Adhyaya 37
Pṛthivī-dohaṇa (The Milking of the Earth) and the Praise of King Pṛthu
આ અધ્યાયમાં સૂત પૃથ્વીના નામોની વ્યૂત્પત્તિ અને પુરાણસ્મૃતિ વર્ણવે છે—વસુધા (ધન ધારણ કરનારી), મેદિની (મેદ/દ્રવ્ય સાથે સંબંધિત; મધુ‑કૈટભવધ પૂર્વેના પ્રલયજળની સ્મૃતિ), અને પૃથ્વી (રાજા પૃથુ વૈન્યના અધિકાર અને વ્યવસ્થાપનથી જોડાયેલી). પછી પૃથુને આદિરાજ તરીકે સ્તુતિ મળે છે; તે પૃથ્વીને પત્તન અને આકર/ખનિસ્થાનોમાં વહેંચી ગોઠવે છે, ચાતુર્વર્ણ્ય સમાજનું રક્ષણ કરે છે અને સર્વ પ્રાણીઓ તથા વેદવિદ બ્રાહ્મણોથી વંદિત થાય છે. મુખ્ય વિષય ‘પૃથ્વી‑દોહણ’ છે—વિવિધ મન્વંતરોમાં વત્સ, દોગ્ધા અને પાત્ર નિર્ધારિત કરીને બતાવાય છે કે સમૃદ્ધિ સંયોગ નથી; યુગાનુસાર નિયત અને યજ્ઞવિધિથી સમજાય તેવી છે. આમ મન્વંતર અને સૃષ્ટિ‑વ્યવસ્થા કૃષિ તથા રાજધર્મની રચનાથી જોડાય છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्ग पादे शेषमन्वन्तराश्यानं पृथिवीदोहनं च नाम षट्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच आसीदिह समुद्रान्ता वसुधेति यथा श्रुतम् / वसु धत्ते यतस्तस्माद्वसुधा सेति गीयते
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુષંગપાદમાં ‘શેષ મન્વંતરનું આખ્યાન અને પૃથ્વીદોહન’ નામે છત્રીસમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—શ્રુતિ મુજબ આ વસુધા સમુદ્રાંત સુધી હતી; કારણ કે તે વસુ (ધન-સંપત્તિ) ધારણ કરે છે, તેથી ‘વસુધા’ કહેવાય છે।
Verse 2
मधुकैटभयोः पूर्वं मेदसा संपरिप्लुता / तेनेयं मेदिनीत्युक्ता निरुक्त्या ब्रह्मवादिभिः
મધુ અને કૈટભના પૂર્વકાળમાં આ ધરતી મેદસ (ચરબી)થી પરિપૂર્ણ હતી; તેથી બ્રહ્મવાદીઓએ નિરુક્તિ અનુસાર તેને ‘મેદિની’ કહ્યું।
Verse 3
ततो ऽभ्युपगमाद्राज्ञः पृथोर्वैन्यस्य धीमतः / दुहितृत्वमनुप्राप्ता पृथिवी पठ्यते ततः
પછી ધીમાન વૈન્ય રાજા પૃથુએ તેને સ્વીકારતાં ધરતીએ પુત્રીભાવ પ્રાપ્ત કર્યો; તેથી ત્યારથી તે ‘પૃથિવી’ તરીકે વાંચવામાં આવે છે।
Verse 4
पृथुना प्रविभागश्चधरायाः साधितः पुरा / तस्याकरवती राज्ञः पत्तनाकरमालिनी
પ્રાચીનકાળે પૃથુએ ધરતીનું યોગ્ય વિભાજન કર્યું; તે રાજા માટે ખાણોથી સમૃદ્ધ બની, નગરો અને આકરોની માળા સમી શોભી।
Verse 5
चातुर्वर्णमयसमाकीर्णा रक्षिता तेन धीमता / एवंप्रभावोराजासीद्वैन्यः सद्विजसत्तमाः
