Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे नैमिषाख्यानकथनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच शृणु तेषां कथां दिव्यां सर्वपापप्रमोचनीम् / कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतिसंमताम्

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના પ્રથમ પ્રક્રિયાપાદમાં ‘નૈમિષાખ્યાનકથન’ નામે બીજો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—તેમની દિવ્ય કથા સાંભળો, જે સર્વ પાપોનું નિવારણ કરે છે; હું કહું છું તે કથા અદ્ભુત, બહુઅર્થસભર અને શ્રુતિ-સંમત છે.

Verse 2

य इमां धारयेन्नित्यं शृणुयाद्वाप्यभीक्ष्णशः / स्ववंशं धारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते

જે આને નિત્ય ધારણ કરે અથવા વારંવાર શ્રવણ કરે, તે પોતાના વંશને સ્થિર કરીને સ્વર્ગલોકમાં મહિમાવાન બને છે.

Verse 3

विश्वतारा या च पञ्च यथावृत्तं यथाश्रुतम् / कीर्त्यमानं निबोधार्थं पूर्वेषां कीर्त्तिवर्द्धनम्

‘વિશ્વતારા’ અને તે પાંચેય વિષયો—જેમ બન્યું તેમ અને જેમ સાંભળ્યું તેમ—અહીં કીર્તિત થાય છે; સમજ માટે અને પૂર્વજોની કીર્તિ વધારવા માટે.

Verse 4

धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं शत्रुघ्नमेव च / कीर्त्तनं स्थिरकीर्तीनां सर्वेषां पुण्यकर्मणाम्

આ કીર્તન ધન્ય કરનારું, યશ આપનારું, આયુષ્ય વધારનારું, સ્વર્ગપ્રદ અને શત્રુનાશક છે; સ્થિર કીર્તિવાળા સર્વ પુણ્યકર્મોનું ગાન એ જ છે.

Verse 5

यस्मात्कल्पायते कल्पः समग्रं शुचये शुचिः / तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुषायेश्वराय च

જેનાથી આ કલ્પ સંપૂર્ણ રીતે રચાય છે, જે પોતે શુચિ રહી શુચિત્વ પ્રગટ કરે છે—તે હિરણ્યગર્ભ, પુરુષ અને ઈશ્વરને નમસ્કાર.

Verse 6

अजाय प्रथमायैव वरिष्ठाय प्रजासृजे / ब्रह्मणे लोकतन्त्राय नमस्कृत्य स्वयंभुवे

અજ, પ્રથમ, શ્રેષ્ઠ, પ્રજાસૃષ્ટિકર્તા અને લોકતંત્રના અધિષ્ઠાતા બ્રહ્મા—તે સ્વયંભૂને નમસ્કાર કરીને (હું વર્ણવું છું).

Verse 7

महदाद्यं विशेषान्तं सवैरूप्यं सलक्षणम् / पञ्चप्रमाणं षद्श्रान्तः पुरुषाधिष्ठितं च यत्

મહત્તત્ત્વથી લઈને વિશેષાંત (તન્માત્ર/ભૂત) સુધી જે વિસ્તરે છે, વિવિધ રૂપો અને લક્ષણો સહિત છે; જે પંચ પ્રમાણોથી જાણ્ય છે, ષડ્વિધ વિસ્તૃત છે અને પુરુષ દ્વારા અધિષ્ઠિત છે.

Verse 8

आसंयमात्प्रवक्ष्यामि भूतसर्गमनुत्तमम् / अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम्

હવે હું ક્રમથી અનુત્તમ ભૂતસર્ગનું વર્ણન કરીશ. જે અવ્યક્ત કારણ છે તે નિત્ય છે અને સત્-અસત્ બંને સ્વરૂપ ધરાવે છે.

Verse 9

प्रधानं प्रकृतिं चैव यमाहुस्तत्त्वचिन्तकाः / गन्धरूपरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम्

તત્ત્વચિંતકો જેને ‘પ્રધાન’ અને ‘પ્રકૃતિ’ કહે છે, તે ગંધ-રૂપ-રસથી રહિત અને શબ્દ-સ્પર્શથી વિવર્જિત છે.

