Adhyaya 37

Verse 1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे षट्त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं दारुवनं प्राप्तो भगवान् गोवृषध्वजः / मोहयामास विप्रेन्द्रान् सूत वक्तुमिहार्हसि

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત! ગોવૃષધ્વજ ભગવાન (શિવ) દારુવનમાં કેવી રીતે આવ્યા? અને ત્યાંના શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને તેમણે કઈ રીતે મોહમાં નાખ્યા? તમે અહીં તે કહો, એ યોગ્ય છે.

Verse 2

सूत उवाच पुरा दारुवन् रम्ये देवसिद्धनिषेविते / सपुत्रदारा मुनयस्तपश्चेरुः सहस्रशः

સૂતએ કહ્યું—પ્રાચીન કાળે દેવો અને સિદ્ધો દ્વારા સેવિત રમ્ય દારુવનમાં, પુત્રો અને પત્નીઓ સહિત હજારો મુનિઓ તપશ્ચર્યા કરતા હતા.

Verse 3

प्रवृत्तं विविधं कर्म प्रकुर्वाणा यथाविधि / यजन्ति विविधैर्यज्ञैस्तपन्ति च महर्षयः

વિવિધ પ્રવૃત્તિ-કર્મોમાં રત રહી, વિધિ મુજબ તે આચરીને, તે મહર્ષિઓ નાનાવિધ યજ્ઞોથી યજન કરતા અને તપ પણ કરતા.

Verse 4

तेषां प्रवृत्तिविन्यस्तचेतसामथ शूलधृक् / ख्यापयन् स महादोषं ययौ दारुवनं हरः

તેમના ચિત્ત પ્રવૃત્તિ-કર્મમાં જ સ્થિર થયેલા જોઈ, શૂલધારી હર (શિવ) તેમનો મહાદોષ પ્રગટ કરવા દારુવન તરફ ગયા.

Verse 5

कृत्वा विश्वगुरुं विष्णुं पार्श्वे देवो महेश्वरः / ययौ निवृत्तविज्ञानस्थापनार्थं च शङ्करः

વિશ્વગુરુ વિષ્ણુને પોતાના પાર्श્વે સ્થાપી દેવ મહેશ્વર આગળ વધ્યા; અને શંકર નિવૃત્તિ-જ્ઞાનની સ્થાપના માટે પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 6

आस्थाय विपुलं वेशमूनविंशतिवत्सरः / लीलालसो महाबाहुः पीनाङ्गश्चारुलोचनः

વિપુલ વેશ ધારણ કરીને તેઓ વીસ વર્ષથી ઓછા યુવાન સમા દેખાયા—લીલાલસ, મહાબાહુ, પીન અંગોવાળા અને ચારુલોચન।

Verse 7

चामीकरवपुः श्रीमान् पूर्णचन्द्रनिभाननः / मत्तमातङ्गगामनो दिग्वासा जगदीश्वरः

સુવર્ણવર્ણ દેહથી તેજસ્વી, શ્રીસમૃદ્ધ, પૂર્ણચંદ્ર સમ મુખવાળા; મત્ત હાથી જેવી ગતિથી ચાલતા, દિગંબર—તે જગદીશ્વર છે।

Verse 8

कुशेशयमयीं मालं सर्वरत्नैरलङ्कृताम् / दधानो भगवानीशः समागच्छति सस्मितः

કમળફૂલની, સર્વ રત્નોથી અલંકૃત એવી માળ ધારણ કરીને ભગવાન ઈશ હળવા સ્મિત સાથે નજીક આવ્યા।

Verse 9

यो ऽनन्तः पुरुषो योनिर्लोकानामव्ययो हरिः / स्त्रीवेषं विष्णुरास्थाय सो ऽनुगच्छति शूलिनम्

જે અનંત પુરુષ, લોકોના યોનિ-કારણ, અવ્યય હરિ છે—એ જ વિષ્ણુ સ્ત્રીવેશ ધારણ કરીને શૂલધારી શિવને અનુસરે છે।

Verse 10

सम्पूर्णचन्द्रवदनं पीनोन्नतपयोधरम् / शुचिस्मितं सुप्रसन्नं रणन्नुपुरकद्वयम्

તેણું મુખ પૂર્ણચંદ્ર સમાન હતું, સ્તનયુગલ ભરાવદાર અને ઉન્નત હતું. શુદ્ધ મૃદુ સ્મિત અને પ્રસન્ન મુખ સાથે તેના બે નૂપુર ઝણઝણતા હતા.

Verse 11

सुपीतवसनं दिव्यं श्यामलं चारुलोचनम् / उदारहंसचलनं विलासि सुमनोहरम्

તે દિવ્ય તેજસ્વી પીળાં વસ્ત્રોથી શોભિત હતી; શ્યામવર્ણી, મનોહર નેત્રવાળી. ઉદાર હંસ જેવી ચાલ, વિલાસમય અને મનને મોહી લેતી હતી.

Verse 12

एवं स भगवानीशो देवदारुवने हरः / चचार हरिणा भिक्षां मायया मोहयन् जगत्

આ રીતે ભગવાન ઈશ, હર, દેવદારુવનમાં હરિણ સાથે ભિક્ષા માટે વિચર્યા અને પોતાની માયાથી જગતને મોહીત કરતા રહ્યા.

Verse 13

दृष्ट्वा चरन्तं विश्वेशं तत्र तत्र पिनाकिनम् / मायया मोहिता नार्यो देवदेवं समन्वयुः

અહીં ત્યાં વિચરતા પિનાકધારી વિશ્વેશ્વરને જોઈ, માયાથી મોહીત સ્ત્રીઓ દેવોના દેવને અનુસરવા લાગી.

Verse 14

विस्त्रस्तवस्त्राभरणास्त्यक्त्वा लज्जां पतिव्रताः / सहैव तेन कामार्ता विलासिन्यश्चरन्तिहि

વસ્ત્રો અને આભૂષણો વિખેરાઈ ગયા, લાજ ત્યજી—પતિવ્રતા હોવા છતાં—એ વિલાસિની સ્ત્રીઓ કામથી વ્યાકુળ થઈ તેની સાથે જ વિચરવા લાગી.

Verse 15

ऋषीणां पुत्रका ये स्युर्युवानो जितमानसाः / अन्वगच्छन् हृषीकेशं सर्वे कामप्रपीडिताः

ઋષિઓના યુવાન પુત્રો, મનને જીતેલા હોવા છતાં, ઇન્દ્રિયોના સ્વામી હૃષીકેશના પીછે પીછે ગયા; પરંતુ સૌ કામવેગથી પીડિત હતા।

Verse 16

गायन्ति नृत्यन्ति विलासबाह्या नारीगणा मायिनमेकमीशम् / दृष्ट्वा सपत्नीकमतीवकान्त- मिच्छन्त्यथालिङ्गनमाचरन्ति

ગાતાં-નાચતાં, રમૂજી હાવભાવ સાથે સ્ત્રીગણ તે એક માયાવી ઈશ્વરને જુએ છે। પત્ની સાથે હોવા છતાં અતિ મનોહર પ્રભુને જોઈ તેઓ આલિંગનની ઇચ્છા કરે છે અને તેમ જ કરવા લાગે છે।

Verse 17

पदे निपेतुः स्मितमाचरन्ति गायन्ति गीतानि मुनीशपुत्राः / आलोक्य पद्मापतिमादिदेवं भ्रूभङ्गमन्ये विचरन्ति तेन

કેટલાક તેમના ચરણોમાં પડી ગયા, કેટલાક ભક્તિ-આનંદથી સ્મિત કર્યા; મુનીશ્વરોના પુત્રોએ સ્તુતિગીતો ગાયા। અને આદિદેવ પદ્માપતિને જોઈ કેટલાક ભ્રૂકુટી ચડાવી, તે પ્રચંડ દર્શનથી વ્યાકુળ થઈ અહીં-તહીં ફરવા લાગ્યા।

Verse 18

आसामथैषामपि वासुदेवो मायी मुरारिर्मनसि प्रविष्टः / करोति भोगान् मनसि प्रवृत्तिं मायानुभूयन्त इतिव सम्यक्

આ બધાના મનમાં પણ વાસુદેવ—મુરારિ, માયાધારી—પ્રવેશ કરીને ભોગોના અનુભવ અને મનની પ્રવૃત્તિ ઉત્પન્ન કરે છે। આમ તેઓ માયાને તેના યથાવિધિ કાર્ય પ્રમાણે સમ્યક રીતે અનુભવે છે।

Verse 19

विभाति विश्वामरभूतभर्ता स माधवः स्त्रीगणमध्यविष्टः / अशेषशक्त्यासनसंनिविष्टो यथैकशक्त्या सह देवदेवः

સમસ્ત વિશ્વ, દેવો અને ભૂતોનો ધારક માધવ શક્તિગણના મધ્યમાં આસનસ્થ થઈ પ્રકાશિત થાય છે। તે અશેષ શક્તિઓના સિંહાસન પર સ્થિત છે, જેમ દેવદેવ એક પરમ શક્તિ સાથે વિરાજે છે।

Verse 20

करोति नृत्यं परमप्रभावं तदा विरूढः पुनरेव भूयः / ययौ समारुह्य हरिः स्वभावं तदीशवृत्तामृतमादिदेवः

ત્યારે તેણે પરમ-પ્રભાવવાળું નૃત્ય કર્યું; પછી ફરી ઊભા થઈ આદિદેવ હરિ પોતાના સ્વાભાવિક સ્વરૂપમાં આરુઢ થઈ પ્રસ્થાન કર્યો, અને ઈશ્વરના દિવ્ય આચરણનું અમૃતસમાન વર્ણન પાછળ છોડી ગયો।

