Adhyaya 8
लोकज्ञान-वर्णन (Lokajñāna-varṇana) — Description of World-Knowledge / Cosmogonic Classification
આ અધ્યાયમાં સૂતના વર્ણન દ્વારા વાયુ-પ્રોક્ત બ્રહ્માંડ પુરાણની પરંપરામાં સૃષ્ટિનો ક્રમ અને જીવવર્ગોનું વર્ગીકરણ જણાવાયું છે. પ્રજાપતિના માનસ સંકલ્પ અને દેહોત્સર્જનથી ‘ક્ષેત્ર’ સાથે સંબંધિત ‘ક્ષેત્રજ્ઞ’ પ્રગટે છે; ત્યારબાદ દેવ, અસુર, પિતૃ અને મનુષ્ય—આ ચતુર્વિધ સમૂહનું નિરૂપણ થાય છે. સૃષ્ટિ માટે પ્રજાપતિ ક્રમે વિવિધ ‘તનુ’ ધારણ કરે છે: તમોગુણ-પ્રધાન અવસ્થામાં અસુરો પછી રાત્રિ જન્મે છે; પછી સત્ત્વગુણ-પ્રધાન અવસ્થામાં મુખમાંથી દેવો ઉત્પન્ન થાય છે, ‘દિવ્ય’ (પ્રકાશ/ક્રીડા) અર્થ સાથે નામસંબંધ સૂચવાય છે, અને ત્યજાયેલ દેવતનુથી દિવસ (અહઃ) બને છે. આગળ સત્ત્વથી પિતૃઓ ઉત્પન્ન થાય છે અને ત્યજાયેલ તનુ સંધ્યા બને છે. આમ ગુણભેદની સૃષ્ટિને રાત્રિ-દિવસ-સંધ્યા જેવા કાળવિભાગો સાથે જોડવામાં આવી છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्मांडे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषंगपादे लोकज्ञान वर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ततोभिध्यायतस्तस्य मानस्यो जज्ञिरे प्रजाः / तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુષંગપાદમાં ‘લોકજ્ઞાન-વર્ણન’ નામે સાતમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—પછી તેના ધ્યાનથી માનસ પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થઈ, અને તેના શરીરથી ઉત્પન્ન કાર્યો તથા કારણો સાથે।
Verse 2
क्षेत्रज्ञाः समवर्त्तन्त क्षेत्रस्यैतस्य धीमतः / ततो देवासुरपितॄन्मनुष्यांश्च चतुषृयम्
આ ધીમાનના આ ક્ષેત્રમાં ક્ષેત્રજ્ઞો પ્રગટ થયા; ત્યારબાદ દેવ, અસુર, પિતૃ અને મનુષ્ય—આ ચાર વર્ગો થયા।
Verse 3
सिसृक्षुरयुतातानि स चात्मानमयूयुजत् / युक्तात्मनस्ततस्तस्य तमोमात्रासमुद्भवः
અસંખ્ય સૃષ્ટિઓ સર્જવા ઇચ્છીને તેણે પોતાના આત્માને સંયમિત કર્યો; યુક્તાત્મા બનતાં તેનીમાંથી તમોમાત્રાનો ઉદ્ભવ થયો।
Verse 4
तदाभिध्यायतः सर्गं प्रयत्नो ऽभूत्प्रजापतेः / ततो ऽस्य जघ नात्पूर्वमसुरा जज्ञिर सुताः
ત્યારે સૃષ્ટિનું ધ્યાન કરતાં પ્રજાપતિએ સર્જન માટે મહાન પ્રયત્ન કર્યો. ત્યારબાદ તેના જઘનભાગમાંથી પહેલાં અસુર પુત્રો ઉત્પન્ન થયા.
Verse 5
असुः प्राणः स्मृतो विज्ञैस्तज्जन्मानस्ततो ऽसुराः / सृष्टा यया सुरास्तन्वा तां तनुं स व्यपोहत
વિદ્વાનો ‘અસુ’ને પ્રાણ કહે છે; તેથી તેમાંથી જન્મેલા ‘અસુર’ કહેવાયા. જે દેહથી દેવો સર્જાયા, તે દેહને પ્રજાપતિએ ત્યજી દીધો.
