदायुता । युधि निर्जित्य पार्थेन द्रोणाय प्रतिपादिता

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે રાજન! આ રીતે અનેક જનપદોથી સમૃદ્ધ અહિચ્છત્રા નગરીને યુદ્ધમાં જીતી પાર્થ (અર્જુન) એ ગુરુદક્ષિણારૂપે વિધિપૂર્વક દ્રોણને અર્પણ કરી દીધી।

Verse 136

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपववके अन्तर्गत यम्भवपर्वमें अस्त्र- कौशलदर्शनविषयक एक सौ छत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત સંભવપર્વમાં અસ્ત્ર-કૌશલ્ય-પ્રદર્શન વિષયક એકસો છત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।

Verse 137

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि द्रुपदशासने सप्तत्रिंशदाधिकशततमो<ध्याय:

આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના સંભવપર્વમાં “દ્રુપદશાસન” નામનો એકસો સાડત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થાય છે.

Verse 183

धनुर्ज्यातलशब्दश्न संस्पृश्य गगनं महान्‌ | द्रपदके भयंकर बाण सब दिशाओंमें विचरने लगे। महाराज! उनकी विजय होती देख पांचालोंके घरोंमें शंख

વૈશંપાયન બોલ્યા—ધનુષ્યની પ્રત્યંચાનો મહાન્ ટંકાર ઊઠ્યો અને જાણે આકાશને સ્પર્શતો હોય તેમ લાગ્યો. ભયંકર બાણો સર્વ દિશાઓમાં ફરી વળ્યા. મહારાજ! તેમની વિજયલક્ષ્મી જોઈ પાંચાલોના ઘરોમાં શંખ, ભેરી અને મૃદંગ વગેરે સહસ્રો વાદ્યો એકસાથે વાગી ઊઠ્યા. મહાન્ આત્મબળથી સંપન્ન પાંચાલ-સૈનિકો પ્રચંડ સિંહનાદ કરવા લાગ્યા; અને સાથે જ ધનુષ્ય-પ્રત્યંચાનો ગಂಭીર નાદ આકાશમાં વ્યાપી સર્વત્ર પ્રતિધ્વનિત થયો.