Verse 21

दृष्ट्वा नारीकुलं रुद्रं पुत्राणामपि केशवम् / मोहयन्तं मुनिश्रेष्ठाः कोपं संदधिरे भृशम्

રુદ્રને સ્ત્રીઓના સમૂહને મોહિત કરતા અને કેશવને તેમના પોતાના પુત્રોને પણ ભ્રમિત કરતા જોઈ, શ્રેષ્ઠ મુનિઓ અત્યંત ક્રોધિત થયા।

Verse 22

अतीव परुषं वाक्यं प्रोचुर्देवं कपर्दिनम् / शेषुश्च शापैर्विविधैर्मायया तस्य मोहिताः

તેઓએ કપર્દિન દેવને અત્યંત કઠોર વચનો કહ્યાં; અને બીજા પણ તેની માયાથી મોહિત થઈ વિવિધ શાપોથી (તેના પર) પ્રહાર કરવા લાગ્યા।

Verse 23

तपांसि तेषां सर्वेषां प्रत्याहन्यन्त शङ्करे / यथादित्यप्रकाशेन तारका नभसि स्थिताः

શંકરના સમક્ષ તેમની સર્વ તપસ્યા નિષ્ફળ થઈ ગઈ—જેમ આકાશમાં રહેલા તારાઓ સૂર્યપ્રકાશથી ઢંકાઈ જાય છે।

Verse 24

ते भग्नतपसो विप्राः समेत्य वृषभध्वजम् / को भवानिति देवेशं पृच्छन्ति स्म विमोहिताः

તપસ્યા ભંગ થયેલા તે વિપ્રો એકત્ર થઈ વૃષભધ્વજ (શિવ) પાસે ગયા અને મોહિત થઈ દેવેશને પૂછ્યું—“તમે કોણ છો?”

Verse 25

सो ऽब्रवीद् भगवानीशस्तपश्चर्तुमिहागतः / इदानीं भार्यया देशे भवद्भिरिह सुव्रताः

ત્યારે ભગવાન ઈશે કહ્યું: 'હું અહીં તપ કરવા આવ્યો છું. હે ઉત્તમ વ્રતધારી ઋષિઓ, હવે હું મારી પત્ની સાથે આ સ્થાન પર તમારી સમક્ષ રહીશ.'

Verse 26

तस्य ते वाक्यमाकर्ण्य भृग्वाद्या मुनिपुङ्गवाः / ऊचुर्गृहीत्वा वसनं त्यक्त्वा भार्यां तपश्चर

તેમના તે વચનો સાંભળીને ભૃગુ વગેરે શ્રેષ્ઠ મુનિઓએ કહ્યું: 'તપસ્વીના વસ્ત્રો ધારણ કરો, પત્નીનો ત્યાગ કરો અને તપ કરો.'

Verse 27

अथोवाच विहस्येशः पिनाकी नीललोहितः / संप्रेक्ष्य जगतो योनिं पार्श्वस्थं च जनार्दनम्

પછી પિનાકધારી, નીલલોહિત ભગવાન ઈશે જગતની યોનિ અને પોતાની બાજુમાં ઉભેલા જનાર્દનને જોઈને સ્મિત કરતા કહ્યું.

Verse 28

कथं भवद्भिरुदितं स्वभार्यापोषणोत्सुकैः / त्यक्तव्या मम भार्येति धर्मज्ञैः शान्तमानसैः

'તમે લોકો જે પોતે પોતાની પત્નીઓના પાલન-પોષણમાં ઉત્સુક છો, ધર્મજ્ઞ અને શાંત ચિત્ત હોવા છતાં આવું કેમ કહી રહ્યા છો કે મારી પત્ની ત્યાગવા યોગ્ય છે?'

Verse 29

ऋषय ऊचुः व्यभिचाररता नार्यः संत्याज्याः पतिनेरिताः / अस्माभिरेषा सुभगा तादृशी त्यागमर्हति

ઋષિઓએ કહ્યું: 'વ્યભિચારમાં રત સ્ત્રીઓ પતિઓ દ્વારા ત્યાગવા યોગ્ય કહેવાઈ છે. અમારા મતે આ સુંદરી પણ તેવી જ છે, તેથી ત્યાગવા યોગ્ય છે.'

Verse 30

महादेव उवाच न कदाचिदियं विप्रा मनसाप्यन्यमिच्छति / नाहमेनामपि तथा विमुञ्चामि कदाचन

મહાદેવ બોલ્યા—હે વિપ્રો, તે ક્યારેય મનથી પણ બીજાને ઇચ્છતી નથી; અને હું પણ તેને ક્યારેય ત્યજતો નથી।

Verse 31

ऋषय ऊचुः दृष्ट्वा व्यभिचरन्तीह ह्यस्माभिः पुरुषाधम / उक्तं ह्यसत्यं भवता गम्यतां क्षिप्रमेव हि

ઋષિઓએ કહ્યું—હે પુરુષાધમ, અહીં તને દુરાચાર કરતાં જોઈને અમને બધું જાણી ગયું; તું અસત્ય બોલ્યો છે, તેથી તુરંત જ ચાલ્યો જા।

Verse 32

एवमुक्ते महादेवः सत्यमेव मयेरितम् / भवतां प्रतिभात्येषेत्युक्त्वासौ विचचार ह

આવું કહેવાતાં મહાદેવે ઉત્તર આપ્યો—મેં જે કહ્યું તે સત્ય જ છે; જો તમને એમ જ લાગે—એવું કહી તેઓ આગળ ચાલ્યા ગયા।

Verse 33

सो ऽगच्छद्धरिणा सार्धं मुनिन्द्रस्य महात्मनः / वसिष्ठस्याश्रमं पुण्यं भिक्षार्थो परमेश्वरः

પછી પરમેશ્વર ભિક્ષા માટે હરણ સાથે મુનિશ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠના પવિત્ર આશ્રમમાં ગયા।

Verse 34

दृष्ट्वा समागतं देवं भिक्षमाणमरुन्धती / वसिष्ठस्य प्रिया भार्या प्रत्युद्गम्य ननाम नम्

ભિક્ષા માંગતા દેવને આવેલો જોઈ વસિષ્ઠની પ્રિય પત્ની અરુંધતી આગળ વધી સ્વાગત કરીને ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કર્યો।

Verse 35

प्रक्षाल्य पादौ विमलं दत्त्वा चासनमुत्तमम् / संप्रेक्ष्य शिथिलं गात्रमभिघातहतं द्विजैः / संधयामास भैषज्यैर्विष्णा वदना सती

સતીએ તેમના પગ ધોઈને નિર્મળ કર્યા અને ઉત્તમ આસન અર્પણ કર્યું. પછી દ્વિજોના પ્રહારોને કારણે શિથિલ થયેલા અંગો જોઈ, વિષ્ણુસમાન તેજસ્વી મુખવાળી સતીએ ઔષધિઓથી તેમને સાંધીને સ્વસ્થ કર્યા.

Verse 36

चकार महतीं पूजां प्रार्थयामास भार्यया / को भवान् कुत आयातः किमाचारो भवानिति / उवाच तां महादेवः सिद्धानां प्रवरो ऽस्म्यहम्

તેમણે મહાન પૂજા કરી અને પત્ની સાથે વિનયપૂર્વક પ્રાર્થના કરી—“આપ કોણ છો? ક્યાંથી આવ્યા છો? આપનો આચાર શું છે?” ત્યારે મહાદેવે તેણીને કહ્યું—“હું સિદ્ધોમાં શ્રેષ્ઠ છું.”

Verse 37

यदेतन्मण्डलं शुद्धं भाति ब्रह्ममयं सदा / एषैव देवता मह्यं धारयामि सदैव तत्

આ જે શુદ્ધ મંડળ સદા બ્રહ્મમય બની પ્રકાશે છે—એ જ મારી આરાધ્ય દેવતા છે; હું હંમેશાં તેનું જ ધારણ (ધ્યાન) કરું છું.

Verse 38

हत्युक्त्वा प्रययौ श्रीमाननुगृह्य पतिव्रताम् / ताडयाञ्चक्रिरे दण्डैर्लोष्टिभिर्मुष्टिभिद्विजाः

તે કઠોર વચનો કહી, પતિવ્રતાને અનુગ્રહ કરીને, શ્રીમાન ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યો. ત્યારબાદ દ્વિજોએ દંડો, માટીના ઢેલા અને મુઠ્ઠીઓથી મારવાનું શરૂ કર્યું.

Verse 39

दृष्ट्वा चरन्तं गिरिशं नग्नं विकृतलक्षणम् / प्रोचुरेतद् भवांल्लिङ्गमुत्पाटयतु दुर्मते

ગિરીશને નગ્ન અને વિકૃત લક્ષણો સાથે ફરતા જોઈ તેઓ બોલ્યા—“આ દુર્મતિ પોતાનું લિંગ ઉપાડી નાંખે!”

Verse 40

तानब्रवीन्महायोगी करिष्यामीति शङ्करः / युष्माकं मामके लिङ्गे यदि द्वेषो ऽभिजायते

મહાયોગી શંકરે તેમને કહ્યું—“હું તે કરીશ. મારા લિંગ વિષે તમારામાં જો દ્વેષ ઊપજે તો…”

Verse 41

इत्युक्त्वोत्पाटयामास भगवान् भगनेत्रहा / नापश्यंस्तत्क्षणेनेशं केशवं लिङ्गमेव च

આમ કહી ભગવાન ભગનેત્રહાએ તત્ક્ષણે તેને ઉપાડી નાખ્યું. એ જ ક્ષણે તેઓ ન કેશવને જોયા, ન બીજું કશું—માત્ર લિંગ જ રહ્યું.