Verse 6
सापविद्धा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत / सा तमोबहुला यस्मात्ततो रात्रिस्त्रियामिका
તેના દ્વારા ત્યજાયેલો તે દેહ તરત જ ‘રાત્રિ’ બની ગયો. તે તમસથી ભરપૂર હોવાથી રાત્રિને ‘ત્રિયામિકા’ કહેવામાં આવે છે.
Verse 7
आवृतास्तमसा रात्रौ प्रजा स्तस्मात्स्वयं पुनः / सृष्ट्वासुरांस्ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत
રાત્રિમાં તમસથી ઢંકાયેલી પ્રજાઓ તેમાંથી જ સ્વયં ફરી પ્રગટ થઈ. અસુરોની સૃષ્ટિ કર્યા પછી પ્રજાપતિએ બીજી એક દેહ ધારણ કરી.
Verse 8
अव्यक्तां सत्त्वबहुलां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत / ततस्तां युञ्ज मानस्य प्रियमासीत्प्रभोः किल
પછી તેણે અવ્યક્ત, સત્ત્વથી ભરપૂર તે દેહ ધારણ કર્યો. તે દેહમાં જોડાતાં પ્રભુના મનને તે પ્રિય લાગ્યો એમ કહેવાય છે.
Verse 9
ततो मुखात्समुत्पन्ना दीव्यतस्तस्य देवताः / यतो ऽस्य दीव्यतो जातास्तेन देवाः प्रकीर्त्तिताः
પછી તેના દિવ્ય મુખમાંથી દેવતાઓ ઉત્પન્ન થયા; કારણ કે તેઓ તેના દિવ્ય તેજમાંથી જન્મ્યા, તેથી તેઓ ‘દેવ’ તરીકે પ્રખ્યાત થયા.
Verse 10
धातुर्दिव्येति यः प्रोक्तः क्रीडायां स विभाव्यते / तस्मात्तन्वास्तु दिव्याया जज्ञिरे तेन देवताः
‘ધાતા દિવ્ય છે’ એમ જે કહેવાયો છે, તે લીલામાં પ્રગટ થાય છે; તે દિવ્ય તનુમાંથી જ દેવતાઓ જન્મ્યા.
Verse 11
देवान् सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुं दिव्यामपोहत / उत्सृष्टा सा तनुस्तेन अहः समभवत्तदा
દેવોને સર્જ્યા પછી તેણે પોતાની દિવ્ય તનુ ત્યજી દીધી; તેણે છોડેલી એ તનુ ત્યારે ‘અહઃ’ એટલે દિવસ બની ગઈ.
Verse 12
तस्मादहःकर्मयुक्ता देवताः समुपासते / देवान्सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत
એથી દેવતાઓ દિવસના કર્મોમાં જોડાઈ તેની ઉપાસના કરે છે; દેવોને સર્જ્યા પછી તેણે પછી બીજી તનુ ધારણ કરી.
Verse 13
सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यामभ्ययुङ्क्त वै / पितेव मन्यमानस्तान्पुत्रान्प्रध्याय स प्रभुः
પછી તેણે સત્ત્વમાત્ર સ્વરૂપવાળી બીજી તનુ ધારણ કરી; તે પ્રભુ તેમને પુત્ર સમજી પિતાની જેમ ધ્યાનમાં લીન થયો.
Verse 14
पितरो ह्यभवंस्तस्या सध्ये रात्र्यहयोः पृथक् / तस्मात्ते पितरो देवाः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम्
તે સંધ્યાથી રાત્રિ અને દિવસ અલગ થયા અને પિતરો ઉત્પન્ન થયા. તેથી તેઓ પિતૃદેવ કહેવાયા; તેમામાં પિતૃત્વ સ્મૃત છે.
Verse 15
ययासृष्टास्तु पितरस्तां तनुं स व्यपोहत / सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः संध्या व्यजायत
જે તનુથી પિતરો સર્જાયા હતા, તે તનુને તેણે દૂર કરી. તેના દ્વારા ત્યજાયેલો તે તનુ તરત જ સંધ્યા રૂપે જન્મ્યો.
Verse 16
तस्मादहर्देवतानां रात्रिर्या साऽसुरी स्मृता / तयोर्मध्ये तु वै पैत्री या तनुः सा गरीयसी
અતેથે દેવતાઓ માટે દિવસ, અને રાત્રિ અસુરી તરીકે સ્મૃત છે. બંને વચ્ચેની પૈત્રી તનુ જ સર્વોત્તમ ગણાય છે.