તે (ધરતી) ચાતુર્વર્ણથી પરિપૂર્ણ હતી અને તે ધીમાન (પૃથુ) દ્વારા રક્ષિત રહી; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોય, વૈન્ય રાજા એવો જ પ્રભાવશાળી હતો।
Verse 6
नमस्यश्चैव पूच्यश्च भूतग्रामेण सर्वशः / ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः
તે સર્વ ભૂતસમૂહ દ્વારા સર્વ રીતે નમસ્કાર્ય અને પૂજ્ય છે; તેમજ વેદ‑વેદાંગમાં પારંગત મહાભાગ બ્રાહ્મણો દ્વારા પણ।
Verse 7
पृथुरेव नमस्कार्यो ब्रह्मयोनिः सनातनः / पार्थिवैश्च महाभागैः प्रार्थयद्भिर्महद्यशः
સનાતન બ્રહ્મયોનિ પૃથુ જ નમસ્કાર્ય છે; મહાભાગ પાર્થીવો દ્વારા પ્રાર્થિત, મહાન યશવાળો।
Verse 8
आदिराजो नमस्कार्यः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् / योधैरपि च संग्रामे प्राप्तुकामैर्जयं युधि
આદિરાજ પ્રતિાપવાન પૃથુ વૈન્ય નમસ્કાર્ય છે; યુદ્ધમાં વિજય ઇચ્છતા યોધાઓ દ્વારા પણ વંદનીય છે।
Verse 9
आदिकर्त्तारणानां वै नमस्यः पृथुरेव हि / यो हि योद्धा रणं याति कीर्त्तयित्वा पृथुं नृपम्
રણોના આદિકર્તા પૃથુ જ નિશ્ચય નમસ્કાર્ય છે; જે યોધા પૃથુ નૃપનું કીર્તન કરીને રણમાં જાય છે।
Verse 10
स घोररूपात्संग्रामात्क्षेमी तरति कीर्त्तिमान् / वैश्यैरपि च राजर्षिर्वेश्यवृत्तिमिहास्थितैः
તે કીર્તિમાન પુરુષ તે ઘોર યુદ્ધમાંથી ક્ષેમથી પાર થાય છે; અને અહીં વૈશ્યવૃત્તિમાં સ્થિત વૈશ્યો દ્વારા પણ રાજર્ષિ (પૃથુ) વંદિત થાય છે।
Verse 11
पृथुरेव नमस्कार्यो वृत्तिदानान्महायशाः / एते वत्सविशेषाश्च दोग्धारः क्षीरमेव च
વૃત્તિદાનના કારણે મહાયશસ્વી પૃથુ જ નમસ્કાર્ય છે; આ વિશેષ વત્સો, આ દોગ્ધાઓ અને આ જ ક્ષીર (દૂધ) છે.
Verse 12
पात्राणि च मयोक्तानि सर्वाण्येव यथाक्रमम् / ब्रह्मणा प्रथमं दुग्धा पुरा पृथ्वी महात्मना
મેં ક્રમ પ્રમાણે બધા પાત્રો કહ્યાં છે; પ્રાચીન કાળમાં મહાત્મા બ્રહ્માએ સૌપ્રથમ પૃથ્વીને દોહી હતી.
Verse 13
वायुं कृत्वा तथा वत्सं बीजानि वसुधातले / ततः स्वायंभुवे पूर्वं तदा मन्वन्तरे पुनः
વાયુને વત્સ બનાવી વસુધાતળે બીજો (પ્રગટ થયા); પછી પહેલાં સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, અને પછી ફરી (અન્ય) મન્વંતરોમાં.
Verse 14
वत्सं स्वायंभुवं कृत्वा सर्वसस्यानि चैव हि / ततः स्वारोचिषे वापि प्राप्ते मन्वन्तरे ऽधुना
સ્વાયંભુવને વત્સ બનાવી નિશ્ચયે સર્વ શસ્યો દોહાયા; ત્યારબાદ હવે પ્રાપ્ત સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં પણ.
