Adhyaya 38

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे सप्तत्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच एषा पुण्यतमा देवी देवगन्धर्वसेविता / नर्मदा लोकविख्याता तीर्थानामुत्तमा नदी

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં સડત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. સૂત બોલ્યા—આ દેવી-નદી પરમ પાવન છે, દેવો અને ગંધર્વો દ્વારા સેવિત; લોકવિખ્યાત નર્મદા સર્વ તીર્થોમાં ઉત્તમ નદી છે।

Verse 2

तस्याः शृणुध्वं माहात्म्यं मार्कण्डेयेन भाषितम् / युधिष्ठिराय तु शुभं सर्वपापप्रणाशनम्

તેણીનું પુણ્યમય મહાત્મ્ય સાંભળો, જે માર્કંડેય મુનિએ કહ્યું છે. યుధિષ્ઠિરના શુભાર્થે કહેલું આ વર્ણન સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच श्रुतास्तु विविधा धर्मास्त्वत्प्रसादान्महामुने / माहात्म्यं च प्रयागस्य तीर्थानि विविधानि च

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે મહામુને, તમારી કૃપાથી મેં વિવિધ ધર્મો સાંભળ્યા છે; તેમજ પ્રયાગનું મહાત્મ્ય અને નાનાવિધ તીર્થો પણ।

Verse 4

नर्मदा सर्वतीर्थानां मुख्या हि भवतेरिता / तस्यास्त्विदानीं माहात्म्यं वक्तुमर्हसि सत्तम

તમે જણાવ્યું છે કે નર્મદા સર્વ તીર્થોમાં મુખ્ય છે. તેથી, હે સત્તમ, હવે તમે તેનું મહાત્મ્ય કહેવા યોગ્ય છો।

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच नर्मदा सरितां श्रेष्ठा रुद्रदेहाद् विनिः सृता / तारयेत् सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

માર્કંડેય બોલ્યા—નર્મદા નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; તે રુદ્રના દેહમાંથી નિષ્પન્ન થઈ છે. તે સ્થાવર અને જંગમ એવા સર્વ ભૂતોને તારણ કરે છે।

Verse 6

नर्मदायास्तु माहात्म्यं पुराणे यन्मया श्रुतम् / इदानीं तत्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमनाः शुभम्

હે શુભે! પુરાણોમાં મેં જે નર્મદાનું માહાત્મ્ય સાંભળ્યું છે, તે હવે કહું છું; એકાગ્ર મનથી સાંભળો.

Verse 7

पुण्या कनखले गङ्गा कुरुक्षेत्रे सरस्वती / ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा

કનખલમાં ગંગા પરમ પુણ્યદાયિની છે, કુરુક્ષેત્રમાં સરસ્વતી પુણ્યદાયિની છે; પરંતુ ગામમાં હોય કે વનમાં, નર્મદા સર્વત્ર પુણ્યદાયિની છે.

Verse 8

त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्ताहेन तु यामुनम् / सद्यः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनादेव नार्मदम्

સરસ્વતીનું જળ ત્રણ દિવસમાં, યમુનાનું જળ એક અઠવાડિયામાં શુદ્ધ કરે છે; ગંગાજળ તત્કાળ પાવન કરે છે, અને નર્મદા તો દર્શનમાત્રથી જ પાવન કરે છે.

Verse 9

कलिङ्गदेशपश्चार्धे पर्वते ऽमरकण्टके / पुण्या च त्रिषु लोकेषु रमणीया मनोरमा

કલિંગદેશના પશ્ચિમ ભાગે અમરકંટક પર્વત પર એક પુણ્ય તીર્થ છે; તે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ—રમણીય, મનોહર અને અતિ સુંદર છે.

Verse 10

सदेवासुरगन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः / तपस्तप्त्वा तु राजेन्द्र सिद्धिं तु परमां गताः

હે રાજેન્દ્ર! તપોધન ઋષિઓ દેવો, અસુરો અને ગંધર્વો સાથે તપ કરી પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થયા.