Verse 17
तस्माद्देवासुराश्चैव ऋषयो मानवास्तथा / युक्तास्तनुमुपासंते उषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम्
અતેથે દેવો, અસુરો, ઋષિઓ અને માનવો—બધા સંયમથી ઉષા અને વ્યુષ્તિ વચ્ચેના તે સ્વરૂપની ઉપાસના કરે છે.
Verse 18
तस्माद्रात्र्यहयोः संधिमुपासंते तथा द्विजाः / ततो ऽन्यस्यां पुनर्ब्रह्मा स्वतन्वामुपपद्यत
અતેથે દ્વિજ પણ રાત્રિ અને દિવસની સંધિનું ઉપાસન કરે છે. ત્યારબાદ બ્રહ્માએ ફરી બીજી તનુ ધારણ કરી.
Verse 19
रजोमात्रात्मिका या तु मनसा सो ऽसृजत्प्रभुः / मनसा तु सुतास्तस्य प्रजनाज्जज्ञिरे प्रजाः
રજોગુણમયી જે સૃષ્ટિ હતી, તેને પ્રભુએ મનથી સર્જી. તેના મનોજ પુત્રોના પ્રજનનથી પ્રજાઓ જન્મી.
Verse 20
मननाच्च मनुषयास्ते प्रजनात्प्रथिताः प्रजाः / सृष्ट्वा पुनः प्रजाः सो ऽथ स्वां तनुं स व्यपोहत
મનનના કારણે તેઓ ‘મનુષ્ય’ કહેવાયા અને પ્રજનનથી તેઓ પ્રસિદ્ધ પ્રજા બન્યા. ફરી પ્રજાઓ સર્જીને તેણે પોતાની તનુ દૂર કરી દીધી.
Verse 21
सापविद्धा तनुस्तेन ज्योत्स्ना सद्यस्त्वजायत / तस्माद्भवन्ति संहृष्टा ज्योत्स्नाया उद्भवे प्रजाः
તેના દ્વારા ત્યજાયેલ તનુમાંથી તરત જ ‘જ્યોત્સ્ના’ ઉત્પન્ન થઈ. તેથી જ્યોત્સ્નાના ઉદયે પ્રજાઓ આનંદિત થાય છે.
Verse 22
इत्येतास्तनवस्तेन ह्यपविद्धा महात्मना / सद्यो रात्र्यहनी चैवसंध्या ज्योत्स्ना च जज्ञिरे
આ રીતે મહાત્માએ ત્યજેલી આ તનુઓમાંથી તરત જ રાત્રિ, દિવસ, સંધ્યા અને જ્યોત્સ્ના જન્મ્યાં.
Verse 23
ज्योत्स्ना संध्याहनी चैव सत्त्वमात्रात्मकं त्रयम् / तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मान्नियामिका
જ્યોત્સ્ના, સંધ્યા અને દિવસ—આ ત્રણેય સત્ત્વમય છે. રાત્રિ તમોમય છે; તેથી તે જ તેમની નિયામિકા છે.
Verse 24
तस्माद्देवा दिव्यतन्वा तुष्ट्या सृष्टा सुखात्तु वै / यस्मात्तेषां दिवा जन्म बलिनस्तेन ते दिवा
અતએવ દેવો દિવ્ય દેહવાળા, તૃપ્તિથી અને સુખપૂર્વક સર્જાયા. કારણ કે તેમનો જન્મ દિવસે થયો અને તેઓ બળવાન છે, તેથી તેઓ ‘દિવા’ કહેવાયા.
Verse 25
तन्वा यदसुरान्रत्र्या जघनादसृजत्प्रभुः / प्राणेभ्यो रात्रिजन्मानो ह्यजेया निशि तेन ते
જ્યારે પ્રભુએ રાત્રે પોતાની તનુથી અસુરોનો સંહાર કર્યો, ત્યારે જ તેમને સર્જ્યા. તેઓ પ્રાણોમાંથી રાત્રિજન્મા છે અને રાત્રે અજેય છે; તેથી તેઓ તેમ જ કહેવાયા.
Verse 26
एतान्येव भविष्याणां देवानामसुरैः सह / पितॄणां मानुषाणां च अतीताना गतेषु वै
આ જ નિમિત્તો ભવિષ્યના દેવો માટે, અસુરો સાથે; તેમજ પિતૃઓ અને માનવો માટે પણ—ગત થયેલા યુગોમાં પણ—માનવામાં આવે છે.
