Adhyaya 30

Verse 1

इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे संख्यावर्त्तो नामैकोनत्रिशत्तमो ऽध्यायः शांशापायनिरुवाच कथं त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्त्तनम् / पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे यथावत्तच्च ब्रूहि मे

આ રીતે શ્રી બ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુષંગપાદમાં ‘સંખ્યાવર્ત્ત’ નામનો એકોનત્રીસમો અધ્યાય. શાંશપાયન બોલ્યા—ત્રેતાયુગના આરંભે યજ્ઞની પ્રવૃત્તિ કેવી રીતે થઈ? પૂર્વે સ્વાયંભુવ સર્ગમાં જેમ થયું તેમ મને કહો।

Verse 2

अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन वै / कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्राप्ते त्रेतायुगे तदा

કૃતયુગ સાથેની સંધ્યા અંતર્હિત થઈ અને ‘કાલ’ નામની ગતિ પ્રવર્તી; ત્યારે ત્રેતાયુગ પ્રાપ્ત થયો।

Verse 3

औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने / प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहाश्रमपरे पुनः

જ્યારે ઔષધિઓ ઉત્પન્ન થઈ, વરસાદનું સર્જન પ્રવર્ત્યું, વાર્તા (કૃષિ-વ્યાપાર) સ્થિર થઈ અને લોકો ફરી ગૃહાશ્રમમાં પ્રવૃત્ત થયા।

Verse 4

वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृतवन्तश्च संख्यया / संभारांस्तांस्तु मंभृत्य कथं यज्ञः प्रवर्त्तितः

તેમણે ક્રમથી વર્ણાશ્રમની વ્યવસ્થા કરી; પછી તે તે સામગ્રી એકત્ર કરીને યજ્ઞ કેવી રીતે પ્રવર્તિત થયો?

Verse 5

एतच्छुत्वाब्रवीत्सूतः श्रूयतां शांशपायने / यथा त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्तनम्

આ સાંભળી સૂતે કહ્યું—હે શાંશપાયન, સાંભળો; ત્રેતાયુગના આરંભે યજ્ઞની પ્રવૃત્તિ જેમ થઈ હતી તેમ હું કહું છું।

Verse 6

पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे तद्वक्ष्याम्यानुपूर्व्यतः / अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन तु

સ્વાયંભુવ સર્જના આરંભમાં જે થયું તે હું ક્રમવાર કહું છું. જ્યારે સંધ્યા અંતર્હિત થઈ હતી અને કૃતયુગનો સમય સાથે હતો.

Verse 7

कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्रप्ते त्रेतायुगे तदा / औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने

જ્યારે કાળની ગણના પ્રવર્તી અને ત્યારે ત્રેતાયુગ પ્રાપ્ત થયો, તથા ઔષધિઓ ઉત્પન્ન થઈ અને વર્ષાસર્જન પણ શરૂ થયું.

Verse 8

प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहश्रमपरेषु च / वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृत्वा मन्त्रांस्तु संहतान्

જ્યારે વાર્તા (કૃષિ-વ્યાપાર) સ્થાપિત થઈ અને લોકો ગૃહશ્રમમાં તત્પર થયા, ત્યારે વર્ણાશ્રમની વ્યવસ્થા કરીને મંત્રોને સંહિતાબદ્ધ કર્યા.

Verse 9

मन्त्रांस्तान्योजयित्वाथ इहामुत्र च कर्मसु / तदा विश्वभुगिन्द्रश्च यज्ञं प्रावर्त्तयत्प्रभुः

તે મંત્રોને ઇહલોક અને પરલોકના કર્મોમાં યોજીને, ત્યારે પ્રભુ વિશ્વભુક્ ઇન્દ્રએ યજ્ઞનું પ્રવર્તન કર્યું.

Verse 10

दैवतैः सहितैः सर्वैः सर्वसंभारसंभृतैः / तस्याश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः

સર્વ દેવતાઓ સહિત, સર્વ સામગ્રીથી સમૃદ્ધ, તેના વિસ્તૃત અશ્વમેધ યજ્ઞમાં મહર્ષિઓ એકત્ર થયા.