Verse 15
वत्सं स्वारोचिषं कृत्वा दुग्धा सस्यानि मेदिनी / उत्तमेन तु तेनापि दुग्धा देवानु जेन तु
સ્વારોચિષને વત્સ બનાવી ધરતીએ શસ્યસંપદા દોહી; તેમ જ ઉત્તમ (મનુ)ના કાળમાં પણ, અને દેવાનુજ (મનુ)ના કાળમાં પણ દોહાઈ.
Verse 16
मनुं कृत्वोत्तमं वत्सं सर्वसस्यानि धीमता / पुनश्च पञ्चमे पृथ्वी तामसस्यान्तरे मनोः
ધીમાને મનુને ઉત્તમ વત્સ બનાવી સર્વ શસ્યોનું દોહન કર્યું; પછી પાંચમા મન્વંતરમાં, તામસ મનુના અંતરમાં, પૃથ્વીનું પણ દોહન થયું.
Verse 17
दुग्धेयं तामसं वत्सं कृत्वा वै बलबन्धुना / चारिष्टवस्य वै षष्ठे संप्राप्ते चान्तरे मनोः
બલબંધુએ તામસને વત્સ બનાવી તેનું દોહન કર્યું; અને ચારિષ્ટવ મનુના છઠ્ઠા મન્વંતર આવતાં, મનુના તે અંતરકાળમાં પણ.
Verse 18
दुग्धा मही पुराणेन वत्सं चारिष्टवं प्रति / चाक्षुषे चापि संप्राप्ते तदा मन्वन्तरे पुनः
પુરાણે ચારિષ્ટવને વત્સ બનાવી પૃથ્વીનું દોહન કર્યું; અને ચાક્ષુષ મન્વંતર આવતાં, ત્યારે ફરી તે મન્વંતરમાં પણ.
Verse 19
दुग्धा मही पुराणेन वत्सं कृत्वा तु चाक्षुषम् / चाक्षुषस्यान्तरे ऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः
પુરાણે ચાક્ષુષને વત્સ બનાવી પૃથ્વીનું દોહન કર્યું; ચાક્ષુષ મનુનો અંતર વીતી ગયા પછી, ફરી વૈવસ્વત મન્વંતર આવતાં.
Verse 20
वैन्येनेयं पुरा दुग्धा यथा ते कथितं मया / एतैर्दुग्धा पुरा पृथ्वी व्यतीतेष्वन्तरेषु वै
જેમ મેં તને કહ્યું તેમ, પહેલાં વૈન્ય (પૃથુ)એ આ પૃથ્વીનું દોહન કર્યું હતું; અને આ બધાં દ્વારા પણ, વીતી ગયેલા મન્વંતર-અંતરોમાં, પૃથ્વી દોહાઈ હતી.
Verse 21
देवादिभिर्मनुष्यैश्च ततो भूतादिभिश्च ह / एवं सर्वेषु विज्ञेया अतीतानागतेष्विह
દેવો, મનુષ્યો અને પછી ભૂતાદિ પ્રાણીઓ દ્વારા—આ રીતે અહીં ભૂત અને ભવિષ્યમાં સર્વમાં આ જાણવાપાત્ર છે.
Verse 22
देवा मन्वन्तरे स्वस्थाः पृथोस्तु शृणुत प्रजाः / पृथोस्तु पुत्रौ विक्रान्तौ जज्ञाते ऽन्तर्द्धिपाषनौ
મન્વંતરમાં દેવો સુખપૂર્વક સ્થિર હતા. હે પ્રજાઓ, પૃથુની વાત સાંભળો—પૃથુના બે મહાપરાક્રમી પુત્રો ‘અંતર્દ્ધિ’ અને ‘પાષણ’ જન્મ્યા.
Verse 23
शिखण्डिनी हविर्धानमन्तर्द्धानाव्द्यजायत / हविर्धानात्षडाग्नेयी धिषणाजनयत्सुतान्
શિખંડિનીએ અંતર્દ્ધાનથી હવિર્ધાનને જન્મ આપ્યો. અને હવિર્ધાનથી અગ્નિવંશીય ધિષણાએ છ પુત્રોને જનમ આપ્યો.