Verse 11

तत्र स्नात्वा नरो राजन् नियमस्थो जितेन्द्रियः / उपोष्य रजनीमेकां कुलानां तारयेच्छतम्

હે રાજન! જે પુરુષ ત્યાં સ્નાન કરીને નિયમમાં સ્થિત, ઇન્દ્રિયજિત બની, એક રાત્રિ ઉપવાસ કરે છે, તે પોતાના કુળની સો પેઢીઓનો ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 12

योजनानां शतं साग्रं श्रूयते सरिदुत्तमा / विस्तारेण तु राजेन्द्र योजनद्वयमायता

હે રાજશ્રેષ્ઠ! તે ઉત્તમ નદી સો યોજનથી થોડું વધુ વિસ્તરેલી કહેવાય છે; અને હે રાજેન્દ્ર, પહોળાઈમાં તે બે યોજન છે.

Verse 13

षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव च / पर्वतस्य समन्तात् तु तिष्ठन्त्यमरकण्टके

અમરકંટક પર્વતની ચારે તરફ સાઠ હજાર તીર્થો અને તેમ જ સાઠ કરોડ (અન્ય) તીર્થો સ્થિત છે.

Verse 14

ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा जितक्रोधो जितेन्द्रियः / सर्वहिंसानिवृत्तस्तु सर्वभूतहिते रतः

બ્રહ્મચારી શુચિ બની, ક્રોધને જીતી, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી, સર્વ હિંસાથી નિવૃત્ત થઈ, સર્વ ભૂતોના હિતમાં રત રહે.

Verse 15

एवं सर्वसमाचारो यस्तु प्राणान् समुत्सृजेत् / तस्य पुण्यफलं राजन् शृणुष्वावहितो नृप

હે રાજન, હે નૃપ! ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો—જે આ રીતે સંપૂર્ણ સદાચારામાં સ્થિત રહી પ્રાણ ત્યાગે છે, તેના પુણ્યફળને હું વર્ણવું છું.

Verse 16

शतवर्षसहस्राणि स्वर्गे मोदति पाण्डव / सप्सरोगणसंकीर्णो दिव्यस्त्रीपरिवारितः

હે પાંડવ, તે સ્વર્ગમાં શત-શત સહસ્ર વર્ષો સુધી આનંદ કરે છે; અપ્સરાગણોથી ઘેરાયેલો અને દિવ્ય સ્ત્રીઓથી પરિવૃત્ત રહે છે।

Verse 17

दिव्यगन्धानुलिप्तश्च दिव्यपुष्पोपशोभितः / क्रीडते देवलोके तु दैवतैः सह मोदते

દિવ્ય સુગંધોથી અનુલિપ્ત અને દિવ્ય પુષ્પોથી શોભિત થઈ તે દેવલોકમાં ક્રીડા કરે છે અને દેવતાઓ સાથે આનંદ કરે છે।

Verse 18

ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः / गृहं तु लभते ऽसौ वै नानारत्नसमन्वितम्

પછી સ્વર્ગમાંથી ચ્યૂત થઈ તે રાજા પૃથ્વી પર ધાર્મિક બને છે; અને અનેક રત્નોથી યુક્ત ગૃહ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 19

स्तम्भैर्मणिमयैर्दिव्यैर्वज्रवैदूर्यभूषितम् / आलेख्यवाहनैः शुभ्रैर्दासीदाससमन्वितम्

તે ગૃહ દિવ્ય મણિમય સ્તંભોથી આધારિત, વજ્રસમાન તેજ અને વૈદૂર્ય રત્નોથી ભૂષિત; શુભ્ર, સુશોભિત વાહનો વડે સજ્જ અને દાસી-દાસોથી સમન્વિત હતું।

Verse 20

राजराजेश्वरः श्रीमान् सर्वस्त्रीजनवल्लभः / जीवेद् वर्षशतं साग्रं तत्र भोगसमन्वितः

