Shloka 130

Prākṛta-pralaya, Pratisarga Doctrine, and the Ishvara-Samanvaya of Yoga and Devotion

Devanagari script

धर्मनैपुण्यकामानां ज्ञाननैपुण्यकामिनाम् / इदं पुराणं मुक्त्वैकं नास्त्यन्यत् साधनं परम्

Transliteration

dharmanaipuṇyakāmānāṃ jñānanaipuṇyakāminām / idaṃ purāṇaṃ muktvaikaṃ nāstyanyat sādhanaṃ param

Translation

ધર્મમાં નૈપુણ્ય ઇચ્છનારાઓ અને જ્ઞાનમાં નૈપુણ્ય ઇચ્છનારાઓ માટે—આ એક પુરાણ સિવાય બીજું કોઈ પરમ સાધન નથી.

Word by Word

• धर्मनैपुण्यकामानाम्: of those desiring proficiency in dharma
• धर्मनैपुण्यकामानाम्: सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: धर्म (प्रातिपदिक) + नैपुण्य (प्रातिपदिक) + काम (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (धर्मे नैपुण्यं तस्य कामाः), पुंलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध/Genitive) बहुवचन

• ज्ञाननैपुण्यकामिनाम्: of those seeking proficiency in knowledge
• ज्ञाननैपुण्यकामिनाम्: सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: ज्ञान (प्रातिपदिक) + नैपुण्य (प्रातिपदिक) + कामिन् (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (ज्ञाने नैपुण्यं तस्य कामिनः), पुंलिङ्ग, षष्ठी बहुवचन

• इदम्: this
• इदम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन

• पुराणम्: Purāṇa
• पुराणम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पुराण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; इदम् इत्यस्य विशेष्य

• मुक्त्वा: having left aside, excepting
• मुक्त्वा: क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: मुच् (धातु) + क्त्वा (कृत्)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (gerund), पूर्वकालिक क्रिया (having left/excepting)

• एकम्: one (alone)
• एकम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; पुराणम् इत्यस्य विशेषण (only one)

• न: not
• न: सम्बन्ध (Negation/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय (negation particle)

• अस्ति: there is
• अस्ति: क्रिया (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; अस्ति इति क्रिया

• अन्यत्: anything else
• अन्यत्: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; अस्ति इत्यस्य कर्तृपद (there exists something else)

• साधनम्: means, spiritual practice
• साधनम्: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: साधन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; अन्यत् इत्यस्य विशेष्य/समानााधिकरण

• परम्: supreme
• परम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; साधनम् इत्यस्य विशेषण

Speaker

Lord Kūrma (Vishnu) instructing the sages (Kurma Purana Upari-bhaga discourse context)

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: vira

Characters & Entities

• Kurma Purana
• Dharma
• Jnana

More Details (3 sections)

FAQs

How does this verse explain the nature of the Supreme Self (Atman)?

By prioritizing jñāna-naipuṇya (mastery of liberating knowledge), the verse implies that the highest aim is inner realization; this Purāṇa is presented as a complete guide that leads the seeker from dharma and merit toward insight that culminates in Self-knowledge.

What Yoga or Meditative practices are highlighted here?

The verse does not list techniques directly; it elevates the Purāṇa itself as the paramount sādhanā—i.e., sustained śravaṇa (hearing), manana (reflection), and nididhyāsana (contemplative assimilation) of its dharma-and-jñāna teaching, aligned with the Kurma Purana’s broader Pāśupata-oriented discipline.

How does this verse depict the relationship between Shiva and Vishnu?

While not naming Śiva explicitly, the claim that this Purāṇa is the supreme means reflects the Kurma Purana’s integrative framework where Vaiṣṇava revelation (Kūrma/Vishnu speaking) authoritatively conveys teachings that also harmonize with Śaiva (including Pāśupata) soteriology.