Verse 24
प्राचीनबर्हिषं शुक्लं गयं कृष्णं प्रजाचिनौ / प्राचीनबर्हिर्भगवान्महानासीत्प्रजापतिः
પ્રાચીનબર્હિષને શુક્લ, ગય, કૃષ્ણ અને પ્રજાચિન નામે પુત્રો થયા. ભગવાન પ્રાચીનબર્હિ સ્વયં મહાન પ્રજાપતિ હતા.
Verse 25
बलश्रुततपोवीर्यैः पृथिव्यामेकराडसौ / प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य तस्मात्प्राचीनबर्ह्यसौ
બળ, શ્રુતિ, તપ અને વીર્યના કારણે તે પૃથ્વી પર એકછત્ર રાજા હતો. તેના કુશના અગ્રભાગ પૂર્વ તરફ હતા; તેથી તે ‘પ્રાચીનબર્હિ’ કહેવાયો.
Verse 26
समुद्रतनयायां तु कृतदारः स वै प्रभुः / महतस्तपसः पारे सवर्णायां प्रजापतिः
સમુદ્રકન્યასთან તે પ્રભુએ વિવાહ કર્યો; મહાન તપના પાર સવર્ણામાંથી તે પ્રજાપતિ થયો.
Verse 27
सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः / सर्वान्प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगान्
સવર્ણાએ સામુદ્રીથી પ્રાચીનબર્હિષના દસ પુત્રોને જન્મ આપ્યો; તેઓ ‘પ્રચેતા’ નામે પ્રસિદ્ધ અને ધનુર્વેદમાં પારંગત હતા.
Verse 28
अपृथग्धर्मचरणास्ते ऽतप्यन्त महात्तपः / दशवर्ष सहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः
ધર્માચરણમાં એકરૂપ બની તેઓ સમુદ્રના જળમાં શયન કરીને દસ હજાર વર્ષ મહાતપ કરતા રહ્યા.
Verse 29
तपश्चतेषु पृथिवीं तप्यत्स्वथ महीरुहाः / अरक्ष्यमाणामावब्रुर्बभूवाथ प्रजाक्षयः
તેઓ તપ કરતા કરતા પૃથ્વી તપવા લાગી; રક્ષણ ન હોવાથી વૃક્ષલતાઓ ફેલાઈ છવાઈ ગઈ, અને ત્યારબાદ પ્રજાનો ક્ષય થવા લાગ્યો.
Verse 30
प्रत्याहृते तदा तस्मिञ्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / नाशकन्मारुतो वातुं वृत्तं खमभवद्द्रुमैः
ત્યારે ચાક્ષુષ મનુના અંતરકાળમાં, તે પાછું ખેંચાતા, પવન પણ વહી શક્યો નહીં; આકાશ વૃક્ષોથી ઘેરાઈ ગયું.
Verse 31
दशवर्षसहस्राणि न शेकुश्चेष्टितुं प्रजाः / तदुपश्रुत्य तपसा सर्वे युक्ताः प्रचेतसः
દસ હજાર વર્ષ સુધી પ્રજાઓ કોઈ પ્રયત્ન કરી શકી નહીં. તે સાંભળી પ્રચેતસ સૌ તપસ્યામાં યુક્ત થયા.
Verse 32
मुखेभ्यो वायुमग्निं च ससृजुर्जातमन्यवः / उन्मूलानथ वृक्षांस्तान्कृत्वा वायुरशोषयत्
ક્રોધથી ઉદ્ભવેલા તેઓએ મુખમાંથી વાયુ અને અગ્નિ ઉત્પન્ન કર્યા. પછી વાયુએ તે વૃક્ષોને મૂળથી ઉખાડી સુકવી નાખ્યા.