Verse 27
मन्वन्तरेषु सर्वेषु निमित्तानि भवन्ति हि / ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्येतानि तानि वा
બધા મન્વંતરોમાં નિમિત્તો અવશ્ય થાય છે—જ્યોત્સ્ના, રાત્રિ, દિવસ અને સંધ્યા; આ ચાર જ છે.
Verse 28
भान्ति यस्मात्ततो भाति भाशब्दो व्याप्तिदीप्तिषु / अंभांस्येतानि सृष्ट्वा तु देवदानवमानुषान्
કારણ કે તેઓ પ્રકાશે છે, તેથી ‘ભા’ શબ્દ વ્યાપ્તિ અને દીપ્તિના અર્થોમાં છે. આ ‘અંભાંસી’ સર્જીને (પ્રભુએ) દેવ, દાનવ અને માનવોને ઉત્પન્ન કર્યા.
Verse 29
पितॄंश्चैव तथा चान्यान्विविधान्व्य सृजत्प्रजाः / तामुत्सृज्य ततो च्योत्स्नां ततो ऽन्यां प्राप्य स प्रभुः
તે પ્રભુએ પિતૃઓને તથા નાનાવિધ અન્ય પ્રજાઓને સર્જી. પછી તે સૃષ્ટિને ત્યજી, ત્યારબાદ જ્યોત્સ્ના (પ્રકાશ) પ્રાપ્ત કરી અને પછી બીજી સૃષ્ટિ પ્રાપ્ત કરી।
Verse 30
मूर्त्तिं रजस्तमोद्रिक्तां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत / ततो ऽन्याः सोंऽधकारे च क्षुधाविष्टाः प्रजाः सृजन्
પછી તેણે રજસ્-તમસ્ વધુ ભરેલી તે મૂર્તિ ધારણ કરી. ત્યારબાદ અંધકારમાં, ભૂખથી વ્યાકુળ પ્રજાઓને તેણે સર્જી।
Verse 31
ताः सृष्टास्तु क्षुधाविष्टा अम्भांस्यादातुमुद्यताः / अम्भांस्येतानि रक्षाम उक्तवन्तस्तु तेषु ये
સર્જાયેલ તે પ્રજાઓ ભૂખથી વ્યાકુળ થઈ જળોને લેવા ઉદ્યત થઈ. તેમામાંથી જેમણે કહ્યું—“આ જળોની અમે રક્ષા કરીએ”—તેઓએ એમ ઉચ્ચાર્યું।
Verse 32
राक्षसास्ते स्मृतास्तस्मात्क्षुधात्मानो निशाचराः / ये ऽब्रुवन् क्षिणुमो ऽम्भांसि तेषां त्दृष्टाः परस्परम्
“રક્ષા કરીએ” એમ કહ્યાથી તેઓ રાક્ષસ તરીકે સ્મૃત—ભૂખ-સ્વભાવવાળા, નિશાચર. અને જેમણે કહ્યું “અમે જળોને ક્ષીણ કરીએ”, તેઓ પરસ્પર એકબીજાને જોયા।
Verse 33
तेन ते कर्मणा यक्षा गुह्यकाः क्रूरकर्मिणः / रक्षेति पालने चापि धातुरेष विभाव्यते
તે કર્મના કારણે તેઓ યક્ષ અને ગુહ્યક તરીકે ઓળખાયા—ક્રૂર કર્મ કરનાર. અહીં ‘રક્ષ્’ ધાતુનો અર્થ ‘પાલન/રક્ષણ’ પણ માનવામાં આવે છે।
Verse 34
य एष क्षीतिधातुर्वै क्षपणे स निरुच्यते / रक्षणाद्रक्ष इत्युक्तं क्षपणाद्यक्ष उच्यत
આ ક્ષિતિધાતુ ક્ષપણ (ક્ષય) કારણે એમ નિરુચ્ય છે. રક્ષણથી ‘રક્ષ’ અને ક્ષપણથી ‘યક્ષ’ એમ કહેવાય છે.
Verse 35
तान्दृष्ट्वा त्वप्रियेणास्य केशाः शीर्णाश्च धीमतः / ते शीर्णा व्युत्थिता ह्यूर्द्धमारो हन्तः पुनः पुनः
તેમને અપ્રિય રૂપે જોઈ તે ધીમાનના કેશો ઝરી પડ્યા. ઝરેલા કેશો વારંવાર ઉપર ઊભા થયા, જાણે પ્રહાર કરવા તત્પર હોય.