તે રાજાઓમાં પણ રાજા, શ્રીસમૃદ્ધ અને કીર્તિમાન, સર્વ સ્ત્રીઓનો પ્રિય બને છે; અને ત્યાં ભોગસંપત્તિથી યુક્ત થઈ સો વર્ષથી વધુ જીવે છે।

Verse 21

अग्निप्रवेशे ऽथ जले अथवानशने कृते / अनिवर्तिका गतिस्तस्य पवनस्याम्बरे यथा

અગ્નિમાં પ્રવેશ કરે, જળમાં પ્રવેશ કરે, અથવા અનશનથી દેહત્યાગ કરે—તે પ્રાણની ગતિ પાછી ફરતી નથી; જેમ આકાશમાં પવન અવરોધ વિના વહે છે।

Verse 22

पश्चिमे पर्वततटे सर्वपापविनाशनः / ह्रदो जलेश्वरो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

પર્વતના પશ્ચિમ ઢાળ પર સર્વપાપવિનાશક એક હ્રદ છે. તેનું નામ ‘જલેશ્વર’ છે અને તે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 23

तत्र पिण्डप्रदानेन संध्योपासनकर्मणा / दशवर्षाणि पितरस्तर्पिताः स्युर्न संशयः

ત્યાં પિંડદાન અને સંધ્યા-ઉપાસનાના કર્મથી પિતૃઓ દસ વર્ષ સુધી તૃપ્ત રહે છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 24

दक्षिणे नर्मदाकूले कपिलाख्या महानदी / सरलार्जुनसंच्छन्ना नातिदूरे व्यवस्थिता

નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે ‘કપિલા’ નામની એક મહાનદી છે; તે બહુ દૂર નથી, સરલા અને અર્જુન વૃક્ષોના વનથી છાયિત થઈ સ્થિત છે।

Verse 25

सा तु पुण्या महाभागा त्रिषु लोकेषु विश्रुता / तत्र कोटिशतं साग्रं तीर्थानां तु युधिष्ठिर

તે પુણ્યસ્થાન મહાભાગ્યશાળી છે અને ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં, હે યુધિષ્ઠિર, તીર્થો સો કરોડથી પણ વધુ છે।

Verse 26

तस्मिंस्तीर्थे तु ये वृक्षाः पतिताः कालपर्ययात् / नर्मदातोयसंस्पृष्टास्ते यान्ति परमां गतिम्

તે તીર્થમાં કાળપરિવર્તનથી પડેલા વૃક્ષો પણ નર્મદા જળના સ્પર્શથી પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 27

द्वितीया तु महाभागा विशल्यकरणी शुभा / तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा विशल्यो भवति क्षणात्

બીજું તીર્થ મહાભાગ્યશાળી અને શુભ ‘વિશલ્યકરણિ’ છે; ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય ક્ષણમાં સર્વ શૂલ-પીડાથી મુક્ત થાય છે.

Verse 28

कपिला च विशल्या च श्रूयते राजसत्तम / ईश्वरेण पुरा प्रोक्ता लोकानां हितकाम्यया

હે રાજસત્તમ, ‘કપિલા’ અને ‘વિશલ્યા’ એમ કહેવાય છે; સર્વ લોકના હિતની ઇચ્છાથી પ્રાચીનકાળે ઈશ્વરે આ ઉપદેશ આપ્યો હતો.

Verse 29

अनाशकं तु यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे नराधिप / सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति

હે નરાધિપ, જે તે તીર્થમાં અનાશક (ઉપવાસ) કરે છે, તે સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થઈ રુદ્રલોકને પામે છે.

Verse 30

तत्र स्नात्वा नरो राजन्नश्वमेधफलं लभेत् / ये वसन्त्युत्तरे कूले रुद्रलोके वसन्ति ते

હે રાજન, ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે; જે ઉત્તર કાંઠે વસે છે, તેઓ ખરેખર રુદ્રલોકમાં વસે છે.