Verse 33
तानग्निरदहद्धोर एवमासीद्दुमक्षयः / द्रुमक्षयमथो बुद्ध्वा किञ्चिच्छिष्टेषु शाखिषु
ભયંકર અગ્નિએ તેમને દહન કરી નાખ્યા; આમ વૃક્ષક્ષય થયો. વૃક્ષક્ષય જાણીને, થોડાં બાકી રહેલા શાખાવાળા વૃક્ષોમાં…
Verse 34
उपगम्याब्रवी देतान्राजा सोमः प्रचेतसः / दृष्ट्वा प्रयोजनं सत्यं लोकसंतानकारणात्
પછી રાજા સોમ પ્રચેતસો પાસે જઈ બોલ્યો—લોકસંતાનના કારણરૂપ સત્ય પ્રયોજનને જોઈને…
Verse 35
कोपं त्यजत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषः / वृक्षाः क्षित्यां जनिष्यन्ति शाम्यतामग्निमारुतौ
હે પ્રાચીનબર્હિષ રાજાઓ, ક્રોધ ત્યજો. ધરતી પર ફરી વૃક્ષો જન્મશે; અગ્નિ અને વાયુને શાંત થવા દો.
Verse 36
रत्नभूता च कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनीः / भविष्यज्जनता ह्येषा धृता गर्भेण वै मया
આ કન્યા રત્નમયી છે, વૃક્ષોમાં શ્રેષ્ઠવર્ણિની. એ જ ભવિષ્યની પ્રજા છે; મેં એને ગર્ભમાં ધારણ કરી છે.
Verse 37
मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षैरेव विनिर्मिता / भार्या भवतु वो ह्येषा सोमगर्भा विवर्द्धिता
આ કન્યાનું નામ ‘મારિષા’ છે; વૃક્ષોએ જ એને રચી છે. સોમગર્ભે પોષાયેલી આ કન્યા તમારી ધર્મપત્ની બને.
Verse 38
युष्माकं तेजसार्द्धेन मम चार्धेन तेजसा / अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान्दक्षो नाम प्रजापतिः
તમારા તેજના અર્ધથી અને મારા તેજના અર્ધથી, આ સ્ત્રીમાંથી ‘દક્ષ’ નામનો વિદ્વાન પ્રજાપતિ ઉત્પન્ન થશે.
Verse 39
स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै / अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्द्धयिष्यति
તે, તમારા તેજોમય બળથી અત્યંત દગ્ધ થયેલી આ ભૂમિને, અગ્નિસમાન અગ્નિ બની, ફરી પ્રજાઓથી સમૃદ્ધ કરશે.
Verse 40
ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः / संत्दृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम्
પછી સોમના વચનથી તે પ્રચેતાઓએ, વૃક્ષો પ્રત્યેનો ક્રોધ સંયમમાં રાખી, મારિષાને ધર્મપૂર્વક પત્ની તરીકે સ્વીકારી.
Verse 41
मारिषायां ततस्ते वै मनसा गर्भमादधुः / दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः
પછી તેમણે મારિષામાં મનથી ગર્ભ સ્થાપ્યો; દસ પ્રચેતાઓથી મારિષામાં પ્રજાપતિ પ્રગટ થયા.
Verse 42
दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन वीर्यवान् / असृजन्मनसा त्वादौ प्रजा दक्षो ऽथ मैथुनात्
સોમના અંશથી મહાતેજસ્વી, વીર્યવાન દક્ષ જન્મ્યા; પ્રથમ મનથી પ્રજાઓ સર્જી, પછી મૈથુનથી સર્જન કર્યું.
Verse 43
अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदो ऽथ चतुष्पदः / विसृज्य मनसा दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः
દક્ષે પ્રથમ મનથી સ્થાવર-જંગમ, દ્વિપદ અને ચતુષ્પદ સૃષ્ટિ કરી; પછી તેણે સ્ત્રીઓનું સર્જન કર્યું.
