Shloka 1
Pṛthivī-dohaṇa (The Milking of the Earth) and the Praise of King Pṛthu
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्ग पादे शेषमन्वन्तराश्यानं पृथिवीदोहनं च नाम षट्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच आसीदिह समुद्रान्ता वसुधेति यथा श्रुतम् / वसु धत्ते यतस्तस्माद्वसुधा सेति गीयते
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅga pāde śeṣamanvantarāśyānaṃ pṛthivīdohanaṃ ca nāma ṣaṭtriṃśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca āsīdiha samudrāntā vasudheti yathā śrutam / vasu dhatte yatastasmādvasudhā seti gīyate
Translation
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુષંગપાદમાં ‘શેષ મન્વંતરનું આખ્યાન અને પૃથ્વીદોહન’ નામે છત્રીસમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—શ્રુતિ મુજબ આ વસુધા સમુદ્રાંત સુધી હતી; કારણ કે તે વસુ (ધન-સંપત્તિ) ધારણ કરે છે, તેથી ‘વસુધા’ કહેવાય છે।
Word by Word
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्यय; quotation-marker/particle (इति-प्रयोगः)
śrī-brahmāṇḍein the Śrī-Brahmāṇḍa (Purāṇa)
śrī-brahmāṇḍe:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootśrī-brahmāṇḍa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; locative of text-title
mahā-purāṇein the Mahāpurāṇa
mahā-purāṇe:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootmahā-purāṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
vāyu-proktespoken by Vāyu
vāyu-prokte:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvāyu-prokta (प्रातिपदिक; √vac (धातु) + kta)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle) qualifying purāṇa
pūrva-bhāgein the former section
pūrva-bhāge:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootpūrva-bhāga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
dvitīyein the second
dvitīye:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootdvitīya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ordinal adjective qualifying bhāga/pāda contextually
anuṣaṅgaAnuṣaṅga (supplement)
anuṣaṅga:
Sambandha (सम्बन्ध/apposition)
TypeNoun
Rootanuṣaṅga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; title-element (section name) used appositionally
pādein the pāda/quarter (section)
pāde:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootpāda (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
śeṣa-manvantara-āśyānam(the topic of) the remaining manvantaras’ narration
śeṣa-manvantara-āśyānam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootśeṣa-manvantara-āśyāna (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; chapter-title item
pṛthivī-dohanamthe milking of the Earth
pṛthivī-dohanam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootpṛthivī-dohana (प्रातिपदिक; √duh (धातु) + lyuṭ)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; action-noun
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
nāmanamed
nāma:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootnāma (अव्यय)
Formनाम-शब्दः; particle indicating designation/title
ṣaṭ-triṃśattamaḥthirty-sixth
ṣaṭ-triṃśattamaḥ:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootṣaṭ-triṃśattama (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ordinal numeral adjective qualifying adhyāyaḥ
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
sūtaḥSūta
sūtaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsūta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
uvācasaid
uvāca:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√vac (धातु)
Formलिट् (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
āsītwas
āsīt:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√as (धातु)
Formलङ् (Imperfect/लङ्), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
ihahere
iha:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootiha (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (adverb of place)
samudra-antābounded by the ocean
samudra-antā:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootsamudra-anta (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; adjective qualifying vasudhā (earth)
vasudhāthe Earth
vasudhā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootvasudhā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
itithus (as called)
iti:
Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formquotation-marker/particle (इति-प्रयोगः)
yathāas
yathā:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootyathā (अव्यय)
Formतुल्योपमान/प्रकारवाचक-अव्यय (as/according as)
śrutamheard (in tradition)
śrutam:
Pramana (प्रमाण/quoted authority)
TypeAdjective
Root√śru (धातु) + kta (कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; impersonal ‘it is heard’
vasuwealth; riches
vasu:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootvasu (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; object of dhatte
dhatteholds; bears
dhatte:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√dhā (धातु)
Formलट् (Present/लट्), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
yataḥbecause; since
yataḥ:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootyataḥ (अव्यय)
Formहेतुवाचक-अव्यय (causal relative: ‘because/whence’)
tasmātfrom that; therefore
tasmāt:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; demonstrative pronoun
vasudhāVasudhā (Earth)
vasudhā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootvasudhā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
sāshe
sā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; demonstrative pronoun
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formquotation-marker/particle (इति-प्रयोगः)
gīyateis sung/called
gīyate:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√gai (धातु)
Formलट् (Present/लट्), प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (passive)