Verse 36
हीना ये शिरसो बालाः पन्नाश्चैवापसर्पिणः / बालात्मना स्मृता व्याला हीनत्वादहयः स्मृताः
જે શિરવિહિન હતા તેઓ ‘બાલ’ કહેવાયા; અને જે સરકી ને રેંગતા ગયા તેઓ ‘પન્ન’ કહેવાયા. બાલ-સ્વભાવથી તેઓ ‘વ્યાલ’ અને હીનત્વથી ‘અહય’ માનાયા.
Verse 37
पन्नत्वात्पन्नगाश्चापि व्यपसर्पाच्च सर्प्पता / तेषां लयः पृथिव्यां यः सूर्याचन्द्रमसौ घनाः
પન્નત્વથી તેઓ ‘પન્નગ’ પણ કહેવાયા, અને સરકી દૂર જવાથી ‘સર્પ’ કહેવાયા. તેમનો જે લય પૃથ્વીમાં છે, તે જ સૂર્ય-ચંદ્રના ઘન તેજરૂપે પ્રગટ થયો.
Verse 38
तस्य क्रोधोद्भवो यो ऽसावग्निगर्भः सुदारुणः / स तान्सर्प्पान् सहोत्पन्नानाविवेश विषात्मकः
તેના ક્રોધમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો અતિ દારુણ ‘અગ્નિગર્ભ’ વિષસ્વરૂપ બની, સહોત્પન્ન તે સર્પોમાં પ્રવેશી ગયો.
Verse 39
सर्प्पान्सृष्ट्वा ततः क्रोधात् क्रोधात्मानो विनिर्मिताः / वर्णेन कपिशेनोग्रास्ते भूताः पिशिताशनाः
સર્પો સર્જ્યા પછી ક્રોધથી ક્રોધસ્વરૂપ ઉગ્ર ભૂતો ઉત્પન્ન થયા; તેઓ કપિશ વર્ણના અને માંસભક્ષી હતા.
Verse 40
भूतत्वात्ते रमृता भूताः पिशाचा पिशिताशनात् / गायतो गां ततस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे सुताः
ભૂતત્વને કારણે તેઓ ‘ભૂત’ કહેવાયા અને માંસભક્ષણને કારણે ‘પિશાચ’; ત્યારબાદ તેના ગાનથી ગંધર્વ પુત્રો જન્મ્યા.
Verse 41
धयेति धातुः कविभिः पानार्थे परिपठ्यते / पिबतो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः
કવિઓ ‘ધયે’ ધાતુને પાનના અર્થમાં પાઠ કરે છે; પીતા પીતા વાણી ઉત્પન્ન થઈ, તેથી તેઓ ‘ગંધર્વ’ તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 42
अष्टास्वेतासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः / छन्दतश्चैव छन्दासि वयांसि वयसासृजत्
આઠ દેવયોનિઓ સર્જાઈ ગયા પછી તે પ્રભુએ છંદ પ્રમાણે છંદો અને વય પ્રમાણે પક્ષીઓ સર્જ્યા.
Verse 43
पक्षिणस्तु स सृष्ट्वा वै ततः पशुगणान्सृजन् / मुखतोजाः सृजन्सो ऽथ वक्षसश्चाप्यवीः सृजन्
તેણે પહેલા પક્ષીઓ સર્જ્યા; પછી પશુઓના સમૂહો સર્જ્યા. ત્યારબાદ મુખમાંથી બકરાં અને વક્ષસ્થળમાંથી ભેંસડા/ઘેટાં સર્જ્યાં.