Verse 44
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयां दश / कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे
તેણે ધર્મને દસ અને કશ્યપને તેર કન્યાઓ આપી; કાળના નેત્ર સમાન સત્તાવીસ કન્યાઓ ઇન્દુ (ચંદ્ર)ને અર્પણ કરી.
Verse 45
एभ्यो दत्त्वा ततो ऽन्या वै चतस्रो ऽरिष्टनेमिने / द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा
આને આપ્યા પછી તેણે અરીષ્ટનેમિને બીજી ચાર કન્યાઓ આપી; બહુપુત્રને બે અને અંગિરસને પણ બે આપી.
Verse 46
कन्यामेकां कृशाश्वाय तेभ्यो ऽपत्यं बभूव ह / अन्तरं चाक्षुषस्याथ मनोः षष्ठं तु गीयते
કૃશાશ્વને એક કન્યા અપાઈ; તેમનાથી સંતાન ઉત્પન્ન થયું. ચાક્ષુષ મન્વંતર પછી મનુનું છઠ્ઠું મન્વંતર ગવાય છે.
Verse 47
मनोर्वैवस्वतस्यापि सप्तमस्य प्रजापतेः / वसुदेवाः खगा गावो नागा दितिजदानवाः
સપ્તમ પ્રજાપતિ વૈવસ્વત મનુના સમયમાં વસુદેવો, પક્ષીઓ, ગાયો, નાગો તથા દિતિપુત્રો અને દાનવો પ્રગટ થયા.
Verse 48
गन्धर्वाप्सरसश्चैव जज्ञिरे ऽन्याश्च जातयः / ततः प्रभृति लोके ऽस्मिन्प्रजा मैथुनसंभवाः / संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वासां सृष्टिरुच्यते
ગંધર્વો, અપ્સરાઓ તથા અન્ય જાતિઓ પણ જન્મી. ત્યારથી આ લોકમાં પ્રજા મૈથુનથી ઉત્પન્ન થવા લાગી; પૂર્વકાળની સૃષ્ટિ સંકલ્પ, દર્શન અને સ્પર્શથી થતી હતી એમ કહેવાય છે.
Verse 49
ऋषिरुवाच देवानां दानवानां च देवर्षिणां च ते शुभः / संभवः कथितः पूर्वं दक्षस्य च महात्मनः
ઋષિએ કહ્યું—દેવો, દાનવો અને દેવર્ષિઓની જે શુભ ઉત્પત્તિ છે, તે અગાઉ કહી દેવાઈ છે; તેમજ મહાત્મા દક્ષની પણ.
Verse 50
प्राणात्प्रजापतेर्जन्म दक्षस्य कथितं त्वया / कथं प्राचे तस्त्वं च पुनर्लेभे महातपाः
તમે કહ્યું કે પ્રજાપતિના પ્રાણમાંથી દક્ષનો જન્મ થયો. હે મહાતપસ્વી, તો પ્રાચેતસ (દક્ષ) તમે ફરી કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યો?
Verse 51
एतं नः संशयं सूत व्याख्यातुं त्वमिहार्हसि / दौहित्रश्चैव सोमस्य कथं श्र्वशुरतां गतः
હે સૂત! અમારા આ સંશયનું અહીં તું જ વ્યાખ્યાન કર—સોમનો દૌહિત્ર કેવી રીતે શ્વશુરત્વને પ્રાપ્ત થયો?
Verse 52
सूत उवाच उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु सत्तमाः / ऋषयो ऽत्र न सुह्यन्ति विद्यावन्तश्च ये जनाः
સૂત બોલ્યા—હે સત્તમાઓ! ભૂતોમાં ઉત્પત્તિ અને નિરોધ સદૈવ થાય છે; અહીં ઋષિઓ અને વિદ્યાવાન લોકો મોહ પામતા નથી.
Verse 53
युगे युगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो द्विजाः / पुनश्चैव निरुध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति
યુગે યુગે દક્ષ આદિ બધા દ્વિજ પ્રગટ થાય છે અને ફરી લય પામે છે; આમાં વિદ્વાન મોહ પામતો નથી.