Verse 11

यजन्तं पशुभिर्मे ध्यैरूचुः सर्वे समागताः / कर्मव्यग्रेषु ऋत्विक्षु संतते यज्ञकर्मणि

મેધ્ય પશુઓથી યજ્ઞ થતો હતો; બધા સમાગમ કરીને બોલ્યા, અને ઋત્વિજ કર્મમાં વ્યસ્ત હોવાથી યજ્ઞકર્મ સતત ચાલતું રહ્યું.

Verse 12

संप्रगीथेषु सर्वेषु सामगेष्वथ सुस्वग्म् / परिक्रान्तेषु लघुषु ह्यध्वर्युवृषभेषु च

બધા સંપ્રગીતો અને સામગાનો સુમધુર સ્વરે ગવાતા હતા, અને ઝડપી રીતે પરિક્રમા કરતા અધ્વર્યુ-શ્રેષ્ઠો પણ પોતાના કર્મમાં તત્પર હતા.

Verse 13

आलब्धेषु च मेध्येषु तथा पशुगणेषु च / हविष्यग्नौ हूयमाने ब्राह्मणैश्चाग्निहोत्रिभिः

મેધ્ય પશુઓ તથા પશુગણ બાંધવામાં આવ્યા ત્યારે, અગ્નિહોત્રી બ્રાહ્મણો હવિષ્યાગ્નિમાં આહુતિ અર્પણ કરતા હતા.

Verse 14

आहूतेषु च सर्वेषु यज्ञभाक्षु क्रमात्तदा / य इन्द्रियात्मका देवास्तदा ते यज्ञभागिनः

ત્યારે ક્રમશઃ યજ્ઞભાગ પામનારા સર્વ દેવતાઓને આવાહન કરવામાં આવ્યું; ઇન્દ્રિયોના અધિષ્ઠાતા દેવતાઓ પણ તે સમયે યજ્ઞના ભાગી બન્યા.

Verse 15

तद्यचन्ते तदा देवान्कल्पादिषु भवन्ति ये / अध्वर्यवः प्रैषकाले व्यत्थिता वै महर्षयः

ત્યારે તેઓ કલ્પ આદિ કાળોમાં પ્રગટ થતા દેવતાઓને પ્રાર્થના કરે છે; અને પ્રૈષ-કાળે અધ્વર્યુઓ તથા મહર્ષિઓ ખરેખર અત્યંત સજાગ બની ઊભા રહ્યા.

Verse 16

महर्षयस्तु तान्दृष्ट्वा दीनान्पशुगणांस्तदा / प्रपच्छुरिद्रं संभूय को ऽयं यज्ञ विधिस्तव

મહર્ષિઓએ તે દિન પશુસમૂહને જોઈને ત્યારે એકત્ર થઈ ઇન્દ્રને પૂછ્યું— “આ તમારો યજ્ઞવિધિ કયો છે?”

Verse 17

अधर्मो बलवानेष हिंसाधर्मेप्सया ततः / ततः पशुवधश्चैष तव यज्ञे सुरोत्तम

હે દેવશ્રેષ્ઠ! હિંસા-ધર્મની ઇચ્છાથી આ અધર્મ બળવાન થયો છે; તેથી તમારા યજ્ઞમાં પશુવધ પણ થાય છે.

Verse 18

अधर्मो धर्मघाताय प्रारब्धः पशुहिसया / नायं धर्मो ह्यधर्मो ऽयं न हिंसा धर्म उच्यते

પશુહિંસાથી ધર્મનો ઘાત કરવા માટે આ અધર્મ શરૂ થયો છે; આ ધર્મ નથી, આ અધર્મ છે— હિંસાને ધર્મ કહેવાતું નથી.

Verse 19

आगमेन भवान्यज्ञं करोतु यदिहेच्छति / विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मेणाव्यपसेतुना

જો તમે યજ્ઞ કરવો ઇચ્છો, તો આગમ અનુસાર કરો— વિધિસિદ્ધ, ધર્મયુક્ત અને અવ્યભિચાર યજ્ઞથી.