Verse 42

तदोत्पाता बभूवुर्हि लोकानां भयशंसिनः / न राजते सहस्रांशुश्चचाल पृथिवी पुनः / निष्प्रभाश्च ग्रहाः सर्वे चुक्षुभे च महोदधिः

ત્યારે લોકોમાં ભય ઉપજાવતાં ભયંકર અપશકુન ઊભાં થયા. સહસ્રકિરણ સૂર્ય તેજસ્વી ન રહ્યો; પૃથ્વી ફરી કંપી; બધા ગ્રહ નિષ્પ્રભ થયા; અને મહાસાગર ઉથલપાથલ થયો.

Verse 43

अपश्यच्चानुसूयात्रेः स्वप्नं भार्या पतिव्रता / कथयामास विप्राणां भयादाकुलितेक्षणा

અત્રિની પતિવ્રતા પત્ની અનુસૂયાએ એક સ્વપ્ન જોયું; અને ભયથી વ્યાકુળ નજરે તેણે બ્રાહ્મણ ઋષિઓને તે કહી સંભળાવ્યું.

Verse 44

तेजसा भासयन् कृत्स्नं नारायणसहायवान् / भिक्षमाणः शिवो नूनं दृष्टो ऽस्माकं गृहेष्विति

“નિશ્ચયે અમારા ઘરોમાં શિવ ભિક્ષા માંગતા દેખાયા છે—પોતાના તેજથી સર્વને પ્રકાશિત કરતાં, અને સહચર તરીકે નારાયણ સાથે.”

Verse 45

तस्या वचनमाकर्ण्य शङ्कमाना महर्षयः / सर्वे जग्मुर्महायोगं ब्रह्माणं विश्वसंभवम्

તેણાં વચન સાંભળી સંશયગ્રસ્ત મહર્ષિઓ સૌ મળીને મહાયોગી, વિશ્વસમ્ભવ બ્રહ્મા પાસે ગયા।

Verse 46

उपास्यमानममलैर्योगिभिर्ब्रह्मवित्तमैः / चतुर्वेदैर्मूर्तिमद्भिः सावित्र्या सहितं प्रभुम्

હું તે સર્વાધિપતિ પ્રભુને વંદન કરું છું, જેમની ઉપાસના નિર્મળ યોગીઓ—બ્રહ્મજ્ઞાનના શ્રેષ્ઠ જાણકારો—કરે છે; જે ચતુર્વેદમૂર્તિ છે અને સાવિત્રી (ગાયત્રી) સહિત વિરાજે છે।

Verse 47

आसीनमासने रम्ये नानाश्चर्यसमन्विते / प्रभासहस्रकलिले ज्ञानैश्वर्यादिसंयुते

તે મનોહર આસન પર બિરાજમાન હતા, અનેક અદ્ભુતોથી અલંકૃત; સહસ્ર તેજોની પ્રભાથી પરિપૂર્ણ, જ્ઞાન-ઐશ્વર્યાદિ દિવ્ય ગુણોથી યુક્ત।

Verse 48

विभ्राजमानं वपुषा सस्तितं शुभ्रलोचनम् / चतुर्मुखं महाबाहुं छन्दोमयमजं परम्

તેમનું શરીર તેજથી ઝળહળતું, સુસ્થિર અને સુસંસ્થિત, શુભ્ર દીપ્ત નેત્રોવાળું; ચતુર્મુખ, મહાબાહુ—છંદોમય, અજ અને પરમ તત્ત્વ।

Verse 49

विलोक्य वेदपुरुषं प्रसन्नवदनं शुभम् / शिरोभिर्धरणीं गत्वा तोषयामासुरीश्वरम्

વેદપુરુષને શુભ અને પ્રસન્ન મુખવાળા જોઈ, તેણે મસ્તક નમાવી ધરતીને સ્પર્શ કર્યો અને આ રીતે સર્વેશ્વરને પ્રસન્ન કર્યો।

Verse 50

तान् प्रसन्नमना देवश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्मुखः / व्याजहार मुनिश्रेष्ठाः किमागमनकारणम्

ત્યારે પ્રસન્નમન, ચતુર્મૂર્તિ અને ચતુર્મુખ દેવ બ્રહ્માએ તે મુનિશ્રેષ્ઠોને કહ્યું—“તમારા આગમનનું કારણ શું છે?”

Verse 51

तस्य ते वृत्तमखिलं ब्रह्मणः परमात्मनः / ज्ञापयाञ्चक्रिरे सर्वे कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्

પછી તેમણે મસ્તક પર અંજલિ ધારણ કરીને, પરમાત્મસ્વરૂપ બ્રહ્માને તેમના વિષયે બનેલું સર્વ વૃત્તાંત સંપૂર્ણ રીતે નિવેદન કર્યું.

Verse 52

ऋषय ऊचुः कश्चिद् दारुवनं पुण्यं पुरुषो ऽतीवशोभनः / भार्यया चारुसर्वाङ्ग्या प्रविष्टो नग्न एव हि

ઋષિઓએ કહ્યું—“એક અતિશય શોભન પુરુષ, સર્વાંગસુંદર પત્ની સાથે, પવિત્ર દારુવનમાં પ્રવેશ્યો; અને તે ખરેખર નિર્વસ્ત્ર હતો.”

Verse 53

मोहयामास वपुषा नारीणां कुलमीश्वरः / कन्यकानां प्रिया चास्य दूषयामास पुत्रकान्

તે ઈશ્વરે પોતાના રૂપથી સ્ત્રીઓના કુળોને મોહીત કર્યા; અને કન્યાઓનો પ્રિય બની, તેમના પુત્રોને પણ દૂષિત કર્યા.

Verse 54

अस्माभिर्विविधाः शापाः प्रदत्ताश्च पराहताः / ताडितो ऽस्माभिरत्यर्थं लिङ्गन्तु विनिपातितम्

અમારા દ્વારા અનેક પ્રકારના શાપો ઉચ્ચારાઈ અને પ્રહારરૂપે ફેંકાયા; અને અમે અત્યંત બળથી આઘાત કરી લિંગને પણ પાડી દીધું.

Verse 55

अन्तर्हितश्च भगवान् सभार्यो लिङ्गमेव च / उत्पाताश्चाभवन् घोराः सर्वभूतभयङ्कराः

ત્યારે ભગવાન પોતાની સહધર્મિણી સહિત અને તે લિંગ પણ અંતર્ધાન થઈ ગયા. ત્યારબાદ સર્વ પ્રાણીઓને ભયંકર લાગતા ઘોર અપશકુનો પ્રગટ થયા.

Verse 56

क एष पुरुषो देव भीताः स्म पुरुषोत्तम / भवन्तमेव शरणं प्रपन्ना वयमच्युत

હે દેવ! આ પુરુષ કોણ છે? હે પુરુષોત્તમ! અમે ભયભીત છીએ. હે અચ્યુત! અમે માત્ર તમને જ શરણ અને આશ્રય માનીને શરણાગત થયા છીએ.

Verse 57

त्वं हि वेत्सि जगत्यस्मिन् यत्किञ्चिदपि चेष्टितम् / अनुग्रहेण विश्वेश तदस्माननुपालय

આ જગતમાં જે કંઈ પણ ચેષ્ટા અને પ્રવૃત્તિ છે તે બધું તમે જ જાણો છો. તેથી હે વિશ્વેશ્વર, કૃપાથી અમારું રક્ષણ કરો.

Verse 58

विज्ञापितो मुनिगणैर्विश्वात्मा कमलोद्भवः / ध्यात्वा देवं त्रिशूलाङ्कं कृताञ्जलिरभाषत

મુનિગણોએ વિનંતી કરતાં કમલોદ્ભવ, વિશ્વાત્મા બ્રહ્માએ ત્રિશૂલચિહ્નિત દેવ શિવનું ધ્યાન કર્યું અને હાથ જોડીને બોલ્યા.

Verse 59

ब्रह्मोवाच हा कष्टं भवतामद्य जातं सर्वार्थनाशनम् / धिग्बलं धिक् तपश्चर्या मिथ्यैव भवतामिह

બ્રહ્મા બોલ્યા—હાય! આજે તમારે પર સર્વ હેતુઓનો નાશ કરનારું ભારે સંકટ આવ્યું છે. ધિક્ બળને! ધિક્ તપશ્ચર્યાને! અહીં તમારે માટે આ બધું નિષ્ફળ સાબિત થયું.