Verse 54
ज्यैष्ठ्यकानिष्ठ्यमप्येषां पूर्वमासीद्द्विजोत्तमाः / तप एव गरीयो ऽभूत्प्रभावश्चैव कारणम्
હે દ્વિજોત્તમો! પૂર્વે એમમાં જેઠ-કનિષ્ઠનો ભેદ પણ હતો; પરંતુ તપ જ મહત્ત્વનું બન્યું અને એ જ પ્રભાવનું કારણ થયું.
Verse 55
इमां विसृष्टिं यो वेद चाक्षुषस्य चराचरम् / प्रजावानायुषस्तीर्णः स्वर्गलोके महीयते
જે ચાક્ષુષ મન્વંતરની આ ચરાચર સૃષ્ટિને જાણે છે, તે પ્રજાવાન બની દીર્ઘ આયુષ્ય પાર કરી સ્વર્ગલોકમાં મહિમાવાન થાય છે.
Verse 56
एवं सर्गः समाख्यातश्चाक्षुषस्य समासतः / इत्येते षट् निसर्गाश्च क्रान्ता मन्वन्तरात्मकाः
આ રીતે ચાક્ષુષ મન્વંતરનો સર્ગ સંક્ષેપમાં જણાવાયો. આમ મન્વંતરાત્મક એવા આ છ નિસર્ગો પસાર થયા છે.
Verse 57
स्वायंभुवाद्याः संक्षेपाच्चाशुषान्ता यथाक्रमम् / एते सर्गा यथा प्राज्ञैः प्रोक्ता ये द्विजसत्तमाः
સ્વાયંભુવ આદિથી ચાક્ષુષ અંત સુધીના સર્ગો ક્રમશઃ સંક્ષેપમાં કહ્યા છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, પ્રાજ્ઞોએ જેમ કહ્યા તેમ આ સર્ગો છે.
Verse 58
वैवस्वतनिसर्गेण तेषां ज्ञेयस्तु विस्तरः / अन्यूनानतिरिक्तास्ते सर्वे सर्गा विवस्वतः
તેમનો વિસ્તાર વૈવસ્વત નિસર્ગ દ્વારા જાણવો જોઈએ. વિવસ્વાનના આ બધા સર્ગો ન ઓછા છે ન વધારે.
Verse 59
आरोग्यायुः प्रमाणेभ्यो धर्मतः कामतोर्ऽथतः / एतानेव गुणानेति यः पठन्ननसूयकः
જે ઈર્ષ્યા વિના આનું પઠન કરે છે, તે આરોગ્ય, દીર્ઘાયુ, યશ, ધર્મ, કામ અને અર્થ—આ ગુણોને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 60
वैवस्वतस्य वक्ष्यामि सांप्रतस्य महात्मनः / समासव्यासतः सर्गं ब्रुवतो मे निबोधत
હવે હું વર્તમાન મહાત્મા વૈવસ્વતનો સર્ગ સંક્ષેપ અને વિસ્તારથી કહું છું; હું જે કહું તે ધ્યાનથી સાંભળો.
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds King Pṛthu Vainya as the ādi-rāja (archetypal sovereign). Rather than a long dynastic catalogue, it encodes kingship as a cosmological function: partitioning, protecting, and making the earth productive for the varṇa-ordered society.
They function as compressed cosmological memory: Vasudhā highlights the earth as the bearer of ‘vasu’ (wealth/substance); Medinī recalls an early state of material inundation (medas) associated with the Madhu-Kaiṭabha prelude; Pṛthivī links the earth to Pṛthu’s ordering claim, portraying geography as politically and ritually constituted.
The earth’s ‘milking’ is presented as epoch-sensitive: different manvantaras are associated with specific calves (vatsa), milkers (dogdhṛ), and vessels (pātra), implying that prosperity and resource-availability are governed by cyclical cosmic administration rather than a single, timeless event.