Shloka 16
Bhūtasarga-Prakaraṇa
Account of Elemental Creation from Avyakta to Mahat
Devanagari script
संकल्पो ऽध्यवसायश्च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम् / महासृष्टिं च कुरुते वीतमानः सिसृक्षया
Transliteration
saṃkalpo 'dhyavasāyaśca tasya vṛttidvayaṃ smṛtam / mahāsṛṣṭiṃ ca kurute vītamānaḥ sisṛkṣayā
Translation
સંકલ્પ અને અધ્યવસાય—આ તેની બે વૃત્તિઓ કહેવાય છે; સર્જન કરવાની ઇચ્છાથી પ્રેરિત થઈ તે મહાસૃષ્ટિ કરે છે।
Word by Word
संकल्पःintention/resolve
संकल्पः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसंकल्प (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अध्यवसायःdetermination/ascertainment
अध्यवसायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्यवसाय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक निपात (conjunction)
तस्यof it/of him
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन
वृत्तिद्वयम्the two functions
वृत्तिद्वयम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवृत्ति + द्वय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: वृत्तेः द्वयम्
स्मृतम्is said/remembered
स्मृतम्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√स्मृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle) नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि प्रयोगे 'is called/remembered'
महासृष्टिम्the great creation
महासृष्टिम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमहा + सृष्टि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचन; कर्मधारय: महती सृष्टिः
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक निपात
कुरुतेdoes/makes
कुरुते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√कृ (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद
वीतमानःhaving (a) calm/cleared mind
वीतमानः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootवीतमान (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (पाठभेद-संभावना: वीतमानसः/वितमानः)
सिसृक्षयाby the desire to create
सिसृक्षया:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootसिसृक्षा (प्रातिपदिक; √सृज्-इच्छार्थक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन; हेतौ/प्रयोजने (by/with the desire)