Verse 60

संप्राप्य पुण्यसंस्कारान्निधीनां परमं निधिम् / उपेक्षितं वृथाचारैर्भवद्भिरिह मोहितैः

પુણ્ય-સંસ્કારો દ્વારા નિધિઓમાં પરમ નિધિ પ્રાપ્ત કરીને પણ, અહીં મોહગ્રસ્ત તમે વ્યર્થ અને નિષ્ફળ આચરણોમાં લાગી તેને અવગણ્યું છે।

Verse 61

काङ्क्षन्ते योगिनो नित्यं यतन्तो यतयो निधिम् / यमेव तं समासाद्य हा भवद्भिरुपेक्षितम्

સદા પ્રયત્નશીલ યતિ-યોગીઓ જે નિધિની નિત્ય ઇચ્છા કરે છે, એ જને તમે ખરેખર પ્રાપ્ત કરીને પણ—હાય—તેની ઉપેક્ષા કરી છે।

Verse 62

यजन्ति यज्ञैर्विविधैर्यत्प्राप्त्यैर्वेदवादिनः / महानिधिं समासाद्य हा भवद्भिरुपेक्षितम्

જેની પ્રાપ્તિ માટે વેદવાદીઓ વિવિધ યજ્ઞો કરે છે, તે મહાનિધિને પ્રાપ્ત કરીને પણ—હાય—તમે તેની અવગણના કરી છે।

Verse 63

यं समासाद्य देवानैमैश्वर्यमखिलं जगत् / तमासाद्याक्षयनिधिं हा भवद्भिरुपेक्षितम्

જેનને પ્રાપ્ત કરીને દેવોએ સમગ્ર જગતનું ઐશ્વર્ય મેળવ્યું, તે અક્ષય નિધિ-રૂપ પ્રભુને પ્રાપ્ત કરીને પણ—હાય—તમે અવગણ્યું છે।

Verse 64

यत्समापत्तिजनितं विश्वेशत्वमिदं मम / तदेवोपेक्षितं दृष्ट्वा निधानं भाग्यवर्जितैः

સમાપત્તિથી ઉત્પન્ન થયેલું મારું આ વિશ્વેશ્વરત્વ—એ જ નिधानને ભાગ્યવર્જિત લોકો અવગણે છે, તે જોઈ (ખેદ થાય છે)।

Verse 65

यस्मिन् समाहितं दिव्यमैश्वर्यं यत् तदव्ययम् / तमासाद्य निधिं ब्राह्म हा भवद्भिर्वृथाकृतम्

જેમા દિવ્ય ઐશ્વર્ય સમાહિત અને પ્રતિષ્ઠિત છે, જે અવ્યય છે—તે નિધિને પામીને પણ, હે બ્રાહ્મણ, હાય! તમે વ્યર્થ વર્તન કર્યું; કારણ કે તેમાં સાચું શરણાગમન કર્યું નથી।

Verse 66

एष देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः / न तस्य परमं किञ्चित् पदं समधिगम्यते

આ દેવ મહાદેવ—નિશ્ચયે મહેશ્વર—એમ જાણવો. તેમના માટે કોઈ પરમ, તેથી ઊંચું પદ સંપૂર્ણ રીતે પ્રાપ્ત કે સમજાઈ શકતું નથી।

Verse 67

देवतानामृषीणां च पितॄणां चापि शाश्वतः / सहस्रयुगपर्यन्ते प्रलये सर्वदेहिनाम् / संहरत्येष भगवान् कालो भूत्वा महेश्वरः

દેવતા, ઋષિ અને પિતૃઓ સહિત સર્વ દેહધારીઓને—હજાર યુગ પૂર્ણ થતાં પ્રલયકાળે—આ શાશ્વત ભગવાન મહેશ્વર કાળરૂપ બની સર્વને પોતાના માં સંહારે છે।

Verse 68

एष चैव प्रजाः सर्वाः सृजत्येकः स्वतेजसा / एष चक्री च वज्री च श्रीवत्सकृतलक्षणः

તે એકલો જ પોતાના સ્વતેજથી સર્વ પ્રજાઓને સર્જે છે. તે જ ચક્રધારી અને વજ્રધારી છે, અને તેના વક્ષસ્થળે શુભ શ્રીવત્સનું ચિહ્ન છે।

Verse 69

योगी कृतयुगे देवस्त्रेतायां यज्ञ उच्यते / द्वापरे भगवान् कालो धर्मकेतुः कलौ युगे

કૃતયુગમાં દેવ ‘યોગી’ કહેવાય છે, ત્રેતામાં ‘યજ્ઞ’ તરીકે સ્મરાય છે. દ્વાપરમાં ભગવાન ‘કાળ’ છે, અને કલિયુગમાં ‘ધર્મકેતુ’—ધર્મનો ધ્વજ—રૂપે કીર્તિત છે।

Verse 70

रुद्रस्य मूर्तयस्तिस्त्रो याभिर्विश्वमिदं ततम् / तमो ह्यग्नी रजो ब्रह्मा सत्त्वं विष्णुरिति प्रभुः

રુદ્રની ત્રણ મૂર્તિઓ છે, જેમના દ્વારા આ સમગ્ર વિશ્વ વ્યાપ્ત છે. તમોગુણમાં તે અગ્નિ, રજોગુણમાં તે બ્રહ્મા, અને સત્ત્વગુણમાં તે વિષ્ણુ—એ જ પ્રભુ છે.

Verse 71

मूर्तिरन्या स्मृता चास्य दिग्वासा वै शिवा ध्रुवा / यत्र तिष्ठति तद् ब्रह्म योगेन तु समन्वितम्

તેમનો એક અન્ય સ્વરૂપ પણ સ્મરાય છે—દિગ્વાસા, ધ્રુવ, મંગલમય શિવ. જ્યાં તેઓ નિવાસ કરે છે, તે જ બ્રહ્મ છે; યોગથી સંયુક્ત અને અનુભૂત।

Verse 72

या चास्य पार्श्वगा भार्या भवद्भिरभिवीक्षिता / सा हि नारायणो देवः परमात्मा सनातनः

અને જે તેમની બાજુમાં ઊભેલી ભાર્યા છે, જેને તમે હમણાં જ દર્શન કરી—તે જ દેવ નારાયણ છે, તે જ સનાતન પરમાત્મા છે।

Verse 73

तस्मात् सर्वमिदं जातं तत्रैव च लयं व्रजेत् / स एव मोहयेत् कृत्स्नं स एव परमा गतिः

તેમાથી જ આ સર્વનું જન્મ થયું છે અને તેમામાં જ લય પામે છે. તે જ સર્વને મોહિત કરે છે અને તે જ પરમ ગતિ—શ્રેષ્ઠ આશ્રય—છે।

Verse 74

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् / एकशृङ्गो महानात्मा पुराणो ऽष्टाक्षरो हरिः

એ પરમ પુરુષ સહસ્ર શિરસ, સહસ્ર નેત્ર અને સહસ્ર પાદ ધરાવે છે. તે એકશૃંગ, મહાત્મા, પુરાતન હરિ—પવિત્ર અષ્ટાક્ષર મંત્રસ્વરૂપ છે।

Verse 75

चतुर्वेदश्चतुर्मूर्तिस्त्रिमूर्तिस्त्रिगुणः परः / एकमूर्तिरमेयात्मा नारायण इति श्रुतिः

તે ચતુર્વેદસ્વરૂપ છે; તે ચતુર્મૂર્તિ છે; તે ત્રિમૂર્તિ પણ છે અને ત્રિગુણાતીત પરમેશ્વર છે. અનેક રૂપે પ્રગટ થવા છતાં તેનું મૂળ સ્વરૂપ એક જ—અમેેય આત્મસ્વરૂપ. તેથી શ્રુતિ કહે છે—‘તે નારાયણ છે.’

Verse 76

ऋतस्य गर्भो भगवानापो मायातनुः प्रभुः / स्तूयते विविधैर्मन्त्रैर्ब्राह्मणैर्धर्ममोक्षिभिः

ભગવાન ઋતનો ગર્ભ છે; તે જ આપઃ (દિવ્ય જળ) છે; માયાતનુ ધરાવનાર પ્રભુ ઈશ્વર છે. ધર્મ અને મોક્ષમાં પરાયણ બ્રાહ્મણો વિવિધ વૈદિક મંત્રોથી તેની સ્તુતિ કરે છે.

Verse 77

संहृत्य सकलं विश्वं कल्पान्ते पुरुषोत्तमः / शेते योगामृतं पीत्वा यत् तद् विष्णोः परं पदम्

કલ્પાંતમાં પુરુષોત્તમ સમગ્ર વિશ્વને સંહરી લે છે; યોગામૃત પીને તે પરમ અવસ્થામાં શયન કરે છે—એ જ વિષ્ણુનું પરમ પદ, પરમ ધામ છે.

Verse 78

न जायते न म्रियते वर्धते न च विश्वसृक् / मूलप्रकृतिरव्यक्ता गीयते वैदिकैरजः

તે જન્મતું નથી, મરતું નથી, વધતું નથી, અને તે વિશ્વસર્જક પણ નથી. વૈદિક ઋષિઓ તેને ‘અજ’ અને ‘અવ્યક્ત મૂળપ્રકૃતિ’ તરીકે ગાય છે.

Verse 79

ततो निशायां वृत्तायां सिसृक्षुरखिलञ्जगत् / अजस्य नाभौ तद् बीजं क्षिपत्येष महेश्वरः

પછી રાત્રિ વીતી ગયા પછી, સમગ્ર જગત સર્જવાની ઇચ્છાથી આ મહેશ્વર તે બીજને અજ (બ્રહ્મા) ની નાભિમાં નિક્ષેપ કરે છે.