Verse 10

जगद्योनिम्महाभूतं परं ब्रह्मसनातनम् / विग्रहं सर्वभूतानामव्यक्तमभवत्किल

તે જગતની યોનિરૂપ મહાભૂત, સનાતન પરબ્રહ્મ—સર્વ ભૂતોના આધારરૂપ—નિશ્ચયે અવ્યક્ત હતું.

Verse 11

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् / असांप्रतिकमज्ञेयं ब्रह्म यत्सदसत्परम्

તે બ્રહ્મ આદિ-અંત રહિત, અજ, સૂક્ષ્મ, ત્રિગુણમય, ઉત્પત્તિ અને લયનું કારણ; અનુપમ, અજ્ઞેય અને સત્-અસત્ થી પર છે.

Verse 12

तस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तमासीत्तमोमयम् / गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभातं तमोमयम्

તેની આત્માથી આ સર્વ તમોમય બની વ્યાપ્ત હતું; ત્યારે ગુણસામ્યમાં સ્થિત તે અવસ્થામાં કશું પ્રકાશિત ન હતું—સર્વ તમોમય હતું.

Verse 13

सर्गकाले प्रधानस्य क्षत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै / गुणभावाद्भासमाने महातत्त्व बभूव ह

સર્જનકાળે, ક્ષેત્રજ્ઞ દ્વારા અધિષ્ઠિત તે પ્રધાનમાં ગુણભાવ પ્રકાશિત થવા લાગ્યો ત્યારે મહત્તત્ત્વ પ્રગટ થયું.

Verse 14

सूक्ष्मः स तु महानग्रे अव्यक्तेन समावृतः / सत्त्वोद्रेको महानग्रे सत्त्वमात्रप्रकाशकः

તે સૂક્ષ્મ તત્ત્વ આદિમાં ‘મહાન્’ રૂપે અવ્યક્તથી આવૃત હતો; આદિમાં સત્ત્વનો ઉદ્રેક થઈ તે માત્ર સત્ત્વતત્ત્વને પ્રકાશિત કરે છે।

Verse 15

सत्त्वान्महान्स विज्ञेय एकस्तत्कारणः समृतः / निङ्गमात्रं समुत्पन्नं क्षेत्रज्ञाधिष्टितं महत्

સત્ત્વમાંથી ‘મહાન્’ જાણવો; એ જ એકમાત્ર તેનું કારણ કહેવાયું છે. લિંગમાત્ર ‘મહત્’ ઉત્પન્ન થયું, જે ક્ષેત્રજ્ઞ દ્વારા અધિષ્ઠિત છે।

Verse 16

संकल्पो ऽध्यवसायश्च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम् / महासृष्टिं च कुरुते वीतमानः सिसृक्षया

સંકલ્પ અને અધ્યવસાય—આ તેની બે વૃત્તિઓ કહેવાય છે; સર્જન કરવાની ઇચ્છાથી પ્રેરિત થઈ તે મહાસૃષ્ટિ કરે છે।

Verse 17

धर्मादीनि च भूतानि लोकतत्त्वार्थहेतवः / मनो महात्मनि ब्रह्म दुर्बुद्धिख्यातिरीश्वरात्

ધર્માદિ તત્ત્વો અને ભૂતો લોકના તત્ત્વાર્થના હેતુ છે. મન મહાત્મા બ્રહ્મમાં સ્થિત છે; ઈશ્વરથી જ દુર્બુદ્ધિની ખ્યાતિ (ઉદ્ભવ) થાય છે।

Verse 18

प्रज्ञासंधिश्च सर्वस्वं संख्यायतनरश्मिभिः / मनुते सर्वभूतानां तस्माच्चेष्टफलो विभुः

પ્રજ્ઞાસંધિ જ સર્વસ્વ છે, જે સાંખ્યના આયતન-રશ્મિઓથી વિસ્તરેલું છે. તે વિભુ સર્વભૂતોનું મનન કરે છે; તેથી ચેષ્ટા-કર્મનું ફળ પણ તેની પાસેથી જ થાય છે।

Verse 19

भोक्ता त्राता विभक्तात्मा वर्त्तनं मन उच्यते / तत्त्वानां संग्रहे यस्मान्महांश्च परिमाणतः

ભોગ કરનાર, રક્ષક અને આત્માને વિભાજિત કરનાર—એનું વર્તન ‘મન’ કહેવાય છે; કારણ કે તે તત્ત્વોનો સંગ્રહ કરે છે અને પરિમાણે મહાન છે.