Verse 44
गावश्चैवोदराद्ब्रह्मा पाश्वीभ्यां च विनिर्ममे / पादतो ऽश्वान्समातङ्गान् रासभान् गवयान्मृगान्
બ્રહ્માએ પોતાના ઉદરથી ગાયો અને પાર्श્વોથી અન્ય પ્રાણીઓ રચ્યાં; તથા પોતાના પાદોથી અશ્વો, મહાહાથીઓ, ગર્દભો, ગવયો અને મૃગો ઉત્પન્ન કર્યા।
Verse 45
उष्ट्रांश्चैव वराहांश्च शुनो ऽन्यांश्चैव जातयः / ओषध्यः फल मूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे
ઉંટો, વરાહો, કૂતરાં અને અન્ય જાતિઓ પણ ઉત્પન્ન થઈ; અને તેના રોમમાંથી ફળ-મૂળવાળી ઔષધિઓ જન્મી।
Verse 46
एवं पञ्चौषधीः सृष्ट्वा व्ययुञ्जत्सो ऽध्वरेषु वै / अस्य त्वादौ तु कल्पस्य त्रेतायुगमुखेपुरा
આ રીતે પાંચ ઔષધિઓ સર્જીને, તે નિશ્ચયે યજ્ઞોમાં વપરાઈ; અને આ કલ્પના આરંભે, પ્રાચીન કાળે, ત્રેતાયુગના મુખે।
Verse 47
गौरजः पुरुषो ऽथाविरश्वाश्वतरगर्दभाः / एते ग्राम्याः समृताः सप्त आरण्याः सप्त चापरे
ગૌરજ, પુરુષ, અવિર, અશ્વ, અશ્વતર (ખચ્ચર) અને ગર્દભ—આ સાતને ગ્રામ્ય (પાલિત) માનવામાં આવ્યા; અને અન્ય સાતને આરણ્ય (વન્ય) પણ કહેવાયા।
Verse 48
श्वापदो द्वीपिनो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमः / औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः
શ્વાપદ, દ્વીપિ, હાથી, વાનર—અને પાંચમા પક્ષીઓ; છઠ્ઠા ઔદક (જલચર) પશુઓ; અને સાતમા સરીસૃપ (રેંગતા) છે।
Verse 49
महिषा गवयोष्ट्राश्च द्विखुराः शरभो द्विषः / मर्कटः सप्तमो ह्येषां चारण्याः पशवस्तु ते
મહિષ, ગવય, ઊંટ, દ્વિખુર, શરભ, દ્વિષ અને સાતમો મર્કટ—આ જ અરણ્યના પશુઓ છે.
Verse 50
गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्सतोमरथन्तरे / अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्
પ્રથમ મુખમાંથી તેણે ગાયત્રી, ઋક્, ત્રિવૃત્-સ્તોમ, રથંતર અને યજ્ઞોમાં અગ્નિષ્ટોમની રચના કરી.
Verse 51
यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा / बृहत्साम तथोक्तं च दक्षिणात्सो ऽसृजन्मुखात्
દક્ષિણ મુખમાંથી તેણે યજુઃ, ત્રૈષ્ટુભ છંદ, પંદરમો સ્તોમ અને બૃહત્સામ પણ સર્જ્યાં.
Verse 52
सामानि जगतीं चैव स्तोमं सप्तदशं तथा / वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमात्सो ऽसृजन्मखात्
પશ્ચિમ મુખમાંથી તેણે સામ, જગતી છંદ, સત્તરમો સ્તોમ, વૈરૂપ્ય અને અતિરાત્ર યજ્ઞની રચના કરી.
Verse 53
एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामं तथैव च / अनुष्टुभं सवैराजं चतुर्थादसृजन्मुखात्
ચોથા મુખમાંથી તેણે એકવિંશ સ્તોમ, અથર્વવેદ, આપ્તોર્યામ, અનુષ્ટુભ છંદ અને વૈરાજ પણ સર્જ્યાં.
Verse 54
विद्युतो ऽशनिमेघांश्व रोहितेद्रधनूंषि च / सृष्ट्वासौ भगवान्देवः पर्जन्यमितिविश्रुतम्
તે ભગવાન દેવે વિદ્યુત્, વજ્ર, મેઘ અને રોહિત ઇન્દ્રધનુષ્યો સર્જ્યાં; અને તે ‘પર્જન્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.
Verse 55
ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये / उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे
યજ્ઞસિદ્ધિ માટે તેણે ઋચા, યજુષ્ અને સામ મંત્રો રચ્યા; અને તેના અંગોમાંથી અનેક પ્રકારનાં પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થયા.
Verse 56
ब्रह्मणास्तु प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः / सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवर्षिपितृमानवान्
પ્રજાપતિ બ્રહ્મા જ્યારે પ્રજાસર્જન કરવા લાગ્યા, ત્યારે તેમણે પહેલાં દેવ, ઋષિ, પિતૃ અને માનવ—એ ચાર વર્ગો સર્જ્યા.