Verse 80

तं मां वित्त महात्मानं ब्रह्माणं विश्वतो मुखम् / महान्तं पुरुषं विश्वमपां गर्भमनुत्तमम्

મને તે મહાત્મા બ્રહ્મરૂપે જાણો—જે વિશ્વતોમુખ (સર્વમુખ) ઈશ્વર છે; જે મહાન પુરુષ સ્વયં આ વિશ્વ છે, અને ‘અપાં ગર્ભ’ એટલે જળોનું અનુત્તમ ગર્ભ, સૃષ્ટિનો પરમ સ્ત્રોત છે।

Verse 81

न तं विदाथ जनकं मोहितास्तस्य मायया / देवदेवं महादेवं भूतानामीश्वरं हरम्

તેણીની માયાથી મોહિત થઈ તમે તે જનકને ઓળખતા નથી—તે હર ને; જે દેવદેવ, મહાદેવ, અને સર્વ ભૂતોનો ઈશ્વર-અધિપતિ છે।

Verse 82

एष देवो महादेवो ह्यनादिर्भगवान् हरः / विष्णुना सह संयुक्तः करोति विकरोति च

આ દેવ જ મહાદેવ છે—અનાદિ ભગવાન હર. વિષ્ણુ સાથે સંયુક્ત થઈ તે સૃષ્ટિ કરે છે અને પરિવર્તન/લય પણ કરે છે।

Verse 83

न तस्य विद्यते कार्यं न तस्माद् विद्यते परम् / स वेदान् प्रददौ पूर्वं योगमायातनुर्मम

તેણે માટે કોઈ ફરજિયાત કાર્ય નથી, અને તેની ઉપર કંઈ પણ પરમ નથી। આદિમાં તેણે જ વેદો પ્રદાન કર્યા—તે, જેના દેહરૂપે મારી યોગમાયા (દિવ્ય પ્રકટશક્તિ) છે।

Verse 84

स मायी मायया सर्वं करोति विकरोति च / तमेव मुक्तये ज्ञात्वा व्रजेत शरणं भवम्

તે માયાધિપતિ પોતાની માયાથી સર્વનું સર્જન પણ કરે છે અને રૂપાંતર પણ કરે છે। તેને જ મુક્તિનું સાધન જાણીને, ભવ (શિવ) ની શરણમાં જવું જોઈએ।

Verse 85

इतीरिता भगवता मरीचिप्रमुखा विभुम् / प्रणम्य देवं ब्रह्माणं पृच्छन्ति स्म सुदुः खिताः

ભગવાનના ઉપદેશથી મરીચિ-પ્રમુખ મુનિઓએ તે વિભુ દેવ બ્રહ્માને પ્રણામ કરીને, અત્યંત દુઃખિત થઈને તેમને પ્રશ્ન કરવા લાગ્યા।

Verse 86

मुनय ऊचुः कथं पश्येम तं देवं पुनरेव पिनाकिनम् / ब्रूहि विश्वामरेशान त्राता त्वं शरणैषिणाम्

મુનિઓએ કહ્યું—અમે તે પિનાકધારી દેવ (શિવ)ને ફરી કેવી રીતે દર્શન કરી શકીએ? હે વિશ્વના દેવોના ઈશ, કહો; તમે શરણ માંગનારાના રક્ષક છો।

Verse 87

पितामह उवाच यद् दृष्टं भवता तस्य लिङ्गं भुवि निपातितम् / तल्लिङ्गानुकृतीशस्य कृत्वा लिङ्गमनुत्तमम्

પિતામહ (બ્રહ્મા) બોલ્યા—તમે ભૂમિ પર પડેલું જે ઈશ (શિવ)નું લિંગ જોયું, તે જ લિંગની અનુકૃતિ કરીને એક અનુત્તમ લિંગ બનાવો…

Verse 88

पूजयध्वं सपत्नीकाः सादरं पुत्रसंयुताः / वैदिकैरेव नियमैर्विविधैर्ब्रह्मचारिणः

પત્નીઓ સાથે અને પુત્રો સહિત આદરપૂર્વક પૂજા કરો; અને બ્રહ્મચારીઓ વિવિધ વૈદિક નિયમો તથા વ્રતો મુજબ જ આચરણ કરે।

Verse 89

संस्थाप्य शाङ्करैर्मन्त्रैरृग्यजुः सामसंभवैः / तपः परं समास्थाय गृणन्तः शतरुद्रियम्

ઋગ્-યજુઃ-સામથી ઉત્પન્ન શાંકર મંત્રોથી વિધિપૂર્વક સ્થાપના કરીને, તેમણે પરમ તપનો આશ્રય લીધો અને રુદ્રસ્તુતિરૂપે શતરુદ્રીયનો પાઠ કર્યો।

Verse 90

समाहिताः पूजयध्वं सपुत्राः सह बन्धुभिः / सर्वे प्राञ्जलयो भूत्वा शूलपाणिं प्रपद्यथ

મનને સમાધાનમાં રાખીને, પુત્રો અને બંધુઓ સહિત શૂલપાણિ પ્રભુની પૂજા કરો. તમે સૌ કરજોડે થઈ તેમના શરણે જાઓ.

Verse 91

ततो द्रक्ष्यथ देवेशं दुर्दर्शमकृतात्मभिः / यं दृष्ट्वा सर्वमज्ञानमधर्मश्च प्रणश्यति

પછી તમે દેવોના ઈશ્વરને દર્શન કરશો; અસંયત અંતઃકરણવાળાને તે દુર્દર્શ છે. જેમનું દર્શન થતાં સર્વ અજ્ઞાન અને અધર્મ નાશ પામે છે.

Verse 92

ततः प्रणम्य वरदं ब्रह्माणममितौजसम् / जग्मुः संहृष्टमनसो देवदारुवनं पुनः

પછી વરદ, અપરિમિત તેજવાળા બ્રહ્માને પ્રણામ કરીને, તેઓ હર્ષિત મનથી ફરી દેવદારુવન તરફ ગયા.

Verse 93

आराधयितुमारब्धा ब्रह्मणा कथितं यथा / अजानन्तः परं देवं वीतरागा विमत्सराः

બ્રહ્માએ જેમ કહ્યું તેમ તેમણે આરાધના શરૂ કરી; પરમ દેવને હજી ઓળખતા ન હોવા છતાં તેઓ આસક્તિ-રહિત અને મત્સર-રહિત હતા.

Verse 94

स्थण्डिलेषु विचित्रेषु पर्वतानां गुहासु च / नदीनां च विविक्तेषु पुलिनेषु शुभेषु च

વિવિધ એકાંત સ્થંડિલોમાં, પર્વતોની ગુફાઓમાં, તેમજ નદીઓના શુભ અને નિર્જન રેતીલા કાંઠાઓ પર (નિવાસ કરીને સાધના કરવી).

Verse 95

शैवालभोजनाः केचित् केचिदन्तर्जलेशयाः / केचिदभ्रावकाशास्तु पादाङ्गुष्ठाग्रविष्ठिताः

કેટલાક શૈવાલને જ આહાર કરે છે, કેટલાક જળની અંદર શયન કરે છે; કેટલાક ખુલ્લા આકાશ નીચે રહે છે, અને કેટલાક પગના મહાઅંગૂઠાની ટોચ પર સંતુલિત થઈ ઊભા રહે છે।

Verse 96

दन्तो ऽलूखलिनस्त्वन्ये ह्यश्मकुट्टास्तथा परे / शाकपर्णाशिनः केचित् संप्रक्षाला मरीचिपाः

કેટલાક માત્ર દાંતથી ચાવીને જ જીવન ચલાવે છે, કેટલાક ઉખળમાં કૂટી; અને કેટલાક પથ્થરથી પીસી. કેટલાક શાક-પર્ણ ખાય છે, કેટલાક સારી રીતે ધોઈને ભોજન કરે છે, અને કેટલાક સૂર્યકિરણોનું જ પાન કરીને તપ કરે છે।

Verse 97

वृक्षमूलनिकेताश्च शिलाशय्यास्तथा परे / कालं नयन्ति तपसा पूजयन्तो महेश्वरम्

કેટલાક વૃક્ષોના મૂળ પાસે નિવાસ કરે છે, અને કેટલાક નિર્વસ્ત્ર શિલાને જ શય્યા બનાવે છે; તેઓ તપસ્યામાં સમય વિતાવી મહેશ્વર (શિવ)ની પૂજા કરે છે।

Verse 98

ततस्तेषां प्रसादार्थं प्रपन्नार्तिहरो हरः / चका भगवान् बुद्धिं प्रबोधाय वृषध्वजः

પછી તેમની કૃપા માટે, શરણાગતોના દુઃખ હરણ કરનાર હરએ તેમની બુદ્ધિને જાગૃત કરી; વૃષધ્વજ ભગવાને વિવેકબુદ્ધિને પ્રબોધી।

Verse 99

देवः कृतयुगे ह्यस्मिन् शृङ्गे हिमवतः शुभे / देवदारुवनं प्राप्तः प्रसन्नः परमेश्वरः

આ કૃતયુગમાં પ્રસન્ન પરમેશ્વર દેવ હિમવતના શુભ શિખરે આવી દેવદારુવનમાં પહોંચ્યા।

Verse 100

भस्मपाण्डुरदिग्धाङ्गो नग्नो विकृतलक्षणः / उल्मुकव्यग्रहस्तश्च रक्तपिङ्गललोचनः

તેનાં અંગો ભસ્મથી લિપ્ત થઈ રાખોડીવર્ણ થયા હતા; તે નિર્વસ્ત્ર હતો અને તેના બાહ્ય લક્ષણો વિચિત્ર તપસ્વીરૂપનાં હતાં. હાથમાં ઉલ્મુક (અગ્નિશલાકા) ધારણ કરીને, રક્ત-પિંગળ નેત્રોવાળો તે ઉગ્ર વૈરાગી દેખાતો હતો.

Verse 101

क्वचिच्च हसते रौद्रं क्वचिद् गायति विस्मितः / क्वचिन्नृत्यति शृङ्गारी क्वचिद्रौति मुहुर्मुहुः

ક્યારેક તે રૌદ્ર ભાવથી હસે છે, ક્યારેક વિસ્મયથી ગાય છે. ક્યારેક શૃંગારભાવથી નૃત્ય કરે છે, અને ક્યારેક વારંવાર રડી પડે છે.