Verse 31

सरस्वत्यां च गङ्गायां नर्मदायां युधिष्ठिर / समं स्नानं च दानं च यथा मे शङ्करो ऽब्रवीत्

હે યુધિષ્ઠિર, સરસ્વતી, ગંગા અને નર્મદા—ત્રણેમાં સ્નાન અને દાન સમાન પુણ્ય આપે છે; જેમ શંકરે મને કહ્યું હતું।

Verse 32

परित्यजति यः प्रणान् पर्वते ऽमरकण्टके / वर्षकोटिशतं साग्रं रुद्रलोके महीयते

જે અમરકંટક પર્વત પર પ્રાણ ત્યજે છે, તે સો કરોડ વર્ષથી પણ વધુ સમય સુધી રુદ્રલોકમાં મહિમાવંત થાય છે।

Verse 33

नर्मदायां जलं पुण्यं फेनोर्मिसमलङ्कृतम् / पवित्रं शिरसा वन्द्य सर्वपापैः प्रमुच्यते

નર્મદાનું જળ પુણ્યમય છે, ફેણ અને તરંગોથી શોભિત; તે પવિત્ર છે, શિર નમાવી વંદનીય—તેનું પૂજન કરવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે।

Verse 34

नर्मदा सर्वतः पुण्या ब्रह्महत्यापहारिणी / अहोरात्रोपवासेन मुच्यते ब्रह्महत्यया

નર્મદા સર્વ રીતે પુણ્યમયી છે અને બ્રહ્મહત્યાના પાપને હરણ કરનારી છે; અહોરાત્ર ઉપવાસથી બ્રહ્મહત્યાના દોષથી મુક્તિ મળે છે।

Verse 35

जालेश्वरं तीर्थवरं सर्वपापविनाशनम् / तत्र गत्वा नियमवान् सर्वकामांल्लभेन्नरः

જાલેશ્વર શ્રેષ્ઠ તીર્થ છે, સર્વ પાપનો નાશ કરનાર; ત્યાં જઈ નિયમપૂર્વક રહેનારો મનુષ્ય પોતાની સર્વ ઇચ્છિત સિદ્ધિ પામે છે।

Verse 36

चन्द्रसूर्योपरागे तु गत्वा ह्यमरकण्टकम् / अश्वमेधाद् दशगुणं पुण्यमाप्नोति मानवः

ચંદ્ર કે સૂર્યગ્રહણના સમયે જે અમરકંટક જાય છે, તે મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞથી દશગણું પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 37

एष पुण्यो गिरिवरो देवगन्धर्वसेवितः / नानाद्रुमलताकीर्णो नानापुष्पोपशोभितः

આ પરમ પુણ્યમય શ્રેષ્ઠ ગિરિવર છે, દેવો અને ગંધર્વો દ્વારા સેવિત; અનેક વૃક્ષ-લતાઓથી ભરપૂર અને વિવિધ પુષ્પોથી શોભિત છે।

Verse 38

तत्र संनिहितो राजन् देव्या सह महेश्वरः / ब्रह्मा विष्णुस्तथा चेन्द्रो विद्याधरगणैः सह

ત્યાં, હે રાજન, દેવી સાથે મહેશ્વર સాక్షાત્ સંનિહિત છે; તેમજ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને ઇન્દ્ર પણ વિદ્યાધરગણો સાથે ત્યાં હાજર છે।

Verse 39

प्रदक्षिणं तु यः कुर्यात् पर्वतं ह्यमरकण्टकम् / पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानः

જે અમરકંટક પર્વતની પ્રદક્ષિણા કરે છે, તે પૌંડરીક યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 40

कावेरी नाम विपुला नदी कल्पषनाशिनी / तत्र स्नात्वा महादेवमर्चयेद् वृषभध्वजम् / संगमे नर्मदायास्तु रुद्रलोके महीयते

કાવેરી નામની એક વિશાળ નદી છે, જે યુગયુગોના સંચિત પાપોનો નાશ કરે છે. ત્યાં સ્નાન કરીને વૃષભધ્વજ મહાદેવની અર્ચના કરવી જોઈએ; અને નર્મદાના સંગમે તે રુદ્રલોકમાં માન પામે છે।