Verse 57
ततो ऽसृजत भूतानि चराणि स्थावराणि च / सृष्ट्वा यक्षपिशाचांश्च गन्धर्वप्सरसस्तदा
પછી તેમણે ચર અને સ્થાવર પ્રાણીઓ સર્જ્યા; અને તે જ સમયે યક્ષ, પિશાચ તથા ગંધર્વ અને અપ્સરાઓને પણ સર્જ્યા.
Verse 58
नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् / अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्
નર, કિન્નર, રાક્ષસ, પક્ષી, પશુ, મૃગ અને સર્પો સર્જ્યા; તેમજ સ્થાવર-જંગમ રૂપે અવ્યય અને વ્યય—એ બે પ્રકારને પણ સ્થાપ્યા.
Verse 59
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक् सृष्टानि प्रपेदिरे / तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनःपुनः
તેમનાં જે જે કર્મો પૂર્વસૃષ્ટિમાં નિર્ધારિત થયાં હતાં, તેઓ ફરી ફરી સર્જાતા એ જ કર્મફળને પુનઃ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 60
हिंस्राहिंस्रे सृजन् क्रूरे धर्माधर्मावृतानृते / तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते
હિંસા-અહિંસા, ક્રૂરતા, ધર્મ-અધર્મથી ઢંકાયેલ સત્ય-અસત્ય—આ બધું સર્જીને; જે ભાવથી તેઓ ઘડાય છે, તે જ તેઓ સ્વીકારે છે, તેથી તે જ તેમને રોચે છે।
Verse 61
महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्तेषु मूर्तिषु / विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधात्स्वयम्
મહાભૂતોમાં વિવિધતા, ઇન્દ્રિયોથી યુક્ત મૂર્તિઓમાં ભિન્નતા, અને ભૂતોનો વિનિયોગ—આ બધું ધાતાએ સ્વયં ગોઠવ્યું।
Verse 62
केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्म च मानवाः / दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः
કેટલાક મનુષ્યો પુરુષકાર અને કર્મને કારણ કહે છે; બીજા વિપ્રો તેને દૈવ કહે છે; અને ભૂતચિંતકો તેને સ્વભાવ માને છે।
Verse 63
पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः / न चैव तु पृथग्भावमधिकेन ततो विदुः
ફળની પ્રવૃત્તિના સ્વભાવ મુજબ પૌરુષ, કર્મ અને દૈવ—ત્રણે કાર્ય કરે છે; પરંતુ જ્ઞાની તેમને અલગ કરીને કોઈ એકને વધુ માનતા નથી।
Verse 64
एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे न च / स्वकर्मविषयं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः
તેઓ ‘આ જ છે’ એમ નથી કહેતા, ‘આ નથી’ એમ પણ નથી; ન બન્ને, ન બન્ને‑નહીં. સત્ત્વસ્થ સમદર્શી પોતાના કર્મવિષયને જ કહે છે।
Verse 65
नानारूपं च भूतानां कृतानां च प्रपञ्चनम् / वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः
મહેશ્વરે આરંભે વેદશબ્દોથી જ સૃષ્ટ થયેલા ભૂતોના નાનારૂપ અને કૃત જગતનો વિસ્તાર રચ્યો।
Verse 66
आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु दृष्टयः / शर्वर्यन्ते प्रसूतानां पुनस्तेभ्यो दधात्यजः
ઋષિપ્રદત્ત નામો અને દેવોમાં દેખાતી દૃષ્ટિઓ—રાત્રીના અંતે પ્રસૂત થયેલી પ્રજાઓને અજ (બ્રહ્મા) તે ફરી ત્યાંથી જ આપે છે।
Frequently Asked Questions
The chapter’s sampled sequence foregrounds asuras first (from a tamas-linked phase), then devas (from a sattva-dominant ‘divine’ body), and then pitṛs (from a further sattvic emanation), alongside a fourfold classification that includes humans as a category in the overall grouping.
Each arises from a ‘discarded’ creative body (tanu): after producing asuras the rejected body becomes night (tamas-bahulā), after producing devas the rejected divine body becomes day, and after producing pitṛs the rejected body becomes twilight (saṃdhyā).
It signals a metaphysical framing in which beings (kṣetrajña-s, ‘knowers’) are related to the manifested field (kṣetra), allowing creation to be read not only as material production but also as the emergence of embodied consciousness within an ordered cosmos.