Verse 20

शेषेभ्यो गुणातत्त्वेभ्यो महानिव तनुः स्मृतः / विभक्तिमानं मनुते विभागं मन्यते ऽपि वा

અન્ય ગુણ-તત્ત્વોથી આ મહત્ સમાન સૂક્ષ્મ તનુ તરીકે સ્મૃત છે; તે વિભાજનવાળાને જાણે છે અને વિભાગને પણ સ્વીકારે છે.

Verse 21

पुरुषो भोगसंबन्धात्तेन चासौ सति स्मृतः / बृहत्त्वाद्वृंहणत्वाच्च भावानामखिलाश्रयात्

ભોગના સંબંધથી તે ‘પુરુષ’ કહેવાય છે અને એ જ કારણે તેને ‘સત્’ પણ સ્મૃત છે; કારણ કે તે વિશાળ છે, વૃદ્ધિ કરનાર છે અને સર્વ ભાવોનો આશ્રય છે.

Verse 22

यस्माद्वृंहयत भावान् ब्रह्मा तेन निरुच्यते / आपूरयति यस्माच्च सर्वान् देहाननुग्रहैः

જે ભાવોને વૃદ્ધિ આપે છે તેથી તેને ‘બ્રહ્મા’ કહેવાય છે; અને જે અનुग્રહથી સર્વ દેહોને પરિપૂર્ણ કરે છે તેથી પણ.

Verse 23

बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान्पृथक् पृथक् / तस्मिंस्तु कार्यकरणं संसिद्धं ब्रह्मणः पुरा

અહીં પુરુષ સર્વ ભાવોને અલગ અલગ રીતે જાણે છે; અને તેમાં જ બ્રહ્માનું કાર્ય-કરણ (કાર્ય અને સાધન) પૂર્વથી જ સિદ્ધ છે.

Verse 24

प्राकृतं देवि वर्तं मां क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंमितः / स वै शरीरी प्रथमः पुरा पुरुष उच्यते

દેવી, હું પ્રાકૃત સ્થિતિમાં વર્તું છું; બ્રહ્મસમાન ક્ષેત્રજ્ઞ એ જ પ્રથમ શરીરધારી છે, જેને પ્રાચીનકાળે ‘પુરુષ’ કહેવામાં આવે છે।

Verse 25

आदिकर्त्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्त्तिनाम्

એ જ સર્વ ભૂતોનો આદિકર્તા છે, જે બ્રહ્માના આરંભે પ્રગટ થઈ સ્થિત રહ્યો।

Verse 26

हिरण्यगभः सो ऽण्डे ऽस्मिन्प्रादुर्भूतश्चतुर्मुखः / सर्गे च प्रतिसर्गे च क्षेत्रज्ञो ब्रह्म संसितः

એ હિરણ્યગર્ભ આ અંડમાં ચતુર્મુખ રૂપે પ્રાદુર્ભૂત થયો; સર્ગ અને પ્રતિસર્ગમાં તે બ્રહ્મસમાન ક્ષેત્રજ્ઞ છે।

Verse 27

करणैः सह पृच्छन्ते प्रत्याहारेस्त्यजन्ति च / भजन्ते च पुनर्देहांस्ते समाहारसंधिसु

તેઓ ઇન્દ્રિયો સાથે પૂછે છે અને પ્રત્યાહારમાં ત્યાગ પણ કરે છે; સમાહાર-સંધિઓમાં તેઓ ફરી ફરી દેહ ધારણ કરે છે।

Verse 28

हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योद्धर्तुर्महात्मनः / गर्तोदकं सबुदास्तु हरेयुश्चापि पञ्चताः

જે મેરુ હિરણ્મય છે, તે મહાત્મા ઉદ્ધર્તા માટે ખાડાનું પાણી બબ્બલાંসহ લઈ જાય—અને તે પાંચેય પણ પંચત્વને પામે।