Verse 102

आश्रमे ऽभ्यागतो भिक्षां याचते च पुनः पुनः / मायां कृत्वात्मनो रूपं देवस्तद् वनमागतः

આશ્રમમાં આવી તે વારંવાર ભિક્ષા માગતો રહ્યો. પોતાની જ સ્વરૂપને માયાથી ધારણ કરીને તે દેવ તે વનમાં આવ્યો.

Verse 103

कृत्वा गिरिसुतां गौरीं पार्श्वेदेवः पिनाकधृक् / सा च पूर्ववद् देवेशी देवदारुवनं गता

પિનાકધારી શિવ—જે ત્યાં પાર્શ્વદેવ તરીકે ઓળખાયા—એણે ગિરિસુતા ગૌરીને પ્રગટ કરી. અને તે દેવેશી દેવી પણ પૂર્વવત્ દેવદારુવનમાં ગઈ.

Verse 104

दृष्ट्वा समागतं देवं देव्या सह कपर्दिनम् / प्रणेमुः शिरसा भूमौ तोषयामासुरीश्वरम्

દેવી સાથે કપર્દિન (શિવ) દેવને આવેલો જોઈ તેઓએ મસ્તક ભૂમિ પર રાખી પ્રણામ કર્યો અને આ રીતે દેવોના ઈશ્વરને પ્રસન્ન કર્યો.

Verse 105

वैदिकैर्विविधैर्मन्त्रैः सूक्तैर्माहेश्वरैः शुभैः / अथर्वशिरसा चान्ये रुद्राद्यैर्ब्रह्मभिर्भवम्

વિવિધ વૈદિક મંત્રો અને શુભ માહેશ્વર સૂક્તોથી, તથા અન્યોએ અથર્વશિરસ્ સાથે રુદ્રાદિ મંત્રો અને બ્રહ્મસૂક્તો દ્વારા ભવ (શિવ)ની આરાધના કરી।

Verse 106

नमो देवादिदेवाय महादेवाय ते नमः / त्र्यम्बकाय नमस्तुभ्यं त्रिशूलवरधारिणे

દેવોના આદિ દેવ એવા મહાદેવને નમસ્કાર; હે ત્ર્યંબક, શ્રેષ્ઠ ત્રિશૂલ ધારણ કરનાર, તમને પ્રણામ।

Verse 107

नमो दिग्वाससे तुभ्यं विकृताय पिनाकिने / सर्वप्रणतदेहाय स्वयमप्रणतात्मने

હે દિગ્વાસ (આકાશવસ્ત્રધારી), હે અદભુત પિનાકધારી, તમને નમસ્કાર; જેના દેહને સૌ નમે છે, પરંતુ જેના આત્મસ્વરૂપે ક્યારેય નમતું નથી—તેમને પ્રણામ।

Verse 108

अन्तकान्तकृते तुभ्यं सर्वसंहरणाय च / नमो ऽस्तु नृत्यशीलाय नमो भैरवरूपिणे

હે અંતકનો અંત કરનાર અને સર્વસંહાર કરનાર, તમને નમસ્કાર; નૃત્યમાં રમનારને નમો, ભૈરવરૂપ ધારણ કરનારને નમો।

Verse 109

नरनारीशरीराय योगिनां गुरवे नमः / नमो दान्ताय शान्ताय तापसाय हराय च

નર-નારી બંને દેહરૂપ ધરાવનાર, યોગીઓના ગુરુને નમસ્કાર; દાંત, શાંત, તપસ્વી હરાને વારંવાર પ્રણામ।

Verse 110

विभीषणाय रुद्राय नमस्ते कृत्तिवाससे / नमस्ते लेलिहानाय शितिकण्ठाय ते नमः

ભયંકર રુદ્રને નમસ્કાર; હે કૃત્તિવાસ (ચર્મવસ્ત્રધારી) તમને પ્રણામ. હે જ્વલંત અગ્નિરૂપ, તમને નમસ્કાર; હે શિતિકંઠ (નીલકંઠ), વારંવાર તમને નમઃ।

Verse 111

अघोरघोररूपाय वामदेवाय वै नमः / नमः कनकमालाय देव्याः प्रियकराय च

અઘોર અને ઘોર—બન્ને રૂપ ધરાવનાર વામદેવને નિશ્ચયે નમસ્કાર. તેમજ કનકમાલાને પણ નમસ્કાર—જે દેવીને પ્રિય છે અને તેને આનંદ આપે છે.

Verse 112

गङ्गासलिलधाराय शम्भवे परमेष्ठिने / नमो योगाधिपतये ब्रह्माधिपतये नमः

જેનાં પર ગંગાજળની ધારા ઉતરે છે તે પરમેષ્ઠી શંભુને નમસ્કાર. યોગાધિપતિને નમસ્કાર; બ્રહ્માધિપતિને નમસ્કાર.

Verse 113

प्राणाय च नमस्तुभ्यं नमो भस्माङ्गरागिने / नमस्ते घनवाहाय दंष्ट्रिणे वह्निरेतसे

પ્રાણસ્વરૂપ તમને નમસ્કાર; ભસ્મથી અંગરાગ કરનાર પ્રભુ, તમને નમસ્કાર. ઘનવાહન (મેઘવાહન) ને નમસ્કાર; દંષ્ટ્રિધારી, જેમનું બીજ અગ્નિતેજ છે, તેમને નમસ્કાર.

Verse 114

ब्रह्मणश्च शिरो हर्त्रे नमस्ते कालरूपिणे / आगतिं ते न जनीमो गतिं नैव च नैव च / विश्वेश्वर महादेव यो ऽसि सो ऽसि नमो ऽस्तु ते

બ્રહ્માના શિરનું હરણ કરનાર, કાળરૂપ પ્રભુ, તમને નમસ્કાર. તમારી આવવાની ગતિ અમે જાણતા નથી, જવાની ગતિ પણ નથી જાણતા—કદી નહીં. હે વિશ્વેશ્વર, હે મહાદેવ—તમે જે છો તે જ છો; તમને નમઃ।

Verse 115

नमः प्रमथनाथाय दात्रे च शुभसंपदाम् / कपालपाणये तुभ्यं नमो मीढुष्टमाय ते / नमः कनकलिङ्गाय वारिलिङ्गाय ते नमः

પ્રમથોના નાથ, શુભ સંપત્તિના દાતા, તમને નમસ્કાર. કપાલહસ્તધારી, તમને નમો નમઃ; હે પરમ વરદ, કૃપાળુ! કનકલિંગને નમઃ; વારિલિંગરૂપ તમને નમઃ.

Verse 116

नमो वह्न्यर्कलिङ्गाय ज्ञानलिङ्गाय ते नमः / नमो भुजङ्गहाराय कर्णिकारप्रियाय च / किरीटिने कुण्डलिने कालकालाय ते नमः

અગ્નિ-સૂર્યલિંગરૂપ તમને નમઃ; જ્ઞાનલિંગરૂપ તમને નમઃ. ભુજંગહારધારી અને કર્ણિકાર પુષ્પપ્રિય તમને નમસ્કાર. કિરીટધારી, કુંડલધારી—કાળના પણ કાળ, તમને નમઃ.

Verse 117

वामदेव महेशान देवदेव त्रिलोचन / क्षम्यतां यत्कृतं मोहात् त्वमेव शरणं हि नः

હે વામદેવ, હે મહેશાન, હે દેવદેવ, હે ત્રિલોચન! મોહવશ જે કંઈ થયું હોય તે ક્ષમા કરો. તમે જ ખરેખર અમારા શરણ છો.

Verse 118

चरितानि विचित्राणि गुह्यानि गहनानि च / ब्रह्मादीनां च सर्वेषां दुर्विज्ञेयो ऽसि शङ्कर

હે શંકર! તમારા ચરિત્રો અદ્ભુત, ગુહ્ય અને અતિ ગહન છે; બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવો માટે પણ તમે દુર્વિજ્ઞેય છો.

Verse 119

अज्ञानाद् यदि वा ज्ञानाद् यत्किञ्चित्कुरुते नरः / तत्सर्वं भगवानेन कुरुते योगमायया

અજ્ઞાનથી હોય કે જ્ઞાનથી—માનવ જે કંઈ કરે છે, તે બધું ભગવાન જ પોતાની યોગમાયાથી કરાવે છે.

Verse 120

एवं स्तुत्वा महादेवं प्रहृष्टेनान्तरात्मना / ऊचुः प्रणम्य गिरिशं पश्यामस्त्वां यथा पुरा

આ રીતે મહાદેવની સ્તુતિ કરીને, અંતરાત્મા હર્ષથી ભરાઈ તેઓ ગિરીશને પ્રણામ કરી બોલ્યા—“હે પ્રભુ, પૂર્વે જેમ દર્શન આપ્યા તેમ અમને પણ દર્શન આપો।”

Verse 121

तेषां संस्तवमाकर्ण्य सोमः मोमविभूषणः / स्वमेव परमं रूपं दर्शयामास शङ्करः

તેમની સ્તુતિ સાંભળી, ચંદ્રકલાને મસ્તક-ભૂષણ ધરાવનાર શંકરે તેમને પોતાનું જ પરમ સ્વરૂપ દર્શાવ્યું।

Verse 122

तं ते दृष्ट्वाथ गिरिशं देव्या सह पिनाकिनम् / यथा पूर्वं स्थिता विप्राः प्रणेमुर्हृष्टमानसाः

પછી દેવી સાથે પિનાકધારી ગિરીશને જોઈ, પૂર્વવત્ ઊભા રહેલા તે બ્રાહ્મણ ઋષિઓ હર્ષિત મનથી પ્રણામ કરવા લાગ્યા।

Verse 123

ततस्ते मुनयः सर्वे संस्तूय च महेश्वरम् / भृग्वङ्गिरोवसिष्ठास्तु विश्वामित्रस्तथैव च

ત્યારબાદ તે બધા મુનિઓએ મહેશ્વરની સ્તુતિ કરી—ભૃગુ, અંગિરસ, વસિષ્ઠ અને તેમ જ વિશ્વામિત્ર પણ।

Verse 124

गौतमो ऽत्रिः सुकेशश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः / मरीचिः कश्यपश्चापि संवर्तश्च महातपाः / प्रणम्य देवदेवेशमिदं वचनमब्रुवन्

ગૌતમ, અત્રિ, સુકેશ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, મરીચિ, કશ્યપ અને સંવર્ત—આ મહાતપસ્વીઓ દેવોના દેવેશને પ્રણામ કરીને આ વચન બોલ્યા।

Verse 125

कथं त्वां देवदेवेश कर्मयोगेन वा प्रभो / ज्ञानेन वाथ योगेन पूजयामः सदैव हि

હે દેવદેવેશ, પરમ પ્રભુ! અમે તમને સદૈવ કેવી રીતે પૂજીએ—કર્મયોગથી, જ્ઞાનથી, કે યોગથી?