Verse 20

यज्ञबीचैः सुरेश्रष्ठ येषु हिंसा न विद्यते / त्रिवर्षं परमं कालमुषितैरप्ररोहिभिः

હે દેવશ્રેષ્ઠ! એવા યજ્ઞબીજોથી (યજ્ઞ કરો) જેમાં હિંસા નથી— જે ત્રણ વર્ષ સુધી રાખ્યા છતાં અંકુરિત ન થાય.

Verse 21

एष धर्मो महाप्राज्ञ विरञ्चिविहितः पुरा / एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

હે મહાપ્રાજ્ઞ! આ ધર્મ પ્રાચીનકાળે વિરંચિ (બ્રહ્મા) દ્વારા નિર્ધારિત થયો હતો; તેમ જ તત્ત્વદર્શી ઋષિઓએ વિશ્વભુક ઇન્દ્રને આ રીતે જણાવ્યું.

Verse 22

तदा विवादः सुमहानिन्द्रस्यासीन्महर्षिभिः / जङ्गमस्थावरैः कैर्हि यष्टव्यमिति चोच्यते

ત્યારે મહર્ષિઓ સાથે ઇન્દ્રનો અતિ મહાન વિવાદ થયો—યજ્ઞમાં જંગમ અને સ્થાવર પૈકી કોના દ્વારા યજન કરવું, એમ ચર્ચા થઈ.

Verse 23

ते तु खिन्ना विवादेन तत्त्वमुत्त्वा महर्षयः / सन्धाय वाक्यमिन्द्रेण पप्रच्छुः खेचरं वसुम्

વિવાદથી ખિન્ન થયેલા મહર્ષિઓએ તત્ત્વ નક્કી કરીને, ઇન્દ્ર સાથે વચન ગોઠવી, આકાશચારી વસુને પૂછ્યું.

Verse 24

सहाप्राज्ञ कथं दृष्टस्त्वया यज्ञविधिर्नृप / औत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं नो नुद प्रभो

હે સહાપ્રાજ્ઞ નૃપ! ઔત્તાનપાદના પ્રસંગે તું યજ્ઞવિધિ કેવી રીતે જોઈ? પ્રભુ, અમને કહો અને અમારો સંશય દૂર કરો.

Verse 25

श्रुत्वा वाक्यं वसुस्तेषाम विचार्य बलाबलम् / वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह

તેમનું વચન સાંભળી વસુએ બળાબળ વિચાર્યું, વેદશાસ્ત્રનું સ્મરણ કરીને યજ્ઞનું તત્ત્વ કહ્યું.

Verse 26

यथोपनीर्तैर्यष्टव्यमिति होवाच पार्थिवः / यष्टव्यं पशुभिर्मे ध्यैरथ बीजैः फलैरपि

પાર્થિવે કહ્યું—જેમ વિધિપૂર્વક જણાવાયું છે તેમ યજ્ઞ કરવો જોઈએ. મારો યજ્ઞ પશુઓથી, મેધ્ય દ્રવ્યોથી તથા બીજ અને ફળોથી પણ કરવો.

Verse 27

हिंसास्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शनागमौ / यथेह देवता मन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः

મારા દર્શન અને આગમ કહે છે કે યજ્ઞનો સ્વભાવ હિંસામય છે; કારણ કે અહીં દેવતાઓના મંત્રો મહર્ષિઓએ હિંસા-લક્ષણવાળા કહ્યા છે.

Verse 28

दीर्घेण तपसा युक्तैर्दर्शनैस्तारकादिभिः / तत्प्रामाण्यान्मया चोक्तं तस्मात्स प्राप्तुमर्हथ

દીર્ઘ તપસ્યાથી યુક્ત તારકાદિ દર્શનોના પ્રામાણ્યના આધારે મેં આ કહ્યું છે; તેથી તમે તેને પ્રાપ્ત કરવા/સ્વીકારવા યોગ્ય છો.