Verse 29

यस्मिन्नण्ड इमे लोकाः सप्त वै संप्रतिष्ठिताः / पृथिवी सप्तभिर्द्वीपैः समुद्रैः सह सप्तभिः

જે બ્રહ્માંડ-અંડમાં આ સાત લોક સુપ્રતિષ્ઠિત છે, તેમાં જ પૃથ્વી સાત દ્વીપો અને સાત સમુદ્રો સહિત સ્થિત છે।

Verse 30

पर्वतैः सुमहद्भिश्च नदीभिश्च सहस्रशः / अन्तःस्थस्य त्विमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्

અતિમહાન પર્વતો અને હજારો નદીઓ સહિત—તે અંડની અંદર આ લોક સ્થિત છે; આ જ જગત આંતરવિશ્વ છે।

Verse 31

चन्द्रादित्यौ सनक्षतौ संग्रहः सह वायुना / लोकालोकं च यत् किञ्चिदण्डे तस्मिन्प्रतिष्टितम्

ચંદ્ર-સૂર્ય નક્ષત્રો સહિત અને વાયુ સાથેનો સર્વ સમૂહ—લોક અને અલોક જે કંઈ છે, તે બધું તે અંડમાં પ્રતિષ્ઠિત છે।

Verse 32

आपो दशगुणे नैव तेजसा बाह्यतो वृताः / तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुना वृतम्

જળતત્ત્વ બહારથી દશગুণ તેજસ દ્વારા આવૃત છે; અને તેજસ પણ બહારથી દશગুণ વાયુતત્ત્વ દ્વારા આવૃત છે।

Verse 33

वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः / आकाशमावृतं सर्वं बहिर्भूतादिना तथा

વાયુતત્ત્વ પણ બહારથી દશગুণ નભ (આકાશ) દ્વારા આવૃત છે; અને આકાશ પણ એ જ રીતે બહારથી ભૂતાદિ આવરણોથી સર્વથા આવૃત છે।

Verse 34

भूतादिर्महता चैव प्रधानेनावृतो महान् / एभिरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्

ભૂતાદિ મહાન તત્ત્વ મહત્ અને પ્રધાનથી આવૃત છે; આ સાત પ્રાકૃત આવરણોથી બ્રહ્માંડ-અંડ આવરાયેલું છે.

Verse 35

इच्छया वृत्य चान्योन्यमरणे प्रकृतयः स्थितः / प्रसर्गकाले स्थित्वा च ग्रसंतस्च परस्परम्

ઇચ્છા અને પ્રવૃત્તિથી પ્રકૃતિઓ પરસ્પર સંઘર્ષમાં સ્થિત રહે છે; સૃષ્ટિકાળે સ્થિર રહી એકબીજાને ગ્રસે છે.

Verse 36

एवं परस्परैश्चैव धारयन्ति परस्परम् / आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिषु

આ રીતે તેઓ પરસ્પર એકબીજાને ધારણ કરે છે; આધાર-આધેય ભાવથી તે વિકારો વિકારી તત્ત્વોમાં સ્થિત રહે છે.

Verse 37

अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं ब्रह्म क्षेत्रज्ञमुच्यते / इत्येवं प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः

અવ્યક્તને ‘ક્ષેત્ર’ કહેવાયું છે અને બ્રહ્મને ‘ક્ષેત્રજ્ઞ’ કહે છે; આ રીતે આ પ્રાકૃત સર્ગ ક્ષેત્રજ્ઞના અધિષ્ઠાનથી ચાલે છે.

Verse 38

अबुद्धिपूर्वः प्रथमः प्रादुर्भूतस्तडिद्यथा / एतद्धिरण्यगर्भस्य चन्म यो वेत्ति तत्त्वतः / आयुष्मान्कीर्तिमान्धन्यः प्रज्ञावांश्च न संशयः

પ્રથમ પ્રાદુર્ભાવ બુદ્ધિ પહેલાં વીજળીની જેમ થયો; જે હિરણ્યગર્ભના આ જન્મને તત્ત્વથી જાણે છે, તે દીર્ઘાયુ, કીર્તિમાન, ધન્ય અને પ્રજ્ઞાવાન બને છે—નિઃસંદેહ.