Verse 126

केन वा देवमार्गेण संपूज्यो भगवानिह / किं तत् सेव्यमसेव्यं वा सर्वमेतद् ब्रवीहि नः

અહીં ભગવાનની સંપૂર્ણ પૂજા કયા દેવમાર્ગથી કરવી? શું સેવ્ય છે અને શું અસેવ્ય—આ બધું અમને કહો.

Verse 127

देवदेव उवाच एतद् वः संप्रवक्ष्यामि गूढं गहनमुत्तमम् / ब्रह्मणे कथितं पूर्वमादावेव महर्षयः

દેવદેવ બોલ્યા—હે મહર્ષિઓ! હું તમને આ પરમ, ગુઢ અને ગહન ઉત્તમ ઉપદેશ કહું છું, જે આદિમાં પૂર્વે બ્રહ્માને કહેવામાં આવ્યો હતો.

Verse 128

सांख्ययोगो द्विधा ज्ञेयः पुरुषाणां हि साधनम् / योगेन सहितं सांख्यं पुरुषाणां विमुक्तिदम्

સાંખ્ય અને યોગ—દેહધારી પુરુષો માટે સાધનરૂપે એ બે પ્રકારથી જાણવાં; પરંતુ યોગથી યુક્ત સાંખ્ય પુરુષોને મુક્તિ આપનાર છે.

Verse 129

न केवलेन योगेन दृश्यते पुरुषः परः / ज्ञानं तु केवलं सम्यगपवर्गफलप्रदम्

માત્ર યોગથી પરમ પુરુષનું દર્શન થતું નથી; પરંતુ સમ્યક રીતે સ્થિર થયેલું શુદ્ધ જ્ઞાન જ અપવર્ગરૂપ મુક્તિફળ આપે છે.

Verse 130

भवन्तः केवलं योगं समाश्रित्य विमुक्तये / विहाय सांख्यं विमलमकुर्वन्त परिश्रमम्

મોક્ષ માટે તમે માત્ર યોગનો જ આશ્રય લીધો; નિર્મળ નિરંજન સાંખ્યને ત્યજી તમે ફક્ત પરિશ્રમ જ કર્યો।

Verse 131

एतस्मात् कारणाद् विप्रानृणां केवलधर्मिणाम् / आगतो ऽहमिमं देशं ज्ञापयन् मोहसंभवम्

આ જ કારણથી, હે વિપ્રો—કેવળ ધર્મનિષ્ઠ જનોએ—મોહનો ઉદ્ભવ જણાવવા હું આ દેશમાં આવ્યો છું।

Verse 132

तस्माद् भवद्भिर्विमलं ज्ञानं कैवल्यसाधनम् / ज्ञातव्यं हि प्रयत्नेन श्रोतव्यं दृश्यमेव च

અતએવ તમે નિર્મળ જ્ઞાન—કૈવલ્યનું સાધન—પ્રયત્નથી જાણો; તે શ્રવણથી ગ્રહણ કરવાનું અને સ્વાનુભવથી પ્રત્યક્ષ જોવાનું પણ છે।

Verse 133

एकः सर्वत्रगो ह्यात्मा केवलश्चितिमात्रकः / आनन्दो निर्मलो नित्यं स्यादेतत् सांख्यदर्शनम्

આત્મા એક છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે અને એકાકી—માત્ર ચૈતન્યમાત્ર; તે આનંદમય, નિર્મળ અને નિત્ય છે—આ જ સાંખ્યદર્શન છે।

Verse 134

एतदेव परं ज्ञानमेष मोक्षो ऽत्र गीयते / एतत् कैवल्यममलं ब्रह्मभावश्च वर्णितः

આ જ પરમ જ્ઞાન છે; આ જ અહીં મોક્ષ તરીકે ગવાયું છે. આ જ અમલ કૈવલ્ય છે અને આ જ બ્રહ્મભાવ તરીકે પણ વર્ણવાયું છે।

Verse 135

आश्रित्य चैतत् परमं तन्निष्ठास्तत्परायणाः / पश्यन्ति मां महात्मानो यतयो विश्वमीश्वरम्

આ પરમ તત્ત્વનો આશ્રય લઈને, તેમાં નિષ્ઠાવાન અને તેમાં જ પરાયણ એવા મહાત્મા યતિઓ મને—સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપક અને નિયંતક ઈશ્વરને—દર્શન કરે છે.

Verse 136

एतत् तत् परमं ज्ञानं केवलं सन्निरञ्जनम् / अहं हि वेद्यो भगवान् मम मूर्तिरियं शिवा

આ જ પરમ જ્ઞાન છે—એકમાત્ર, શુદ્ધ અને નિરંજન. જાણવાપાત્ર ભગવાન હું જ છું; અને આ શિવા મારી જ મૂર્તિ (પ્રકટ સ્વરૂપ) છે.

Verse 137

बहूनि साधनानीह सिद्धये कथितानि तु / तेषामभ्यधिकं ज्ञानं मामकं द्विजपुङ्गवाः

સિદ્ધિ માટે અહીં અનેક સાધનો કહ્યા છે; પરંતુ હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તે બધાથી પણ શ્રેષ્ઠ મારું આ જ્ઞાન છે.

Verse 138

ज्ञानयोगरताः शान्ता मामेव शरणं गताः / ये हि मां भस्मनिरता ध्यायन्ति सततं हृदि

જ્ઞાનયોગમાં રત, શાંત અને માત્ર મારી શરણમાં ગયેલા—ભસ્મધારણમાં લીન રહી હૃદયમાં સતત મારું ધ્યાન કરનારાઓ.

Verse 139

मद्भक्तिपरमा नित्यं यतयः क्षीणकल्मषाः / नाशयाम्यचिरात् तेषां घोरं संसारसागरम्

જે યતિઓ નિત્ય મારી ભક્તિમાં પરમ છે અને જેમના કલ્મષ ક્ષીણ થયા છે—તેમના માટે હું શીઘ્ર જ આ ઘોર સંસારસાગરને નાશ કરું છું.

Verse 140

प्रशान्तः संयतमना भस्मोद्धूलितविग्रहः / ब्रह्मचर्यरतो नग्नो व्रतं पाशुपतं चरेत्

શાંત અને સંયત મનવાળો બની, દેહ પર પવિત્ર ભસ્મ ધારણ કરે; બ્રહ્મચર્યમાં રત, નગ્ન—અર્થાત્ આસક્તિ-રહિત—થઈ પાશુપત વ્રતનું આચરણ કરવું જોઈએ.

Verse 141

निर्मितं हि मया पूर्वं व्रतं पाशुपतं परम् / गुह्याद् गुह्यतमं सूक्ष्मं वेदसारं विमुक्तये

આ પરમ પાશુપત વ્રત મેં જ પ્રાચીન કાળે સ્થાપ્યું—ગુહ્યમાં પણ અતિગુહ્ય, આંતરિક સાધનામાં સૂક્ષ્મ, વેદસાર, અને મુક્તિ માટે।

Verse 142

यद् वा कौपीनवसनः स्याद् वैकवसनो मुनिः / वेदाभ्यासरतो विद्वान् ध्यायेत् पशुपतिं शिवम्

અથવા કૌપીન ધારણ કરેલો હોય, અથવા એકવસ્ત્રધારી મુનિ હોય; વેદાભ્યાસમાં રત વિદ્વાન પશ્વપતિ શિવનું ધ્યાન કરે।

Verse 143

एष पाशुपतो योगः सेवनीयो मुमुक्षुभिः / भस्मच्छन्नैर्हि सततं निष्कामैरिति विश्रुतिः

આ પાશુપત યોગ છે; મુક્તિ ઇચ્છનારોએ તેને ભક્તિપૂર્વક સેવવો જોઈએ. પરંપરા કહે છે કે ભસ્મધારી અને નિષ્કામ સાધકોએ તેને સદા અનુસરવો.