Verse 29

यदि प्रमाणं तान्येव मन्त्रवाक्यानि वै द्विजाः / तथा प्रवततां यज्ञो ह्यन्यथा वो ऽनृतं वचः

હે દ્વિજોઃ જો પ્રમાણ એ જ મંત્રવાક્યો હોય, તો યજ્ઞ પણ એ રીતે જ ચાલે; નહિતર તમારું વચન અસત્ય ઠરશે.

Verse 30

एवं कृतोत्तरास्ते वै युक्तात्मानस्तपोधनाः / अवश्यभावितं दृष्ट्वा तमथो वाग्यताभवन्

આ રીતે ઉત્તર આપીને તે યુક્તાત્મા તપોધન ઋષિઓ, તેને અનિવાર્ય જાણીને, પછી વાણી સંયમ કરી મૌન થયા.

Verse 31

इत्युक्तमात्रे नृपतिः प्रविवेश रसातलम् / ऊर्ध्वचारी वसुर्भूत्वा रसातलचरो ऽभवत्

આવું કહેતાં જ તે નૃપતિ રસાતલમાં પ્રવેશ્યો; ઊર્ધ્વચારી વસુ બનીને તે રસાતલચર થયો.

Verse 32

वसुधा तलवासी तु तेन वाक्येन सो ऽभवत् / धर्माणां संशयच्छेत्ता राजा वसुरधोगतः

તે વચનથી તે વસુધાતલનો વાસી થયો; ધર્મના સંશયો કાપનાર રાજા વસુ અધોગતિને પામ્યો.

Verse 33

तस्मान्न वाच्यमेकेन बहुज्ञेनापि संशये / बहुद्वारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दूरतरा गतिः

અતએવ સંશયમાં એકલા માણસે—બહુજ્ઞ હોય તોય—નક્કી કરીને બોલવું ન જોઈએ; અનેક દ્વારવાળા ધર્મની ગતિ સૂક્ષ્મ અને અત્યંત દૂરગામી છે.

Verse 34

तस्मान्न निश्चयाद्वक्तुं धर्मः शक्यस्तु केनचित् / देवानृषीनुपादाय स्वायंभुवमृते मनुम्

અતએવ દેવો અને ઋષિઓનો આધાર લીધા વિના—સ્વાયંભુવ મનુ સિવાય—કોઈ પણ ધર્મને નિશ્ચયપૂર્વક કહી શકતું નથી.

Verse 35

तस्मादहिंसा धर्मस्य द्वारमुक्तं महर्षिभिः / ऋषिकोटिसहस्राणि स्वतपोभिर्दिवं ययुः

અતએવ મહર્ષિઓએ અહિંસાને ધર્મનું દ્વાર કહ્યું છે; કરોડો-હજારો ઋષિઓ પોતાના તપથી સ્વર્ગે ગયા.

Verse 36

तस्मान्न दानं यज्ञं वा प्रशंसंति महर्षयः / उञ्छमूलफलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः

અતએવ મહર્ષિઓ દાન કે યજ્ઞની પ્રશંસા કરતા નથી; તપોધનો ઉઞ્છવૃત્તિ, મૂળ-ફળ-શાક અને જળપાત્રને જ શ્રેષ્ઠ માને છે।

Verse 37

एतद्दत्वा विभवतः स्वर्गे लोके प्रतिष्ठिताः / अद्रोहश्चाप्य लोभश्च तपो भुतदया दमः

આ બધું આપી સમર્થ લોકો સ્વર્ગલોકમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે; અદ્રોહ, અલોભ, તપ, ભૂતદયા અને દમ—આ જ તેમના ગુણ છે।

Verse 38

ब्रह्मचर्यं तथा सत्यमनुक्रोशः क्षमा धृतिः / सनातनस्य धर्मस्य मूलमेतद्दुरासदम्

બ્રહ્મચર્ય, સત્ય, કરુણા, ક્ષમા અને ધૃતિ—આ જ સનાતન ધર્મનું દુર્લભ મૂળ છે।

Verse 39

श्रूयन्ते हि तपःसिद्धा ब्रह्मक्षत्रादयो ऽनघाः / प्रियव्रतोत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः

શ્રવણ થાય છે કે તપથી સિદ્ધિ પામેલા નિષ્પાપ બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય આદિ હતા—પ્રિયવ્રત, ઉત્તાનપાદ, ધ્રુવ, મેધાતિથિ અને વસુ।

Verse 40

सुधामा विरजाश्चैव शङ्खः पाण्ड्यज एव च / प्राजीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्धानादयो नृपः

તેમજ સુધામા, વિરજા, શંખ, પાંડ્યજ; અને રાજાઓ પ્રાજીનબર્હિ, પર્જન્ય, હવિર્ધાન આદિ પણ (તપઃસિદ્ધ) કહેવાય છે।

Verse 41

एते चान्ये च बहवः स्वैस्तपोभिर्दिवं गताः / राजर्षयो महासत्त्वा येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता

આ અને અન્ય ઘણા મહાત્માઓ પોતાના પોતાના તપથી સ્વર્ગને પામ્યા. તેઓ મહાસત્ત્વ રાજર્ષિ છે, જેમની કીર્તિ દૃઢ રીતે પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 42

तस्माद्विशिष्यते यज्ञात्तपः सर्वैस्तु कारणः / ब्रह्मणा तपसा सृष्टं जगद्विश्वमिदं पुरा

અતએવ યજ્ઞ કરતાં તપ વધુ વિશેષ છે, કારણ કે તે સર્વનું કારણ છે. પ્રાચીન કાળે બ્રહ્માએ તપ દ્વારા જ આ સમગ્ર વિશ્વજગત સર્જ્યું હતું.

Verse 43

तस्मान्नान्वेति तद्यज्ञस्तपोमूलमिदं स्मृतम् / द्रव्यमन्त्रात्मको यज्ञस्तपस्त्वनशनात्मकम्

અતએવ તે યજ્ઞ (તપની) સમકક્ષ નથી; આ જગત તપને મૂળ માને છે એમ સ્મૃતિ કહે છે. યજ્ઞ દ્રવ્ય અને મંત્રરૂપ છે, જ્યારે તપ અનશનરૂપ છે.

Verse 44

यज्ञेन देवानाप्नोति वैराजं तपसा पुनः / ब्राह्मं तु कर्म संन्यासाद्वैराग्यात्प्रकृतेर्जयम्

યજ્ઞથી દેવોને પ્રાપ્ત કરે છે, અને તપથી વૈરાજ પદને. પરંતુ સંન્યાસ અને વૈરાગ્યથી બ્રાહ્મ કર્મ—અર્થાત્ પ્રકૃતિ પર વિજય—મળે છે.

Verse 45

ज्ञानात्प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैतागतयः स्मृताः / एवं विवादः सुमहान्य ज्ञस्यासीत्प्रवर्त्तने

જ્ઞાનથી કૈવલ્ય પ્રાપ્ત થાય છે—આ પાંચ ગતિઓ સ્મૃત છે. આ રીતે યજ્ઞના પ્રવર્તન વિષે અતિ મહાન વિવાદ થયો.

Verse 46

देवतानामृषीणां च पूर्व स्वायंभुवे ऽन्तरे / ततस्तमृषयो दृष्ट्वा हतं धर्मबलेन तु

દેવતાઓ અને ઋષિઓના તે પ્રાચીન સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, ઋષિઓએ તેને ધર્મબળથી હત થયેલો જોયો.

Verse 47

वसोर्वाक्यमना दृत्य जगमुः सर्वे यथागतम् / गतेषु मुनिसंघेषु देवा यज्ञं समाप्नुवन्

વસુના વચનને અવગણીને તેઓ બધા જેમ આવ્યા તેમ પાછા ગયા. મુનિસંઘો ગયા પછી દેવોએ યજ્ઞ પૂર્ણ કર્યો.

Verse 48

यज्ञप्रवर्त्तनं ह्येवमासीत्स्वायंभुवे ऽन्तरे / ततः प्रभृति यज्ञो ऽयं युगैः सह विवर्त्तितः

સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં યજ્ઞપ્રવર્તન આમ જ થયું. ત્યારથી આ યજ્ઞ યુગો સાથે સાથે પરિવર્તિત થઈ રહ્યો છે.