Verse 144

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः / बहवो ऽनेन योगेन पूता मद्भावमागताः

રાગ, ભય અને ક્રોધથી રહિત—મામાં તન્મય અને મારી શરણમાં—ઘણાએ આ યોગથી શુદ્ધ થઈ મારા ભાવ, એટલે મારા સ્વરૂપને, પ્રાપ્ત કર્યું છે।

Verse 145

अन्यानि चैव शास्त्राणि लोके ऽस्मिन् मोहनानितु / वेदवादविरुद्धानि मयैव कथितानि तु

આ લોકમાં અન્ય શાસ્ત્રો પણ છે, જે મોહજનક અને વેદવાદના વિરોધી છે; છતાં તે પણ માત્ર મેં જ પ્રકટ કર્યા છે।

Verse 146

वामं पाशुपतं सोमं लाकुलं चैव भैरवम् / असेव्यमेतत् कथितं वेदवाह्यं तथेतरम्

વામ, પાશુપત, સૌમ, લાકુલ અને ભૈરવ—આ માર્ગો વેદબાહ્ય અને યોગ્ય વૈદિક આચારના વિરોધી હોવાથી અનુસરણયોગ્ય નથી એમ ઘોષિત થયા છે।

Verse 147

वेदमुर्तिरहं विप्रा नान्यशास्त्रार्थवेदिभिः / ज्ञायते मत्स्वरूपं तु मुक्त्वा वेदं सनातनम्

હે વિપ્રો, હું વેદમૂર્તિ છું. જે માત્ર અન્ય શાસ્ત્રોના અર્થ જાણે છે તેઓ મારા સ્વરૂપને જાણી શકતા નથી; સનાતન વેદને ત્યજીને તો કદી નહીં।

Verse 148

स्थापयध्वमिदं मार्गं पूजयध्वं महेश्वरम् / अचिरादैश्वरं ज्ञानमुत्पत्स्यति न संशयः

આ માર્ગને સ્થાપિત કરો અને મહેશ્વરની પૂજા કરો. ટૂંક સમયમાં ઈશ્વરપ્રદત્ત જ્ઞાન ઉત્પન્ન થશે—એમાં સંશય નથી।

Verse 149

मयि भक्तिश्च विपुला भवतामस्तु सत्तमाः / ध्यातमात्रो हि सान्निध्यं दास्यामि मुनिसत्तमाः

હે સત્તમો, તમારામાં મારા પ્રત્યે વિશાળ ભક્તિ થાઓ. હે મુનિશ્રેષ્ઠો, માત્ર સ્મરણ અને ધ્યાનથી જ હું તમને મારું સાન્નિધ્ય આપિશ।

Verse 150

इत्युक्त्वा भगवान् सोमस्तत्रैवान्तरधीयत / तो ऽपि दारुवने तस्मिन् पूजयन्ति स्म शङ्करम् / ब्रह्मचर्यरताः शान्ता ज्ञानयोगपरायणाः

આવું કહી ભગવાન સોમ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા. અને તેઓ પણ તે દારુવનમાં શંકરનું પૂજન કરતા રહ્યા—બ્રહ્મચર્યમાં રત, શાંતચિત્ત અને જ્ઞાનયોગમાં પરાયણ.

Verse 151

समेत्य ते महात्मानो मुनयो ब्रह्मवादिनः / वितेनिरे बहून् वादान्नध्यात्मज्ञानसंश्रयान्

એકત્ર થઈ તે મહાત્મા મુનિઓ—બ્રહ્મવાદી—અધ્યાત્મજ્ઞાનને આધાર બનાવી અનેક ચર્ચા-વિવાદો પ્રસ્તુત કરવા લાગ્યા.

Verse 152

किमस्य जगतो मूलमात्मा चास्माकमेव हि / को ऽपि स्यात् सर्वभावानां हेतुरीश्वर एव च

આ જગતનું મૂળ શું છે? અને આત્મા ખરેખર આપણો જ છે શું? સર્વ ભાવોનું કારણ કોણ હોઈ શકે? તે તો એકમાત્ર ઈશ્વર જ છે.

Verse 153

इत्येवं मन्यमानानां ध्यानमार्गावलम्बिनाम् / आविरासीन्महादेवी देवी गिरिवरात्मजा

ધ્યાનમાર્ગને આશ્રય કરનારાઓ આમ વિચારતા હતા ત્યારે મહાદેવી—શ્રેષ્ઠ પર્વતની પુત્રી—તેમની સામે પ્રગટ થઈ.

Verse 154

कोटिसूर्यप्रतीकाशा ज्वालामालासमावृता / स्वभाभिर्विमलाभिस्तु पूरयन्ती नभस्तलम्

તે કરોડો સૂર્ય સમાન તેજસ્વી હતી, જ્વાલામાળાઓથી સર્વત્ર આવૃત; અને પોતાની નિર્મળ કાંતિઓથી આકાશમંડળને ભરતી હતી.

Verse 155

तामन्वपश्यन् गिरिजाममेयां ज्वालासहस्रान्तरसन्निविष्टाम् / प्रणेमुरेकामखिलेशपत्नीं जानन्ति ते तत् परमस्य बीजम्

હજારો જ્વાળાઓની અંદર નિવાસ કરતી તે અપરિમેય ગિરિજાને જોઈ તેમણે અખિલેશ્વરના એકમાત્ર પત્નીને પ્રણામ કર્યો. જે તત્ત્વ જાણે છે, તે તેમાં પરમનું પરમ બીજ ઓળખે છે.

Verse 156

असमाकमेषा परमेशपत्नी गतिस्तथात्मा गगनाभिधाना / पश्यन्त्यथात्मानमिदं च कृत्स्नं तस्यामथैते मुनयश्च विप्राः

એ જ અમારી પરમ ગતિ છે—પરમેશ્વરની પત્ની—‘ગગના’ નામે પ્રસિદ્ધ, અને એ જ આત્મા છે. તેમાં જ આ મુનિઓ અને વિપ્રો આત્માને તથા સમગ્ર જગતને પૂર્ણરૂપે જુએ છે.

Verse 157

निरीक्षितास्ते परमेशपत्न्या तदन्तरे देवमशेषहेतुम् / पश्यन्ति शंभुं कविमीशितारं रुद्रं बृहन्तं पुरुषं पुराणम्

પરમેશ્વરની પત્નીની નજર હેઠળ જ, એ અંતરમાં તેમણે સર્વ કારણોના કારણ એવા દેવને જોયો—શંભુ, કવિ-ઋષિ અને અધિષ્ઠાતા; રુદ્ર, મહાન, આદ્ય પુરુષ, પુરાણ।

Verse 158

आलोक्य देवीमथ देवमीशं प्रणेमुरानन्दमवापुरग्र्यम् / ज्ञानं तदैशं भगवत्प्रसादा- दाविर्बभौ जन्मविनाशहेतु

દેવી અને ઈશ્વર દેવને જોઈ તેમણે પ્રણામ કર્યો અને પરમ આનંદ પ્રાપ્ત કર્યો. ત્યારબાદ ભગવત્કૃપાથી દિવ્ય જ્ઞાન પ્રગટ થયું—જે પુનર્જન્મના વિનાશનું કારણ છે.

Verse 159

इयं हि सा जगतो योनिरेका सर्वात्मिका सर्वनियामिका च / माहेश्वरीशक्तिरनादिसिद्धा व्योमाभिधाना दिवि राजतीव

એ જ જગતની એકમાત્ર યોનિ છે—સર્વાત્મરૂપા અને સર્વનિયામિકા. આ અનાદિ-સિદ્ધ માહેશ્વરી શક્તિ ‘વ્યોમા’ નામે પ્રસિદ્ધ, જાણે સ્વર્ગમાં રાજસિંહાસને બિરાજી તેજથી ઝળહળે છે.

Verse 160

अस्या महत्परमेष्ठी परस्ता- न्महेश्वरः शिव एको ऽथ रुद्रः / चकार विश्वं परशक्तिनिष्ठां मायामथारुह्य स देवदेवः

આ મહત્ અને પરમેષ્ઠિથી પણ પરે પરસ્થાને એકમાત્ર મહેશ્વર—શિવ, એ જ રુદ્ર—સ્થિત છે. પરાશક્તિમાં સ્થિત માયા પર આરુઢ થઈ તે દેવદેવે વિશ્વ રચ્યું.

Verse 161

एको देवः सर्वभूतेषु गूढो मायी रुद्रः सकलो निष्कलश्च / स एव देवी न च तद्विभिन्न- मेतज्ज्ञात्वा ह्यमृतत्वं व्रजन्ति

એક જ દેવ સર્વ ભૂતોમાં ગુપ્ત છે—માયાધારી રુદ્ર, સગુણ પણ અને નિર્ગુણ પણ. એ જ દેવી (શક્તિ) છે અને તેનાથી ભિન્ન નથી. આ જાણીને લોકો અમૃતત્વ પામે છે.

Verse 162

अन्तर्हितो ऽभूद् भगवानथेशो देव्या भर्गः सह देवादिदेवः / आराधयन्ति स्म तमेव देवं वनौकसस्ते पुनरेव रुद्रम्

ત્યારે ભગવાન ઈશ—પ્રકાશમાન ભર્ગ, દેવાદિદેવ—દેવી સાથે અંતર્હિત થયા. ત્યારબાદ વનવાસીઓ ફરી તે જ દેવ રુદ્રની જ આરાધના કરવા લાગ્યા.

Verse 163

एतद् वः कथितं सर्वं देवदेवविचेष्टितम् / देवदारुवने पूर्वं पुराणे यन्मया श्रुतम्

દેવદેવની આ સર્વ લીલાઓ મેં તમને કહી દીધી, જે મેં પૂર્વે પુરાણમાં દેવદારુવનના પ્રસંગે સાંભળી હતી.

Verse 164

यः पठेच्छृणुयान्नित्यं मुच्यते सर्वपातकैः / श्रावयेद् वा द्विजान् शान्तान् स याति परमां गतिम्

જે નિત્ય આનું પાઠ કરે અથવા સાંભળે તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; અને જે શાંત દ્વિજોને આનું શ્રવણ કરાવે તે પરમ ગતિને પામે છે.